ساياتشىلىق
سەنبى, 9 ماۋسىم 2012 7:52
ويلى كوزبەن قاراپ, زەردەلى سوزبەن ساناپ كورسەڭ, قازاققا ءتان جاقسىقاسيەت مول ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. باعالاي بىلسەك, باقايدان باسقا دەيىنگى,ونداي ۇلتتىق ۇلگىلەرىمىز جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭساياتشىلىق ءداستۇرىنىڭ دە لايىقتى ورنى بار ەكەنىن ايتۋ ءبىز ءۇشىن زورءسۇيىنىش. سودان دا قۇس سالاتىن ازاماتتاردى اتتاي قالاپ, اتان تۇيەدەيقومداپ, ەلدەرىنە شاقىرىپ قىزىقتى ساتتەرگە كۋا بولىپ جۇرگەندەرقاتارى تولىعا تۇسۋدە. ءيا, ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جىبەرىپ, وي توقتاتساق,قۇسبەگىلەر ءبىراز ەلدە بولعان. بىراق ءدال قازاق سەكىلدى قالىبىندا ساقتاپقالا الماعان.
سەنبى, 9 ماۋسىم 2012 7:52
ويلى كوزبەن قاراپ, زەردەلى سوزبەن ساناپ كورسەڭ, قازاققا ءتان جاقسىقاسيەت مول ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. باعالاي بىلسەك, باقايدان باسقا دەيىنگى,ونداي ۇلتتىق ۇلگىلەرىمىز جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭساياتشىلىق ءداستۇرىنىڭ دە لايىقتى ورنى بار ەكەنىن ايتۋ ءبىز ءۇشىن زورءسۇيىنىش. سودان دا قۇس سالاتىن ازاماتتاردى اتتاي قالاپ, اتان تۇيەدەيقومداپ, ەلدەرىنە شاقىرىپ قىزىقتى ساتتەرگە كۋا بولىپ جۇرگەندەرقاتارى تولىعا تۇسۋدە. ءيا, ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جىبەرىپ, وي توقتاتساق,قۇسبەگىلەر ءبىراز ەلدە بولعان. بىراق ءدال قازاق سەكىلدى قالىبىندا ساقتاپقالا الماعان. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىنان شىعار,ۇلتتىق ۇلگىلەرىن ۇرپاعىنا سىرىن كەتىرمەي, سىنىن بۇزباي جەتكىزىپوتىرعان عوي. مۇنىڭ ءادىبىن حاتتاپ قاعازعا تۇسىرمەسە دە, كوزىنىڭاشىقتىعىنان دالاسىنداي دارحان كوڭىلىنە ءبارىن تۇيمەدەي ءتۇيىپ,كوكەيىنە ساقتاعان ءتۇپ توركىنىندە ارعى قازاقتىڭ العىرلىعى جاتىر. وعانبۇل ارادا دالەل-دايەك ىزدەپ جاتپاساق تا تاريحي دۇنيەلەردەن كورىپ-ءبىلىپوتىرمىز. جەردەگىنى قويىپ, كوكتى شارلاعان قىراندى قولعا ۇستاپ باۋلۋى,التىن ارقاۋدى ۇزبەۋى حالقىمىزدىڭ زەرەكتىگىن, جادىنىڭ تازا ەكەنىنكورسەتەدى.
