جۇيرىك ءمىنىپ, جەلدەي ەسكەن… جەتپىس بەس!
سارسەنبى, 11 شىلدە 2012 7:37
اسىلىن ارداقتاپ, جاقسىسىنا قۋانا بىلەتىن بولار ەلدىڭ بالاسى ەمەسپىز بە. مىنا سۋرەتتەگى سول جاعىنا قيسايا بۇرىلعان جۇيرىكتىڭ وڭ جاعىنا قاراي بەيىمدەلە ءتۇسىپ, تاقىمىنداعى سەركەنى بۇيىم قۇرلى كورمەي ەكپىندەي شاۋىپ كەلە جاتقان قارياعا ريزا بولعانىم سونشالىق, شىنىمدى ايتسام, جانسىز بەينەگە قايتا-قايتا قاراي بەردىم. قايتا-قايتا قاراي بەرەتىنىم, سۋرەت تە «سويلەيدى» ەكەن. جۇيرىك ۇستىندە قولدارىن قىران قۇستىڭ قاناتىنشا جايىپ جىبەرىپ شاۋىپ كەلە جاتقان اقساقالدىڭ جۇزىندە عايىپتان تايىپ مەرت بولامىن با دەگەن قورقۋ سەزىمى مۇلدە جوق. كەرىسىنشە, تۇلپارى جەر تارپىپ شاپقان سايىن جانىنا ادام ايتىپ جەتكىزگىسىز ءلاززات العان شاباندوزعا ءتان ءبىر عاجايىپ كوڭىل-كۇي راحاتى بار.
سارسەنبى, 11 شىلدە 2012 7:37
اسىلىن ارداقتاپ, جاقسىسىنا قۋانا بىلەتىن بولار ەلدىڭ بالاسى ەمەسپىز بە. مىنا سۋرەتتەگى سول جاعىنا قيسايا بۇرىلعان جۇيرىكتىڭ وڭ جاعىنا قاراي بەيىمدەلە ءتۇسىپ, تاقىمىنداعى سەركەنى بۇيىم قۇرلى كورمەي ەكپىندەي شاۋىپ كەلە جاتقان قارياعا ريزا بولعانىم سونشالىق, شىنىمدى ايتسام, جانسىز بەينەگە قايتا-قايتا قاراي بەردىم. قايتا-قايتا قاراي بەرەتىنىم, سۋرەت تە «سويلەيدى» ەكەن. جۇيرىك ۇستىندە قولدارىن قىران قۇستىڭ قاناتىنشا جايىپ جىبەرىپ شاۋىپ كەلە جاتقان اقساقالدىڭ جۇزىندە عايىپتان تايىپ مەرت بولامىن با دەگەن قورقۋ سەزىمى مۇلدە جوق. كەرىسىنشە, تۇلپارى جەر تارپىپ شاپقان سايىن جانىنا ادام ايتىپ جەتكىزگىسىز ءلاززات العان شاباندوزعا ءتان ءبىر عاجايىپ كوڭىل-كۇي راحاتى بار. سوسىن: «جەتپىس بەستەگى كوكپارشى كوكەڭ تۋرالى بىلگىڭ كەلسە, ال, سويلەس», دەگەنگە كەلەتىن ءبىر جىلىلىقتى اڭعارعاندايسىڭ. وسى جىلىلىق مەنىڭ جادىمداعى تۇلپارلار تۋرالى الدەقاشان ۇمىت بولعان ولەڭدى وياتقان.
دالا قانداي!
دالاداعى ات قانداي!
نوسەر شوپكە بەلشەسىنەن
باتقانداي.
قۇيعىتسام ءبىر,
دالا,
قالا
بولادى-اۋ
كوز الدىمنان اۋناپ بارا
جاتقانداي.
جاقسى ولەڭ جولدارى جادىڭدا وزىنەن ءوزى جاتتالىپ قالىپ قويادى ەكەن. جاس كەزىمدە وقىعان:
وت تيگەندەي…
اساۋ قانعا,
ەتىڭە.
ارعىماعىم,
شىعىپ جەلدىڭ وتىنە,
شابۋىلداپ,
قۇرىش-بولات تۇياقپەن
پەرگىلەشى
جالتاق جولدىڭ بەتىنە!
