• 18 ءساۋىر, 2012

مۇراعات دەرەكتەرى ايتەكە بي ۇرپاقتارى تۋرالى نە دەيدى؟

31 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

مۇراعات دەرەكتەرى ايتەكە بي ۇرپاقتارى تۋرالى نە دەيدى؟

سارسەنبى, 18 ءساۋىر 2012 7:39

اتاقتى بولپىش ءبيدىڭ بالالارى ءاجىباي مەن ارال الىستان ات ارىتىپ بۇگىنگى وزبەكستان جەرىندەگى نۇراتا توڭىرەگىن جايلاعان تورتقارا ءجالاڭتوس باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى ايتەكە ءبيدىڭ اق باتاسىن الۋعا كەلگەندە, قازاق كەمەڭگەرى: «ەل جايى – ەر ازاماتتىڭ كۇندىز ەسىنەن, تۇندە تۇسىنەن شىقپايتىن كيەلى ۇعىم. بۇل قازاق نەنى باستان كەشپەدى, قازاق بولعالى. وتكەن – ەرەۋىل, قالعان – سالاۋات دەۋمەن كۇن ارتىنان اي, اي ارتىنان جىلدار وتكىزۋمەن, تالاي قايىرما ماۋەسى كۇيسە دە, تامىرى امان كەلە جاتقان جەر بەتىندە ەكى حالىق بولسا ءبىرى – قازاق, ءبىر حالىق بولسا – ءوزى ەكەنىن مەن ەجىكتەمەي-اق وزدەرىڭىزگە ءمالىم. سوندا ونىڭ تامىرىن ساقتاعان – اۋەلى ءبىر اللا تاعالا, سوسىن مىنا وزدەرىڭ سەكىلدى سەنىمدى سايىپقىران جامپوزدار. شەگە تاعانى ساقتايدى, تاعا تۇلپاردى ساقتايدى, تۇلپار ەردى ساقتايدى, ەر ەلدى ساقتايدى. ەلدى ساقتار ەرلەر امان بولعاي», – دەپ ەلىنىڭ ەرتەڭىنە سەنىممەن قاراعان ەكەن. مىنە, وسى ايتەكە بيدەن باتا العان اسىل ۇرپاق اتا-بابا سەنىمىن اقتاۋعا بارىن سالدى. تاريح سوقپاعى بۇرالاڭ جولداردا ولاردى سىنعا سالدى, شىڭدادى. ونىڭ دانالىعىن سەزىنگەن ءاجىباي دا, ارال دا ۇرپاقتارىنا وزدەرى العان باتانى اماناتتادى.

XVIII عاسىرداعى رەسەي مۇراعاتتارى دەرەكتەرى ءاجىباي مەن ارالدىڭ قازاق ەلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىندە بەلدى ءرول اتقارعانىن ايعاقتايدى. ورىنبور شەنەۋنىكتەرى ابىلقايىر, ءابىلمامبەت حاندار جانە نۇرالى, ابىلاي, باراق, ەرالى سۇلتاندار, ەسەت باتىرلارمەن بىرگە ءاردايىم ولاردىڭ تۇرعىلىقتى مەكەندەرى تۋرالى اقپاراتتار جيناپ وتىرعان (ريسسم, 122 ق., 1747, 122/1 ت., 3 ءىس, 268 پ.; كرو 1, س. 369). ءوز باۋىرلارىمەن ءبىرگە ەمبى وزەنىنىڭ ار جاعىنداعى كوكتوبەدە كوشىپ قونعان ءاجىباي ءبيدىڭ ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆكە 1747 جىلى 10 شىلدەدە جولداعان حاتى مۇراعاتتا ساقتالعان (كرو 1, س. 339). ءاجىباي بيدىڭ تاعى ءبىر باۋىرى التاي باتىر ەسىمى 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىردىڭ قابىلداۋىندا بولعان اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستل ەڭبەگىندە اتالادى (كەستل دجون. 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىرعا بارىپ قايتقان ساپار تۋرالى. – الماتى, 1996, 32 ب.). التاي باتىر اعالارى اتىنان 1742 جىلى قازاق پەن قالماق اراسىندا ءبىر ۇرپاققا دەيىن, ياعني سول كەزدەگى «ەڭبەكتەگەن بالا ەڭكەيگەن كارى بولعانعا دەيىن» سوعىس اشپاۋ تۋرالى ءبىتىم جاساۋعا قاتىسىپ, ابىلقايىر حاندى قولداعان (ريسسم. 122 ق., 1742, 122/1 ت., 4 ءىس, 50-57 پ.; كرو 1, س. 201).