ايتار ءسوزدىڭ القيسساسىن ساياتشىلىققا قاراي بۇرساق, بۇل كاسىپ باسىندا ءناسىپتى اجىراتۋ ءۇشىن پايدالانىلسا كەرەك. بىرتە-بىرتە اتا-بابالارىمىز ونى بەكزات ونەرگە ۇلاستىرعان. بيىك دارەجەگە جەتكىزگەن. تەكتىلىگى مەن تەگەۋرىنى مىقتى قىران قۇستى بالاسىنداي باۋلىپ, الاقانىندا ۇستاعان. ءسان-سالتانات كەزىندە جۇرتقا كورسەتىپ, بابىنا كەلگەندە دالا تاعىسىنا سالعان. سونار كەزىندەگى ەرەكشە ساتتەر كىمنىڭ دە بولسا كوڭىلىنە قانات ءبىتىرىپ, جان-دۇنيەسىنە سەزىم شۋاعىن شاشىپ, ۇلان-اسىر قۋانىشقا كەنەلتكەن. بالاپان باپتاپ, قىران ۇشىرۋدىڭ سونداي ءبىر ادەمى كورىنىسىن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «اڭشىلىقتىڭ ءۇمىت, قۋانىشى كوپ. ىستىق وتتاي قىزۋلى ءمينوتى كوپ, ماعىنالى ءومىر. اڭشىلىقتا كىسىنى اقىن كۇيىنە جەتكىزەتىن سەزىم كۇيى كوپ. بۇل – سالقىنداپ كەتكەن كارى اقىلدىڭ ءومىرى ەمەس, سۇيگەن عاشىعىڭدى ساعىنىپ كەلىپ, ك ۇلىپ-ويناپ وتكىزگەن كۇندىز-تۇنىڭدەي ىستىق سەزىم ءومىر. ويتكەنى, ءبىر ءمينوتتىڭ ءىشىندە قۋاناتىن دا, جۇدەيتىن دە ساتتەردى باسىنان كەشىرەدى. سونىڭ ءبارىن ايتىپ ءجۇرگەندىكتەن اڭشىنىڭ ءتىلى شەشەن, قيالى جۇيرىك. بۇركىتتىڭ ۇشقانىنا, ءتۇلكىنىڭ قۇتىلماق بولعان ايلاسىنا, قۇسشىنىڭ ەبىنە ارنالعان تالاي شەشەن سوزدەر بار. اڭشىلىق ومىرىنەن ىلگەرى-سوڭعىدان قالعان تالاي قىزىقتى, جاندى سۇلۋ اڭگىمەلەر كوپ», دەيدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتى تاپ باسىپ تانىپ, ونىڭ كەرەمەتىنە شىن ءسۇيسىنىپ, ءتۇيسىنگەن ادام عانا وسىلاي تامىلجىتىپ ايتا السا كەرەك. ونداي ۇلىلىق وسى ارادا ۇلى جازۋشىعا بۇيىرعانىن كورەمىز.
ساياتشىلىق نەگىزى – قىران باپتاپ, قۇماي تازى جۇگىرتۋدە جاتىر. بۇل تۋرالى تاريحي جازبالاردا قىزىقتى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ءبىر عانا مىسال, باباقۇمار حينايات پەن قۋانىش يسابەكوۆتىڭ «ساياتشىلىق – قازاقتىڭ ءداستۇرلى اڭشىلىعى» (الماتى كىتاپ, 2007) اتتى ادەبي-تانىمدىق كىتابىن وقىپ وتىرعاندا وعان ايقىن كوز جەتكىزەسىڭ. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى عاسىرلاردان حاباردار ەتەتىن تاستاعى ويما سۋرەتتە قۇس ۇستاعان ادامدار بەينەلەنگەن. سول سەكىلدى قازاق جەرىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىنە ۇڭىلسەڭ دە التىن ۇستاپ, تەمىر قورىتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ قۇسبەگىلىكتى, تازىمەن اڭ اۋلاۋدى قاتار الىپ جۇرگەنىن اڭعاراسىڭ. وعان اتىراۋدان باستاپ التايعا, ودان الاتاۋعا, ارقاعا دەيىنگى ارالىقتى الىپ جاتقان قۇت مەكەننىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تابىلعان قۇسبەگىلىك تۋرالى دەرەكتەر دالەل بولا الادى. قىران مەن سۇڭقار, ءتورت اياقتى تۇلپار بەينەلەنگەن التىن قۇيمالار اتىراۋداعى ارالتوبە قورىمىنان, الماتى ماڭىنداعى ەسىك قورعانىنان تابىلعانى بارشاعا ءمالىم.