دەگەن ولەڭ جولدارى بار بولاتىن. اۆتورى دا وسالداردان ەمەس, ول قازاق اتىن جاھانعا جايعان كادىمگى اتاقتى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەدى دە, اۋدارماشىسى اسا دارىندى اقىن قادىر مىرزا ءالى-تۇعىن. ال ولەڭدى اۋىلعا ءبىر كەلگەندە تاعى ءبىر اقىن كوكەم رافاەل نيازبەكوۆ ۇيرەتكەن. ايتپاقشى, «توقال» تامنىڭ ۇستىندە تۇرىپ اۋىل ىرگەسىن ايقاي-شۋعا بوكتىرگەن كوكپارشىلارعا جانكۇيەر رەتىندە جانۇشىرا ايقايلايمىن دەپ ءجۇرىپ جەرگە «ۇشىپ» ءتۇسەتىن اپەندىلەۋ اعاسى تۋرالى: «ال كەتتى, كوكپار كەتتى, قايتار باسىن, ءدۇيىم جۇرت وسى جولى ءجاي تارقاسىن», دەپ باستالاتىن ءوزىنىڭ دە ءبىر جاقسى ولەڭى بار بولاتىن. سونىمەن…
سۋرەتتەگى شاباندوز زۇلپىھار تايىربەكوۆ تۇلكىباس اۋدانىنداعى ەلتاي اۋىلىندا تۇرادى ەكەن. تۇلكىباس پەن تارازدىڭ اراسى «ءتيىپ» تۇر. جۋالىدان وتسەڭ, جەتىپ باراسىڭ. بىلەتىندەر «8 702…» دەپ باستالاتىن ۇزاق-شۇباق سانداردى: «مىناۋ زۇلپىھاردىڭ بالاسىنىڭ تەلەفون ءنومىرى», دەپ جازىپ بەرگەن…
– الەۋ, سەن زۇلپىھار اعانىڭ «اۋليەاتا» كوكپارشىلارىنىڭ كومانداسىنداعى جۇلدىزحان دەگەن شاباندوز بالاسى ەمەسسىڭ بە؟ – دەگەنمىن سالدەن سوڭ.
– جوق, – دەدى تەلەفونداعى داۋىس. – مەن باسقا بالاسىمىن.
– اعامىزدا قانشا ۇل بار ەدى؟
– التى ۇل, ەكى قىز.
«ءاپ, بارەكەلدى!» دەدىم. ءبىراق… ىشىمنەن. «اتادان التاۋ تۋعاننىڭ, جۇرەگىنىڭ باستارى, التىن مەنەن بۋ بولار, اتادان جالعىز تۋعاننىڭ, جۇرەگىنىڭ باستارى, سارى دا جالقىن سۋ بولار, جالعىزدىق, سەنى قايتەيىن!» دەگەن ەكەن اقتامبەردى جىراۋ باعزى ءبىر زامانداردا زىعىردانى قايناپ. قايران زۇلپىھار كوكەم سول اتاسىنىڭ زارىن قۇلاعىنا قۇيىپ, زەردەسىندە ءتۇيىپ وسكەن بولسا كەرەك, ارىستاي التى ۇلدى دۇنيەگە كەلتىرىپتى. بارەكەلدى! «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي», دەگەندەي, ەكى قىزى ءجانە بار. ال ءوزى… جەتپىستەن اسىپ, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە بەت السا دا جۇيرىك اتتىڭ ۇستىندە سەركەنى تاقىمىنا باسىپ, ءالى كۇنگە دەيىن جەلمەن جارىسىپ ءجۇر…
اۋىلداستارى قالجىڭداپ زۇلپىكەڭدى: «تۇلكىباستىڭ ءبىر تارتارى», دەيتىن كورىنەدى. دەسە دەگەندەي, كوكپاردىڭ «ءدامىن» ون جاسىندا تاتقان ول, مىنە, سودان بەرگى الپىستان استام جىلدىڭ ءىشىندە اتتىڭ تىزگىنىنەن, سەركەنىڭ سيراعىنان قول ۇزگەن ەمەس. كەيدە كەمپىرى قاۋىپ ويلاپ: «جاسىڭ بولسا بىرازعا كەلىپ قالدى, مايدا بالالارمەن جاعالاسا بەرمەي قويساڭشى وسىڭدى», دەيدى ەكەن. بۇعان زۇلپىكەڭنىڭ: «جاسى كەلگەندەر قويا بەرەتىن بولسا, انا ەسكەندىر مەن نۇرعالي نەگە ءان سالىپ ءجۇر؟» دەگەن جاۋابى دايىن. «ءۇيباي-اۋ, ولار ونەر ادامدارى عوي. جامبىل جاكەڭ مەن كەنەن كوكەڭ توقسانعا كەلگەنشە دومبىرا تارتىپ, ءان ايتپاپ پا ەدى», دەپ «شالا ب ۇلىنگەن» كەمپىرىنە: «مەنىكىن ونەر ەمەس دەپ كىم ايتتى ساعان. مەنىكى دە ونەر, مەنىكى دە ءان…», دەگەن تۇرعىداعى دەرەك پەن دايەككە نەگىزدەلگەن «عىلىمي» جاۋابى جانە دايىن.