ايتەكەدەن وتەباس, جالتىر, قونىسباي تۋعان. شەجىرەشىلەر بۇل تىزىمگە توعاندى دا (كەيبىرەۋلەر قۇرىس دەيدى) قوسىپ, وتەباستى ءبايبىشەدەن, ال قالعاندارىن امەڭگەرلىك جولمەن العان قايتىس بولعان اعاسىنىڭ ايەلىنەن تاراتادى («اڭىز ادام» № 24, جەلتوقسان, 2011). وكىنىشكە قاراي, توعان جونىندە مۇراعات دەرەكتەرىندە ەشتەڭە ايتىلمايدى. سونىمەن بىرگە, ايتەكە ءبيدىڭ كەنجە قىزى شاقشاق جانىبەككە تۇرمىسقا شىققان ەكەن. ورىس مۇراعاتى دەرەكتەرىندە ايتەكە بي ۇرپاقتارىنىڭ ەسىمى العاش رەت 1748 جىلى تامىزداعى ابىلقايىر حان ءولىمىنەن كەيىن اتالا باستايدى. حان ءولىمىن انىقتاۋعا بارعان اۋدارماشى يا.گۋلياەۆ قازان ايى باسىندا «تورتقارا رۋىنان ايتەكە بي بالالارى جالتىر مەن قونىسباي» باتىر سۇلتان اۋىلىنا كەلگەندىگىن ايتسا, كىشى جۇزدە سول ساتتە بولعان كازاك اتامانى سمايل مولدا ابدرەزياكوۆ تا اتالعان اۋىلدا تورتقارا رۋىنان قاراتوقا, قونىسباي بيلەردىڭ, جالتىردىڭ, مىرزاگەلدى باتىردىڭ, داۋلەت ءبيدىڭ بولعاندىعىن ورىنبورعا جەتكىزەدى (كرو 1, س. 430, 433). ياعني, ايتەكە بي بالالارى اتاقونىستان قاشىق ەمەس ارال تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس باعىتىندا كوشىپ قونىپ, حيۋا حانى قايىپپەن, ونىڭ سول ماڭدا تۇراقتاعان اكەسى باتىر سۇلتانمەن تىعىز ارالاسقان. وتەباي, جالتىر مەن قونىسبايلار اعا رەتىندە قاراتوقا ءبيدىڭ اينالاسىندا بولعان. قاراتوقا بي تورتقارا سەيىتقۇلدان تاراعان ۇرپاقتار اتىنان يا.گۋلياەۆكە: «باتىر سۇلتاننىڭ بالاسى قايىپتىڭ حيۋادا حان بولعانىنىڭ ءوزى وعان (سۇلتانعا) جارايدى. ال حان سايلاۋ, سايلاماۋ ءبىزدىڭ شارۋامىز», دەپ اشىق ايتقان. سونىمەن بىرگە, 1748 جىلى 23 قىركۇيەكتە ءابىلقايىر حاننىڭ كۇيەۋ بالاسى جانىبەك سۇلتان باراق سۇلتاننىڭ ءوزىنىڭ بولاشاق تاعدىرىن ءتورتقارا قاراتوقا, قاراكەسەك قوزاناي, مامەت اتالىق, باعانالى نايمان وتەباي بيلەرگە تاپسىرعانىن جانە بيلەردىڭ شەشىمىنە كونەتىندىگىن ەستىگەن (ريسسم. 122 ق., 1748, 122/1 ت., 4 ءىس, 357 پ.; 8 ءىس, 34 پ.). مۇنىڭ بارلىعى قاراتوقا ءبيدىڭ ءتورتقارا رۋى عانا ەمەس, بارلىق قازاق رۋلارى الدىندا ۇلكەن سەنىمگە يە بولعاندىعىن دالەلدەيدى.