ساياتشىلىق تۋرالى الۋان ءتۇرلى كورىنىستەردى كوركەم دۇنيەلەردەن دە وقۋعا بولادى. وعان ءبىر مىسال مىناداي. مىڭ جىلعا تاياۋ ۋاقىت بۇرىن جازىلعان «قابۋسنامانىڭ» ون جەتىنشى تاراۋى تۇگەلدەي ساياتشىلىققا ارنالعان. جوعارىدا ايتقان كىتاپتا ءتورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل بيلەمەك بولعان شىڭعىس حاننىڭ سۇڭقار سالعاندىعى, كەرەي تۇعىرىل حان, شىڭعىس مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى قۇبىلاي حان, سونداي-اق ءامىر تەمىر قولى بوس كەزدە قۇس سالىپ, يت جۇگىرتۋدى ادەپتى ادەتكە اينالدىرعانى ايتىلادى. بۇعان قوسا شىڭعىس حاننىڭ قۇسبەگىلىك ونەردى جوعارى باعالاعانى, ءتىپتى مۇنى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگەنى, ساياتشىلىق اسكەري جاتتىعۋدا ەڭ ماڭىزدى ءرول اتقارعانى دا العا تارتىلادى.
يتاليا ساياحاتشىسى ماركو پولو, ورىس تاريحشىسى نيكولاي كارامزين, پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ سەكىلدى شەتەلدىك عالىمداردان قالعان ەڭبەكتەردى پاراقتاساڭ, بۇل ونەردىڭ نەبىر كەرەمەتتەرىنە قانىق بولاسىڭ. ماسەلەن, كۇيىك حاننىڭ ورداسىندا 4 ايعا جۋىق بولعاندا م.پولو جيىرما مىڭ قۇسبەگى مەن اڭشىنىڭ جۇرگەنىن حاتقا تۇسىرگەن. ون مىڭ قىزىل, ون مىڭ كوك ءتۇستى كيىم كيگەن اڭشىلار, حانمەن بىرگە ساياتقا شىعادى ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىندە ەكى مىڭ ادام تازى مەن توبەت يتتەردى جەتەكتەپ جۇرەتىن بولىپتى. كۇنشىلىك جەردەن شەڭبەر قۇرىپ, اڭ مەن قۇستى ۇركىتىپ قىسپاققا الۋ ساتىندەگى كورىنىستەردىڭ ەرەكشە بولاتىنىن دا جازىپ قالدىرعان. ال جوشى حاننىڭ اينالاسىندا ءۇش مىڭ قىران, ابىلاي حاننىڭ 500 بۇركىت, 300 قارشىعا, سۇڭقار ۇستاعان قۇسبەگىلەرى تۋرالى دا دەرەكتەر بارشىلىق.
ورتا عاسىردا ساياتشىلىق ونەردى ەرەكشە قۇرمەتتەگەندەر تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, ونىڭ كوش باسىندا كوشپەندىلەر تۇر. سەبەبى, قۇسبەگىلىك كوشپەندىلەر ءومىرىندە ۇلكەن ءرول اتقارعان ەكەن. ءتۇبىمىز ءبىر دەلىنەتىن تۇرىك سۇلتانى ءى ءبايازيدتىڭ (1354-1403) 6000 سۇڭقارشىسى بولعان كورىنەدى. ال اتاقتى بابىردىڭ (1483-1530) «بابىرناما» اتتى كىتابىندا ساياتشىلىق جايلى وي تاراتىلىپ, قىران قۇس جوعارى باعالانادى. «حاسان ءالي جالايىر قۇسبەگى ءارى اقىن ەدى», دەيدى. «ساياتشىلىق» دەگەن ىرگەلى ەڭبەك اۆتورلارى: «مۇنداعى جالايىر (جالايىر شورا) قازاق قۇسبەگىلەرىنىڭ ءپىرى ەكەندىگى تاريحي ساباقتاستىقتى اڭعارتادى», دەيدى. مۇنى كۇمانسىز دايەكتى بايلام دەپ تۇجىرامىز.
