ەرىن ۇمىتپاعان ەل
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:18
سوناۋ ءبىر جىلدارى الماتىدان بىشكەككە قاراي كوسىلىپ سالا بەرەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا «ينتەرناتسيونال» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋىل بار ەدى. «ە-ە, «ينتەرناتسيونال» بولسا, كوپ ۇلتتىلىعىنان اتالعان شىعار», دەگەن وي كەلەتىن.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان 1991 جىلدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق كۇرە جولدىڭ بويىنان ارى-بەرى وتكەن جۇرگىنشى نازارىنا كورسەتكىش تاقتا ءىلىندى. «ايتەي اۋىلى». بۇل كىم بولدى ەكەن دەپ اڭ-اڭ قالدى ەل. سويتسەك, ايتەي حالقىمىزدىڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى ەكەن.
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:18
سوناۋ ءبىر جىلدارى الماتىدان بىشكەككە قاراي كوسىلىپ سالا بەرەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا «ينتەرناتسيونال» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋىل بار ەدى. «ە-ە, «ينتەرناتسيونال» بولسا, كوپ ۇلتتىلىعىنان اتالعان شىعار», دەگەن وي كەلەتىن.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان 1991 جىلدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق كۇرە جولدىڭ بويىنان ارى-بەرى وتكەن جۇرگىنشى نازارىنا كورسەتكىش تاقتا ءىلىندى. «ايتەي اۋىلى». بۇل كىم بولدى ەكەن دەپ اڭ-اڭ قالدى ەل. سويتسەك, ايتەي حالقىمىزدىڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى ەكەن. تاريحىمىزدى تۇمشالاپ تاستاعان ب ۇلىڭعىر كۇندەردە ءبىزدىڭ ۇرپاققا ونىڭ اتى مەن زاتى تۋرالى مالىمەت مۇلدەم جەتپەگەندىكتەن قايدان بىلەيىك.
ەندى, مىنە, قاراساي اۋدانىنداعى «اقساي» اتشابار الاڭىندا ايتەي باتىردىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن ءوتىپ, باتىر رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
ايتەي قۇلمانبەت ۇلى 1712 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى, جارسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان بەساعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. جاستايىنان تاي ءمىنىپ, اساۋ ۇيرەتىپ وسكەن جىلقىشىنىڭ بالاسى ەرجەتكەندە ات قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوز بولعان. باتىردىڭ 300 جىلدىعىنا ارنايى شىعارىلعان «قازاقتىڭ ايتەي باتىرى» دەگەن كىتاپتا مىناداي دەرەكتەر بار.
«…قالماقتار جاعىنان زور دەنەلى الىپ جاساق جامقايىن اتىن ويناتىپ ەكى توبەنىڭ ورتاسىنداعى جازىققا شىقتى دا نايزانىڭ ۇشىن قازاقتار جاساعىنا قاراتتى. بۇل جەكپە-جەككە شاقىرۋدىڭ بەلگىسى ەدى. جامقايىننىڭ تۇلعاسىن كورگەن قازاقتار قولى ابىرجىپ تۇرىپ قالدى. ءداتى شىداپ جەكپە-جەككە جۋىق ماڭدا بەل شەشىپ ەشكىم شىعا قويمادى. سول كەزدە ورتادان اتان ءتوستى, جۇمىر مويىندى, ۇزىن قۇيرىق, كەڭ تاناۋ قۇلاگەرىن ويناقتاتىپ, حانگەلدى بابانىڭ الدىنا ءايتەي كەلدى دە: «اتا, باتاڭىزدى بەرىڭىز, جەكپە-جەككە مەن شىعايىن!» – دەدى.
حانگەلدى: «بالام, جاستاۋ ەكەنسىڭ. جاسىڭ نەشەدە, قايراتىڭ قانداي ەدى؟ – دەپ سۇرادى.
ايتەي: «ءبىر توپ تال شىبىقتى بۇراعاندا سۋىن شىعارامىن. قازىر ون جەتىدەمىن, – دەدى.
– ولاي بولسا, ارۋاق قولداپ, جولىڭ بولسىن! –دەپ, حانگەلدى بابا قولىن جايىپ باتاسىن بەردى.