ورىس شەنەۋنىكتەرى باتىر سۇلتاننىڭ سوڭعى جىلدارداعى تۇرعىلىقتى مەكەنى ۇلى جۇزبەن شەكتەسىپ جاتىر دەپ كورسەتەدى. بۇل جەردە قازاق رۋلارى مەن قايىپ حان, باتىر سۇلتان, ت.ب. ءابىلقايىردىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىنا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, ورىس پاتشاسىنىڭ ءاربىر قادامىنا كۇدىكپەن قاراعانىن كورەمىز. ول 1748 جىلى 15 قازاندا باتىر سۇلتاننىڭ حان سايلانۋىنان انىق كورىندى. جانىبەك تارحان شومەكەي, شەكتى, قاراساقال رۋلارىنىڭ بيلەرىن ءتورتقارا رۋى قازاقتارى اراسىندا جۇرگەن باتىر سۇلتاننىڭ جانىنان كەزدەستىرگەن.

سونىمەن ايتەكە بي بالالارى وتەباس, جالتىر, قونىسباي, نەمەرە اعالارى قاراتوقا, ت.ب. 1748 جىلى 2 قازاندا ىرعىز وزەنىنىڭ سول جاق تارماعىنداعى قايىڭدى وزەنى جاعالاۋىندا وتكەن نۇرالى سۇلتاندى حان سايلاۋ راسىمىنە بارمايدى. مۇنىڭ ءوزىن ولاردىڭ رەسەي ارالاسقان حان سايلاۋىنا اشىق قارسىلىعىن بىلدىرسە كەرەك. بىراق تورتقارا رۋىنان قۇداينازار, داۋلەت, اپاي, بولات, تىلەۋبەت بيلەر نۇرالىعا بارىپ قايتادى (رف ورومم 3 ق., 1 ت., 18 ءىس, 177 پ.). كوپ ۇزاماي ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە كىشى ءجۇزدىڭ ەكىنشى حانى باتىر سۇلتان اق كيىزگە كوتەرىلىپ, حان سايلانادى. س.ابدرەزياكوۆتىڭ ايتۋىنشا 1748 جىلى 15 قازاندا ءالىمۇلدارىنىڭ شەكتى, شومەكەي, قاراساقال, تورتقارا رۋلارىنىڭ 20 بەلگىلى بي, باتىرى باتىر سۇلتاندى وزدەرىنىڭ حانى رەتىندە مويىنداعان. كەيىن نۇرالى حانعا كەلگەن قازاقتار «باتىردىڭ حاندىققا ءوزىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا سايلانعاندىعىن جانە ودان ەشقانداي قاۋىپ-قاتەر بولمايتىندىعىن» حابارلاعان (رف ورومم 3 ق., 1 ت., 18 ءىس, 311-312 پپ.). بۇل جايدى زەرتتەگەن ورىس زەرتتەۋشىلەرى دە وڭتۇستىكتەگى حان سايلاۋىن «رەسەيگە قارسىلىق» رەتىندە تۇسىندىرەدى (مەيەر ل. كيرگيزسكايا ستەپ ورەنبۋرگسكوگو ۆەدومستۆا. – سپب., 1865, س. 12; تەرەنتەۆ م.ا. يستوريا زاۆوەۆانيا سرەدنەي ازي. ت – 1, سپب., 1903, س. 57). قاراتوقا بي 1748 جىلدىڭ اياعىندا باراق سۇلتاننىڭ ماسەلەسىن قاراعان بيلەر سوتىنا قاتىسادى. سوت قۇن تولەتە وتىرىپ, باراقتى اقتاپ الادى. بۇل ارادا سوتتىڭ باتىر يەلىگىندەگى جەردە ءوتۋى جانە سوت مۇشەلەرىنىڭ باتىر, باراق يەلىگىندە كوشىپ- قونۋى دا بەلگىلى دارەجە ىقپال ەتسە كەرەك.