قويشى, سودان نە كەرەك, شالىنا «كوكپارىڭدى قوي» دەگەننەن ەشتەڭە شىقپاسىن كەمپىرى دە تۇسىنەدى. ويتكەنى, ءانىن شىرقاماسا, ساحناسىنا توتىداي تارانىپ شىقپاسا كوڭىلدەرى ءبىرتۇرلى بولىپ, «اۋىرىپ» قالاتىن ءارتىستەر قاۋىمى سياقتى, شالىنىڭ دا كوكپارعا بارماسا, قالىڭ دوداعا كىرىپ, سالماعى 35 كەلى تارتاتىن سەركەنى تاقىمىنا باسىپ, دۋىلداعان توپتى ءبىر-ەكى اينالىپ شاۋىپ وتپەسە, كوڭىلى پاسەيىپ, كىناراتتانىپ قالاتىنىن بايقايدى. بايقايدى دا, وتاعاسىنىڭ ونەرى ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىك ەمەس, جاستايىنان جانىنا سەرىك ەتكەن جانكەشتى ونەرگە دەگەن تازا ماحابباتپەن قوشتاسا الماۋ ەكەنىن سەزەدى.
شىنىندا جاس كەزىنەن وسى. قازاق ەلى مە, ورىس جەرى مە, الدە ەجەلگى تۇركى جۇرتىنىڭ تاعى ءبىر قيانى ما, كوكپار دەسە, ۇلتتىق ات سپورتى ويىندارىنىڭ ءسان-سالتاناتىن كورسەتۋ كەرەك دەسە بولدى, زۇلپىھاردىڭ ساقاداي ساي تۇرعانى. ەل نامىسى ءۇشىن سايىستا ەڭبەگى مەن ونەرىن ءمىندەتسىپ, ءبالسىنگەن دە ەمەس. ءويتكەنى, ول وسى قاسيەتىمەن شاباندوز, وسى مىنەزىمەن قازاق, وسى نامىسقويلىعىمەن دە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋىسى.
ءالى ەسىندە, 2009 جىلى « ۇلى دالا ويىنى» بولدى. سوندا اعامىز جەتپىستەن اسقان جاسىنا قاراماستان اق سەركەنى تاقىمىنا باسىپ, جۇلدىزداي اعىپ ات شاباتىن الاڭدى ءۇش رەت اينالىپ ءوتتى. ات سپورتى فەدەراتسياسى باسشىلارىنا «ارداگەر كوكپارشىلار اراسىندا جارىس ۇيىمداستىرساڭدارشى» دەپ «قىڭقىلداپ» ءجۇرگەنىنە دە ءبىراز بولدى. ونىڭ بۇل ءسوزىنىڭ ءجونى دە جانى دا بار. ويتكەنى, ارىسى ارداگەر فۋتبولشىلاردىڭ, بالۋانداردىڭ, بەرىسى بيلياردشىلاردىڭ جارىستارى بولىپ تۇرادى دا, ال ارداگەر كوكپارشىلاردىڭ جارىسى بولمايدى. نەگە؟ الدە بۇل «جەتپىسباي», «سەكسەنبايلاردى» ءدۇنيەگە اكەلدىرگەن قازاق شالدارىنان قاۋقار قايتتى دەپ كەم ساناۋ ما؟
جوق, تۇرمىس تا, قۇدايعا ءشۇكىر, بەرى قاراي بەت بۇردى. ءبۇگىندە بۇرىنعى ون-ون بەس تۇياقتى قاناعات تۇتاتىن اۋىلداستارىنىڭ ۋاق مالىنىڭ سانى جۇزدەن اسىپ كەتتى. ءىرى قارالارىنىڭ قورادان قىلتيىپ كورىنىپ تۇرعان قۇلاقتارىن ساناماعاندا, ءار اۋلادان ەكى-ءۇش ماشينەنىڭ توبەسى كورىنەتىن بولدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ەڭ باستىسى, وسى جاقسى تۇرمىسپەن بىرگە, شەنەۋنىكتەردىڭ تىلىمەن ايتساق, «قازاقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى, ورتاشا ەسەپپەن العاندا, بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر ۇزارا تۇسكەن». ياعني, جەتپىس بەسىڭىز… بۇگىندە قازاق قاريالارىنىڭ, كەشىرىڭىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ورتا جاسىنا اينالدى. وعان مىسال كوپ. قازىر جەتپىس بەسىندە ءجۇيرىكپەن قۇيىنداتا شاپقان, ال سەكسەنگە قاراعان جاسىندا «دجيپ» كولىگىنىڭ «قۇلاعىندا» ويناعان «عاسىر قارتتارىنا» جۇرت اناۋ ايتقانداي تاڭعالا بەرمەيتىن بولعان.