كونە رۋسسيانى بيلەگەندەر سۇڭقار بەكەتتەرىن جاساقتاپ, قۇسبەگىلىك تۋرالى قارار قابىلداعان. ماسكەۋ توڭىرەگىندەگى سوكولنيكي دەگەن جەر سوعان دايەك سەكىلدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اناۋ عاسىرلاردا ىرگەتاسىن قالاعان الىپتارى دا ۇلتتىق ۇلگىگە سەرگەك قاراعان. وعان تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قابىلدانىپ, قازاقتىڭ ادەت-عۇرپىن تياناقتاعان ايگىلى «جەتى جارعىدا» اڭشىلىققا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى مىسال بولا الادى. ايتۋلى قۇجاتتا: «اڭعا سالاتىن ءيتتى, قۇستى, (بۇركىتتى) ولتىرگەن ادامنان ولاردىڭ يەسى ءبىر قۇل نەمەسە ءبىر كۇڭ بەرۋدى تالاپ ەتە الادى», دەلىنگەن. وسىنىڭ وزىنەن-اق ساياتشىلىققا قازاقتىڭ قانشالىقتى ءمان بەرگەنىن كورۋ قيىن بولماسى انىق.
جوعارىدا اتالعان كىتاپتاعى مىنا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرە كەتسەك دەيمىز: «ەۋروپادا ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە بولعان قۇسبەگىلىك ونەر اريستوكراتتاردىڭ ەرمەگى ورنىندا جۇرگەنىمەن, جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولىپ, ءحVى عاسىردا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى, – دەيدى ۆەنگر عالىمى لاسلو ديۋلا. – حح عاسىردا ادامزاتتىڭ تەحنوكراتتىق وركەنيەتى مەن اتۋ قارۋ ءتۇرىنىڭ كوپتەپ ءوندىرىلۋى جانە جالپى ادامزات ساناسىنىڭ قاتىگەزدەنۋى سالدارىنان كوپتەگەن قۇستارمەن بىرگە جىرتقىش, اۋشى قۇستار وققا ۇشىپ, ولاردىڭ قاتارى سيرەپ كەتتى. بۇل تەندەنتسيانى ەكولوگيالىق فاكتورلار مەن تابيعاتتى يگەرۋ, قالالانۋ (ۋربانيزاتسيا) ءۇردىسى دە ۋشىقتىرىپ جىبەردى. 1905 جىلى ءبىر عانا ۆەنگريادا 6115 بۇركىت, 57923 سۇڭقار تەكتەستى, 11 مىڭداي ۇكىنى اتىپ قۇرتقان ەكەن». مۇنداي قاتىگەزدىككە نە دەرسىڭ؟ تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى وسىندايدان بۇزىلادى؟ ال ادامعا جاسالعان ارسىزدىقتىڭ دا كەسىر-كەساپاتىن جۇرت بىلەدى.