باتىردىڭ حان سايلانۋى, باراق سۇلتاننىڭ اقتالۋى سىرت كوزگە قازاق قوعامىنداعى شيەلەنىستىڭ باستالۋى بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ ارتى ىشكى بىرلىكتى بۇزاتىنداي تالاس-تارتىسقا ۇلاسپادى. 1749 جىلعى 11-25 شىلدەدە ورىنبور قالاسىندا وتكەن ورىس-قازاق كەلىسسوزىنە بەلگىلى سۇلتان, بي-باتىرلار تۇگەلگە جۋىق جينالدى. كەزدەسۋدە نۇرالى حان باستاۋىمەن ەرالى, قوجاحمەت, ايشۋاق سۇلتاندار, ەسەت, جانىبەك تارحاندار, سەركە باتىر, تورتقارا قاراتوقا بي, ت.ب. كورىنەدى. كەلىسسوز بارىسىندا قاراتوقا بي ەكى قايتا ءسوز الىپ ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆكە ابىلقايىر حاننىڭ ورنىنا نۇرالىنىڭ سايلانۋىن جانە ونى رەسەيدىڭ مويىنداعانىن قۇپتاپ, ەكى جاقتى ءوزارا پايدا ءۇشىن ساۋدا-ساتتىقتىڭ ەركىن دامۋىنا قولداۋ كورسەتەتىنىن جەتكىزگەن. كەزدەسۋ بارىسىندا باتىر حان قاراماعىندا شەكتى تولەمىس باي باسقاراتىن 500, شومەكەي بوبەك بي باسقاراتىن 200, تورتقارا قونىسباي بي باسقاراتىن 300 ءتۇتىن بار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى (كرو 1, س. 462, 463, 472).

قاراتوقا بي 1749 جىلى 3 تامىزدا باتىر حانمەن بىرگە ابىلقايىر حاننىڭ اسىنا قاتىسقان. كاپيتان ا.ياكوۆلەۆتىڭ ايتۋىنشا اسقا كىشى, ورتا جۇزدەن 200-گە تارتا بەلگىلى تۇلعالار بولعان. جانىبەك, ەسەت تارحاندارمەن بىرگە تورتقارا رۋىنان قۇداش بي, داۋلەت بي, قۇتىلىمبەت بي, سارى موللا, مومىن بي, كەتە رۋىنان الىباي جاساۋىل, التاي, ارال باتىرلار, الاشا رۋىنان بايساق بي, تىلەۋ بي, باباتاي بي, اداي رۋىنان مىرزاتاي باتىرلار باراق سۇلتاندى ىزدەپ تابۋ, ابىلقايىر حاننىڭ قالماق ايەلىنەن تۋعان قىزىن جوڭعار حانىنا قالىڭدىققا بەرۋ, تۇتقىندار الماسۋ ماسەلەلەرىن ارنايى تالقىلاعان (ريسسم. 122 ق., 122/1 ت., 1749, 4 ءىس, 245-248 پپ.). سونىمەن بىرگە, ا.ياكوۆلەۆ شەكتى رۋى قازاقتارىنىڭ نۇرالىنى «اعا حان» دەپ اتاۋعا كەلىسكەنىن اتاپ وتەدى.

دەگەنمەن بۇل كەزدەسۋلەرگە ايتەكە بي بالالارى بارماعان. ولار نەمەرە اعالارى قاراتوقا بي, قۇداش بيلەردى جىبەرىپ وزدەرى وڭتۇستىكتە قالعان.