– قازاقتىڭ ءبىر ءىستى قولعا الۋى قيىن, ال زاۋىمەن قولعا الدى بار ما, وندا جاپىرىپ ءجىبەرەدى. ال ءبىر جالقاۋلانسا «ەرتەڭ دە كۇن بار عوي» دەپ جۇرە بەرەدى. سول قازاقتار «ەرتەڭ دە كۇن بار عوي» دەپ جايباراقات جۇرگەندە, مىنا تاۋدىڭ ار جاعىنداعى قىرعىز اعايىندار كوكپاردى پاتەنتتەپ الىپتى. بۇگىن ءبىزدىڭ شاباندوز بالالارىمىز سولاردىڭ ەرەجەسىمەن دوداعا ءتۇسۋگە ءماجبۇر بولىپ ءجۇر, – دەيدى شاباندوز اقساقال كۇيىنىپ.
كۇيىنەتىنىندەي بار. ويتكەنى, سالىم كوكپارداعى سەركەنى لاقتىراتىن قازاندىق تىم بيىك بولعاندىقتان, اتتار ءبىرىن ءبىرى قاعىپ-سوعىپ, قاتاردان شىعىپ قالادى ەكەن. بۇل, ارينە, كوكپارشىلارعا دا وبال. ودان كەيىن قىرعىزدار ەنگىزگەن «جەتەككە الۋ» دەگەن بار. بۇل دا جەتىسكەننىڭ تىرلىگى ەمەس. مىسالى, بىرەۋى كوكپاردى تاقىمىنا باسىپ, ەكىنشىسى ونى جەتەگىنە الىپ, قالعاندارى جان-جاعىنان قاۋمالاپ, تالاس-تارتىسسىز قازاندىققا دەيىن الىپ بارعاننىڭ نەسى تاڭسىق؟!. نەسى قىزىق!؟. مۇنى قانشا جەردەن «تاكتيكا», «ءتاسىل» دەپ اقتالعانىمەن, تازا باسەكەگە جەتپەيتىنى وتىرىك ەمەس.
بۇگىندە شاباندوز قاريانىڭ ۇلى جۇلدىزحان تايىربەكوۆ جامبىل وبلىسىنداعى «ءاۋليەاتا» دەپ اتالاتىن كوكپارشىلار كومانداسىنىڭ ساپىندا دوداعا ءتۇسىپ ءجۇر. اد «اۋليەاتانىڭ» شاباندوزدارى, وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلىمىزدىڭ ءبىرنەشە دۇركىن چەمپيونى! حالىقارالىق جارىستاردا دا ەل نامىسىن قورعاپ, جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ ءجۇر.
زۇلپىھارعا قايىن اتا, ال جۇلدىزحانعا ناعاشى اتا بولىپ كەلەتىن ءساتباي دەگەن كىسى كەزىندە تاقىمى مىقتى كوكپارشى دەگەن اتپەن دۇنيەدەن وزىپتى. اتاق-داڭقى ورتالىق ازياعا تاراعان ونىڭ تاقىمىنداعى كوكپاردى ەڭ مىقتى دەگەن شاباندوز دا تارتىپ الا الماعان دەسەدى. سول ءساتباي وسىدان 53 جىل بۇرىن وزبەك ەلىنەن وڭتۇستىك قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ, زۇلپىھاردىڭ اكەسىمەن قۇدا بولادى. شاباندوز شالدىڭ جۇلدىزحاندى «ناعاشى اتاسىنا تارتقان ۇلىم» دەيتىنى سوندىقتان. ارينە, باسقا ۇلدارى دا قارا جاياۋ ەمەس, شەتىنەن «سەن تۇر, مەن اتايتىن» دەيتىن ناعىز كوكپارشىلار. ءبارىنىڭ دە وبلىس, اۋدان ابىرويى مەن نامىسى ءۇشىن دوداعا تۇسۋدەن تايىنعان تۇسى جوق. ايتا بەرسە, ولاردىڭ دا ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭگىمەسى تاۋسىلمايدى.