«اتبەگى – اتتىڭ تۇياعىنا قارار, قۇسبەگى – قۇستىڭ قياعىنا قارار», دەپ تەكتىلىكتىڭ ۇلگىسى, باسقانى بىلاي قويعاندا, كۇلتەگىن, بىلگە قاعاننان باستاپ, ابايعا دەيىن, ودان كەيىن دە اسپەتتەلگەن. بىلگە قاعان قۇس بەينەلى ءتاج كيسە, كوكشەگىر, قاراشولاقتاي بۇركىت باۋلىعان, «قىران بۇركىت نە المايدى, سالسا باپتاپ» دەگەن اباي: «قان سوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا, تاستان تۇلكى تابىلار اڭدىعانعا… بۇركىتشى تاۋ باسىندا, قاعۋشى ويدا… قىران قۇس كوزى كورىپ سامعاعاندا, قانات, قۇيرىق سۋىلداپ, ىسقىرادى, كوكتەن قىران سورعالاپ قۇيىلعاندا. جارق-جۇرق ەتىپ ەكەۋى ايقاسادى. جەكە باتىر شىققانداي قان مايدانعا, بىرەۋى – كوك, بىرەۋى – جەر تاعىسى», دەي كەلىپ: «قىر – اپپاق, بۇركىت – قارا, تۇلكى – قىزىل… قىران بۇكتەپ استىنا ءدال باسقاندا. قۇسى دا, يەسى دە قورازدانار», دەيدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولاتىن وسى ءبىر ءساتتى ۇلى اقىن ولەڭ-سۋرەتپەن بەينەلەگەندە قۇسبەگىلىكتىڭ بۇكىل بولمىسى مەن مۇندالاپ تۇرعانى حاق. سول داۋىردەگى قازاق جاقسىلارىنىڭ ومىرىنە بويلاساڭ, قىران تاعدىرلاس بولعانىن, زامان شەتكە قاعىپ, زامانداسى نە تىندىرار دەيسىڭ دەپ اۋزىن باققاندا استىنداعى اتىنا, قولىنداعى قۇسىنا, ەرتكەن تازىسىنا مۇڭىن شاعىپ, بەبەۋلەگەن عوي. اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى», «كوكجەندەتى» سوزىمىزگە دالەل.
ساياتشىلدىق تاريحىن بەلگىلى ءبىر جىلمەن شەكتەۋ ارتىق بولار. ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان كاسىپ دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. «سەن-داعى جەردەن ءنار الدىڭ, مەن-داعى جەردەن ءنار الدىم. بىرەۋدەن سەن دە جارالدىڭ, بىرەۋدەن مەن دە جارالدىم… سۇرەيىك ءومىر الماسىپ», دەپ اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي, قىرانمەن قاناتتاسىپ, كۇن كەشىپ كەلە جاتقان قازاق – قىراندى باعالاۋداي-اق باعالاعان. كەيىن عوي زامانعا كۇيلەيمىز دەپ سايابىرسىتىپ العانىمىز. وعان قازاق ۇلتىنىڭ التىن تامىرى بولىپ سانالاتىن سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپىمىزدىڭ شىراقشىسى بولىپ, ارتىنا ولمەس مۇرا قالدىرعان اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ مىنا ءبىر تولعامىن وقىپ كورەلىك: «قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ەجەلگى مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ىشىندە كەيىنگى كەزدە نازارعا اسا كوپ ىلىنبەي جۇرگەن بىرەۋى بار دەگىم كەلەدى. ول – ساياتشىلدىق ونەرى… ساياتشىلدىقتىڭ, اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا, مادەني دامۋىندا ماڭىزى زور بولعانى بەلگىلى. قازاق تىلىندە وسى ساياساتشىلدىققا بايلانىستى تۋعان مىڭ جارىمداي ءسوز بار, ولار قازىر دە نەبىر تاريحي جازبالاردا, كوركەم ادەبيەتتە كەڭىنەن قولدانىلادى. ساياتشىلدىقتى حالىق ەجەلدەن ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ باعالاعان. ونى پايدا تابۋ نەمەسە كۇن كورىس كوزى ساناماعان. ءبىز ءبىر كەزدەردە قالىڭ جۇرتتى قايران قالدىرىپ, تالايلاردىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان وسىناۋ ونەردىڭ بىرتىندەپ سيرەپ, قايتالانباستاي بولىپ, جوعالىپ بارا جاتقانىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ساياتشىلدىق – عاجاپ قۇبىلىس, ۇلكەن ونەر, زور عىلىم. ول حالىق جۇرەگىنە جول تاپقان كوپتەگەن ادەبي, مادەني جانە مۋزىكالىق شىعارمالار تۋدىردى… ال دامۋدىڭ شىرقاۋ بيىگىنە شىققان, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا سول ساياتشىلدىق جوعالىپ بارا جاتقانىنا قايتىپ وكىنبەسكە. ساياتشىلىق ونەر ارقىلى حالىق تابيعاتپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, وعان جاقىندىعىن سەزىنەتىن, ەندى وسى سەزىم سەيىلسە, ءبىر كەزدە دامىپ قانات جايعان حالىق مادەنيەتىنىڭ دە ءبىر بولشەگى ۇمىتىلعانى ەمەس پە؟» دەپتى. وسى ارادا ۇلى عالىمنىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقان: «جۇرت ۇقپاسا, ۇقپاسىن, جابىقپايمىن, ەل – بۇگىنشىن, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ بۇگىندى ەمەس, ەرتەڭگە الاڭ بولعان كورەگەندىگى كوسەمدىك قوي. ءدال قازىر عۇلامانىڭ …«بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا…», دەگەن ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ساياتشىلىق ونەردى الەمدىك دەڭگەيگە شىعارساق, ونىڭ دا العاشقى باستاۋى قازاق جۇرتىندا شىعار دەگەن الداعى بايلامىمىز اقيقاتقا اينالاتىنىنا يمانىمىز كامىل.