1750 جىلى 18 قاڭتاردا نۇرالى حان ي.نەپليۋەۆكە جولداعان حاتىندا تورتقارا رۋىنىڭ سەيىتقۇل ءبولىمىنىڭ ساۋدا-ساتتىقتا وزىندىك ورىندارى بار ەكەندىگىن اشىق جازىپ, كەي جاعدايدا ولارعا ءوز بيلىگىنىڭ جەتپەي قالاتىندىعىن دا مويىندايدى (كرو 1, س. 490).

XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءوڭتۇستىكتەگى تورتقارا رۋى قازاقتارى شامامەن 3000 تۇتىنگە جەتكەن. وتەباس بي, جالتىر بي, قونىسباي بي جانە قونىسبايدىڭ بالالارى قاراكوبەك بي, ەسەكەنە مىرزا قايىپ حان بالالارى سەيىت, شومقارا, ەسكەندىرمەن بىرگە سىرداريا بويىنداعى بۇرلىباس ەلدى مەكەنىندە تۇراقتاعان (رمكام 10 ق., 3 ت., 585 ءىس, 44 پ.). ايتەكە بي بالالارى, نەمەرەلەرى بۇل كەزەڭدە الدىمەن باتىر حانعا, ول 1771 جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن حيۋادان سىرداريا بويىنداعى ءوز يەلىگىنە ورالعان قايىپ حانعا باعىنادى. سونىمەن بىرگە ولار كىشى ءجۇزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى كەيبىر قازاق رۋلارىن باسقارعان ەرالى سۇلتانمەن دە سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتقان.

1776 جىلى 25 ماۋسىمدا نۇرالى حان ورىنبور گۋبەرناتورى ي.ا.رەينسدروپقا حات جولداپ, ءوزىنىڭ قىستان كەيىن ەل ارالاپ, تابىن جانە تاما رۋلارىنداعى كوزكورمەس, اۋليە, ارباعىش نەمەسە جانكورمەس, كوكتەمىر (ەسىمدەرى وزگە-وزگە بولعانىمەن ءبارى ءبىر ادام) باستاعان قوزعالىستى انىقتاۋعا كۇش سالعاندىعىن حابارلايدى. ەرالى سۇلتاننىڭ حانعا جازىلعان حاتىندا ءتورتقارا رۋىنان وتەباس, قاراكوبەك بيلەردى جىبەرگەندىگى ايتىلعان. حان: «دوسالى سۇلتان مەن جەتىرۋ قازاقتارىن اداستىرىپ جۇرگەن كوزكورمەس دەپ جۇرگەنىمىز ايەل ادام, ونى ءولتىرىپ, ءۇيىن ورتەيىن دەپ بارسام, ول ەرالى سۇلتان يەلىگىندەگى قيىل وزەنى بويىنا كوشىپ كەتىپتى», دەپ حابارلايدى (رف ورومم. 3 ق., 1 ت., 153 ءىس, 123-126 پپ.; مۇقتار ءا.ق. ازاتتىق تاڭى جولىندا. ا., عىلىم, 2001, 118 ب.). حاتتان بەلگىلى بولعانداي وتەباس, قاراكوبەك بيلەر حانمەن بىرگە ەل ىشىندەگى ورىس تۇتقىندارىن بوساتۋمەن بىرگە, كوزكورمەس قوزعالىسىن, ساۋدا-ساتتىق ءماسەلەلەرىن تالقىعا سالعان. وسىدان كەيىن ەرالى سۇلتان, تورتقارا بيلەرى ءوز مالدارىن بۇحارا, حيۋا, باسقا دا ازيا ەلدەرىنە ساۋداعا شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن.