اۋىزدىقپەن الىسقان قۇلاگەرىن ورتەكەدەي ورعىتىپ ايتەي دە جازىققا شىقتى. ەكى جاۋىنگەر ءبىر-بىرىنە قۇيىنداي قارسى شاپتى. باسىن جىبەرگەن قۇلاگەردىڭ قۇيرىعى جازىقتا ۇشقان قۇستىڭ قۇيرىعىنداي ءتۇپ-ءتۇزۋ بولىپ كورىندى. ەكى ات ءبىر-بىرىنە جاقىنداسقاندا, باتىرلار ۇستاعان نايزالاردىڭ قالقانعا تيگەن اششى داۋىستارى شاق-شاق ەتىپ, بار نازارىن وسى ەكەۋىنە اۋدارىپ تۇرعان جاساقتارعا ەستىلىپ تۇردى.
ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى كوپكە دەيىن الا المادى. قالماقتىڭ قارا كۇشى باسىم بولعانىمەن, ايلا-ءتاسىلى شامالى ەكەن. ايتەيدىڭ قيمىلىنا توتەپ بەرە الماي ابدەن قان سورپاعا ءتۇستى. قانشا ۋاقىت وتكەنى بەلگىسىز, ءبىر كەزدە كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قيمىلداعان ايتەي نايزامەن قالماقتىڭ كىندىگىنىڭ تۇسىنان شانشىپ, بۇراپ-بۇراپ جىبەرىپ, تارتىپ قالعاندا, ونىڭ ىشەك-قارنى اقتارىلىپ, وزىمەن بىرگە جەرگە ءتۇستى».
قاراساي اۋدانىندا ايتەي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا جان-جاقتان كەلگەن مەيماندار مەن اۋىل ادامدارىنىڭ سونشالىقتى كوپ جينالعانىنا كۋا بولدىق. مارە-سارە قاۋىشقان جۇرت راسىندا شىن قۋانىشتى. ويتكەنى, الداسپانداي وتكىر, بولاتتاي بەرىك باتىر بابامىزدىڭ مەرەيتويى بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن ورتاق مەرەكە ەكەنى داۋسىز.
بارلىق ءسان-سالتاناتىمەن بەزەندىرىلگەن ساحنادا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك مۇقانوۆ جۇرتشىلىققا تەرەڭنەن قوزعاپ مازمۇندى ءسوز ارنادى. بۇگىنگى جارقىن ءومىرىمىز ايتەي قۇلمانبەت ۇلى سياقتى باتىرلاردىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىن, ونىڭ نارىنقول مەن قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ ارالىعىنداعى جەرلەردى قالماقتاردان ازات ەتۋ سوعىستارىندا كورسەتكەن ەرلىكتەرىن دارىپتەدى.
ايتەي باتىردىڭ ۇرپاعى ەدىگەن ءجۇنىسبەكوۆ: «ەرلىكتى قادىرلەۋ كەرەك. «ارۋاق ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى», دەيدى حالقىمىز. قازاقتىڭ باسى وسىنداي جيىن-تويلاردا قوسىلادى. ەلباسىنىڭ ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن ەلدىك, بىرلىك ماسەلەسى وسىندايدا تانىلادى. جامبىل بابامىز: «ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت, باتىرلىقتى ايت, ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت», دەگەن عوي. بىرلىگىمىز بەرىك بولسىن, دەدى.
ساحنادا ءان-جىر شالقىدى. ودان كەيىن ۇلتتىق ات سپورتى ويىندارىنا كەزەك بەرىلدى. 11 شاقىرىمعا قۇنان بايگەسى جارىستىرىلىپ, الاكول اۋدانىنان كەلگەن ەرلان ساتىبالديەۆتىڭ جۇيرىگى باس بايگە جەڭىل اۆتوكولىككە يە بولدى. توپ بايگەدە قاراسايلىق بەدەلحان قامالحان ۇلىنىڭ, الاماندا قاراتال اۋدانىنان كەلگەن جەڭىس سمايىلوۆتىڭ باعى جاندى. بۇل جولعى ءبىر ەرەكشەلىك شاباندوز بالالارعا دا باعالى سىيلىقتار ەسكەرىلىپ, ءبىر-ءبىر موپەد بۇيىردى. تەڭگە الۋدا ءتورت جىگىت باق سىناپ, اسحات سەيىتبەكوۆتىڭ جۇلدىزى جوعارى بولسا, اۋدارىسپاقتا قاراسايلىقتار مەن جاركەنتتىكتەر تەڭ ءتۇستى.
كۇمىسجان بايجان,
جۋرناليست.
الماتى وبلىسى,
قاراساي اۋدانى,
ايتەي اۋىلى.