قازاق قىراندى باپتاپ, قۇماي تازىنى جۇگىرتۋمەن شەكتەلگەن جۇرت ەمەس. زەرەكتىگى مەن زەردەلىگىنەن شىعار, قۇستىڭ دا, يەسىنە ادال ءيتتىڭ دە «ءتىلىن» بىلگەن. قىران بولار بالاپاندى قيادان, ۇشقىر تازىنى ۇيادان تانىعان. بالاپاندى باۋلىپ, جەتىلدىرىپ تۇلەككە جەتكىزىپ تۇلەتىپ ۇشىرعان.
ءيا, قۇسبەگىلىك ەكىنىڭ بىرىنە ەرمەك ونەرى ەمەس. قاسيەتى ەرەن, كيەسى بولەك. اقىلىڭا ايلاڭ ساي بولماسا, قۇس سالىپ يت جۇگىرتەمىن دەۋ بوس دالباسا. قۇس ءتىلىن تاپپاساڭ, باۋلىپ باعىن اشپاساڭ, تەگەۋرىنىن قايىرىپ, تۇياعىن مۇقالتىپ, قياعىن جۇتاتىپ, قاناتىن قوبىراتىپ, شاقار شاڭقىلىن قارعانىڭ قاڭقىلىنا اپارۋىڭ مۇمكىن.
قازاق دالاسىنان قىرانمەن بىرگە سامعاپ شىققان تالانتتى قۇسبەگىلەر از بولماعان. سولاردىڭ بىرەگەيى: «اسپاندا ۇشا بەرسەم قاناتىم تالادى, جەرگە قونسام جالايىر شورا الادى», دەپ زار شەككەن قىراننىڭ بۇكىل بولمىسىن الاقانىنداعىداي تانىعان جالايىر شورا كوز الدىنداعىنى قويىپ, كوز ۇشىندا ۇشىپ بارا جاتقان قۇستىڭ قاسيەتىن ءبىلىپ, قايدا قوناتىنىن ايتىپ, العىر ەكەن, الىپ كەلىڭدەر, نە قويانعا دا شاماسى جەتپەيتىن جارعا قونار جاپالاق سەكىلدى اۋرە بولماڭدار, دەيدى ەكەن. تىنەي قۇسبەگى تۋرالى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر بارشىلىق. ونىڭ سارىقۇسى قاسقىر, تۇلكى, بۇعى, مارال, ايۋعا تۇسەدى ەكەن. ومىردەن كوزى اشىق وتكەن ەتنوگراف, ساياتشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە جالعاپ ءسوز قوزعايتىن جاعدا بابالىق ۇلى: «تىنەيدەگى قاسيەت – ۇيالاس ەكەن سارىقۇسپەن, شوراداعى قاسيەت – تىلدەس ەكەن بار قۇسپەن», دەپ وتىراتىن. مۇنداي ايتۋلى بۇركىتشىلەر تۋرالى ايتا بەرۋگە بولادى. بىراق ساياتشىلىقتىڭ قۇپياسىن اشىپ, ەلدىك