1776 جىلى قىركۇيەك ايىندا ەرالى سۇلتانعا حان اتىنان سىرىم باتىر كەلگەن. سىرىم سۇلتان قول استىنداعى بيلەرمەن كەزدەسىپ, شەكتى رۋى قازاقتارى توقتاتقان ورىس كەرۋەنى مەن ونىڭ ادامدارىن ىزدەستىرگەن (رف ورومم, 3 ق., 1 ت., 153 ءىس, 171, 268-274 پپ.). بىزدىڭشە, وسى جولى سىرىم ايتەكە بي ۇرپاقتارىمەن دە كەزدەسكەن. ءسويتىپ وتەباس بي ءوزىنىڭ نەمەرە ءىنىسى قاراكوبەكتى نۇرالى حان توڭىرەگىندەگى بيلەرمەن تانىستىرىپ, ەل ىسىنە ارالاستىرۋعا كىرىستى. قاراكوبەكتىڭ وسى جولعى سىرىم باتىرمەن بىرگە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە تالپىنىسى ءوزارا سەنىم مەن دوستىققا ۇلاسادى. اراعا ۋاقىت سالا قاراكوبەك سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ نەگىزگى تۇلعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ول نەمەرە اعاسى وتەباسپەن بىرگە كىشى جۇزدەگى بي, باتىر, ستارشىنداردىڭ 1785 جىلعى شىلدەدەگى جينالىسىنا قاتىسقان. جينالىس جايىلىم ماسەلەسىن شەشۋ, جايىق بويىنداعى كازاك-ورىس اسكەرلەرىنىڭ وزبىرلىعىن توقتاتۋ سياقتى كۇردەلى كۇن ءتارتىبىن تالقىلاپ, نۇرالى حاننىڭ ءوز بيلىگى مەن حالىق سەنىمىنەن ايرىلعاندىعىن اتاپ ءوتىپ, ونى ورنىنان بوساتۋ تۋرالى ءبىر ورتاق پىكىرگە توقتادى. سودان كىشى جۇزدەگى 25 رۋدىڭ 21-ءنىڭ اتاقتى بي, باتىرلارى قول قويىپ, حاتتى ورىس پاتشاسى ءىى ەكاتەريناعا جولدايدى (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكوي سسر (1785-1828 گگ.). موسكۆا-لەنينگراد, 1940. س. 53). ءتورتقارا رۋىنان وتەباس, قاراكوبەك بيلەر, تەلباي باھادۇرلەر ەل ىشىندە بەدەلدى شەكتى سەگىزباي, كەتە كوككوز, شەركەش تۇرمامبەت, جارقىن, ىسىق قاراتاۋ, اداي اتاعوزى, بەرىش قارا, سارجالا, ماسقار دوكەن, بايباقتى سىرىم, جاعالبايلى توتاي باتىرلارمەن بىرىگەدى. قازاق رۋلارى قالىپتاسقان جاعدايدا وڭتۇستىكتەگى باتىر حاننىڭ ۇلى قايىپقا ءۇمىت ارتىپ, ونىڭ حان تاعىنا وتىرۋ مۇمكىندىگىن كوتەرە باستايدى. ارينە ونىڭ سەنىمدى ۇگىتشىلەرى نەگىزىنەن شەكتى, تورتقارا رۋلارىنىڭ بەدەلدى بيلەرى بولاتىن. ولار قايىپتىڭ اتا-باباسىنىڭ قازاقتىڭ باس حانى بولعاندىعىن, ونىڭ تەگىنىڭ پارسى ەلىمەن, حيۋا, بۇحارالارمەن بايلانىسىن ەسكەرىپ, رەسەيدىڭ ساياساتىنا ايتارلىقتاي بايلاۋلى ەمەستىگىن ءتۇسىندى. بۇل ۋاقىتتا قايىپ حاننىڭ قاراكوبەك بيدىڭ يەلىگىندە ەكەندىگى انىقتالدى. ونى سىرىم باتىرعا اقساقال باربى مەكەنىنەن كەلگەن باۋىرى دوس حابارلايدى. دوس 1785 جىلى 2 قازاندا قاراكوبەك ءبيدىڭ قايىپ حاندى تۇتاستاي وتباسىمەن, اعايىندارىمەن بىرگە ءوز جانىنا كوشىرىپ الىپ, قازاق بيلەرى مەن باتىرلارىنان حابار كۇتىپ وتىرعانىن جەتكىزەدى ( يسمۋرزين ج.ا. باتىر ۇلى قايىپ حان جانە ونىڭ اۋلەتىنىڭ تاريحى (1745-1860 جج.). تاريح ع. ك. دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دايىنداعان ديسسەرتاتسياسى. ورال 2008, 69 ب.).