بىردە سەركەنى تاقىمىنا باسقان جۇلدىزحان قازاندىققا قاراي جۇلدىزداي اعىپ كەلە جاتپاي ما, سول كەزدە اتى كىلت بۇرىلىپ, كوكپارشى ۇل تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي الماي قۇلاپ تۇسەدى. وسى ساتتە تىزگىننەن ايىرىلعان ۇلدىڭ اتى وزىنە قاراي اندىزداپ كەلە جاتقانىن بايقاعان قاريا تۇلپاردىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىعىپ, قارعىپ مىنەدى دە, سەركەنى جەردەن ءىلىپ الىپ, اناداي جەردەگى قازاندىققا ءوزى شاۋىپ بارىپ سالىپ كەلەدى. ەڭ مىقتى دەگەن رەجيسسەردىڭ دە قيالىنا كەلە بەرمەيتىن بۇل ەپيزودقا, شىنىندا, تاڭعالا باس شايقاعاندار كوپ بولىپتى. نەگە دەسەڭىز, ۇزەڭگىگە اياعى ىلىنگەن ۇلدىڭ ءوزى قۇلاسا دا تاقىمىنداعى كوكپاردان ايىرىلماۋى, سودان كەيىن استىنداعى اتىنىڭ تاناۋى دەلديىپ باسقا جاققا ەمەس, تۋرا زۇلپىھارعا قاراي تارتۋى… ادام سەنگىسىز وقيعا بولاتىن. وسى سۋرەتكە ەندى زۇلپىھاردىڭ «بالام اتتان قۇلاپ قالدى-اۋ» دەپ ابىرجىماستان, تابان استىندا ويلاپ تاپقان تاپقىرلىعى مەن باتىلدىعىن, امبەباپ ابجىلدىگىن قوسىڭىز…
زۇلپىھار قاريا وسى ۋاقىتقا دەيىن الپىسقا تارتا اتپەن كوكپار شاۋىپ, دودا بۇزىپتى. سوندىقتان اتتىڭ سىرىنا وتە جەتىك. قىرعىز اتتارىنىڭ مىقتىلىعىن جانە ول ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن اتبەگىلىك مەكتەپتىڭ بار ەكەنىن قىزىعا ايتادى. قىرعىز دەمەكشى, قىلشىلداعان جاس كەزىندە كورشى ەلدەردىڭ بىردە-ءبىر كوكپارشىسى زۇلپىھاردىڭ تاقىمىنداعى سەركەنى ج ۇلىپ الا الماپتى. ونى «تاقىمى ق ۇلىپ» دەيتىنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك. وسى ونەردىڭ سوڭىنا تۇسەمىن دەپ ءجۇرىپ قولىن دا, اياعىن دا سىندىرعان. ەسىنەن تانىپ, اۋرۋحاناعا دا تۇسكەن. ويتكەنى, ات قۇلايدى, اتپەن بىرگە ونىڭ ۇستىندە قۇيىنداتىپ كەلە جاتقان شاباندوز دا قۇلايدى. سوندىقتان جانكەشتىلىكتى قاجەت ەتەتىن كوكپار ويىنىمەن جىگىتتىڭ جىگىتى عانا اينالىسادى.
سوناۋ 1981 جىلى الماتىدا وتكەن سالتانات كەزىندە كوكپارشى رەتىندە كوزگە تۇسكەن كەيىپكەرىمىز وداق ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ويىندارىنا قاتىسۋ قۇرمەتىنە يە بولادى. كراسنوداردا وتكەن وسى ويىنداردان ەلگە شوقتىعى بيىك بولىپ ورالادى. ويتكەنى, وسىعان دەيىن وتكىزىلگەن جارىستاردا قازاقتار قىرعىزدارعا ەسە ءجىبەرىپ كەلگەن ەكەن, ال ءبىزدىڭ شال قاتىسقان جارىس جەڭىسپەن اياقتالىپتى.
مىنە, بۇگىندە جيىرما نەمەرە, ەكى شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان 75-تەگى شاباندوز زۇلپىھار تايىربەكوۆ تۋرالى اڭگىمەمىز ازىرگە وسىمەن ءتامام.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