سونىمەن كىشى ءجۇزدى ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان, سوڭعى جىلدارى ەلىمەن بايلانىسىن ۇزگەن نۇرالى حاندى اۋىستىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلادى. سىرىم باتىر دا قايىپ باتىر ۇلىنا سەنىممەن قارايدى. بۇل ساياسات جۇزەگە اسسا ابىلقايىر ولىمىنەن كەيىن ەكىگە بولىنگەن حاندىق قايتا بىرىگەتىن ەدى. 1785 جىلى ورتا جۇزدە بولعان كاپيتان ي.گ.اندرەەۆ ءوز جازباسىندا: «الشىن بولىسىندا ايرىقشا حان قايىپ بار. ول نۇرالى, ءۋالي حانداردان ەش كەم ەمەس. 12000 شاڭىراقتى باسقارىپ, سىرداريا وزەنى بويىندا كوشىپ قونادى», دەپ جازادى (اندرەەۆ ي.گ. وپيسانيە سرەدنەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ. – الماتى, 1998, س. 118). ال 1786 جىلى 9 ناۋرىزدا سىرىم باستاعان حالىق كەڭەسىنە كۋا بولعان احۋن م.حۇساينوۆ پەن اديۋتانت م.چەركاسسكي ابدىجالەل قوجادان قايىپتىڭ بۇرىن حيۋانى باسقارعاندىعىن, 16 جىلدان بۇرىن كىشى جۇزگە ورالعاندىعىن, قازىر ۇلى بورسىقتا مەكەندەيتىندىگىن ەستيدى ء(رماتم. 52 ق., 1/194 ت., 367 ءىس, 102 پ.). كەڭەسكە قاتىسقان بي, باتىرلار, بارلىعى 1000 جۋىق ەلدىڭ يگى جاقسىلارى قايىپقا ءۇمىت ارتادى.

شامامەن 1786 جىلدىڭ ماۋسىمىندا (ريسسم 122 ق., 122/3 ت., 1786-1787, 12 ءىس, 27-28 پپ.) سىرىم ەرالى سۇلتان يەلىگىنە كۇشپەن اكەتىلدى دەگەن حابار تارايدى. مۇراعات دەرەكتەرى سىرىمدى ەسىم سۇلتاننىڭ تورتقارا رۋىنىڭ ءبيى قاراكوبەك اۋىلىنا ەرتىپ كەلگەندىگىن ايعاقتايدى. سىرىمتانۋشى م.پ.ۆياتكين بۇل جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قاراكوبەك بي ەرالى سۇلتاندى قولداپ, ەش نەگىزسىز سىرىمدى اۋىلىندا ۇستاپ, باتىرعا دۇشپاندىق كوزقاراستا بولدى دەپ تۇيىندەيدى (ۆياتكين م.پ. باتىر سرىم. موسكۆا – لەنينگراد, 1947, س.232).

ورىنبور وبەر كومەندانتى يا.م. زەنبۋلاتوۆتىڭ ورىس اكىمشىلىگىنە جازعان حاتىندا دا ەرالى سۇلتاننىڭ شەكتى سارىتاي بيگە, تورتقارا رۋىنىڭ باسشىسى وتەباسقا سىرىمدى ەشقايدا جىبەرمەۋدى تاپسىرعانى, بىراق قاراكوبەك پەن باسىقارانىڭ كەلىسىپ سىرىمدى بوساتىپ جىبەرگەنى جازىلعان (رف ورومم. 5 ق., 1 ت., 29 ءىس, 331-338 پپ.).

مۇنىڭ بارلىعى سىرىم باتىردىڭ ايتەكە بي ۇرپاقتارىمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىن دالەلدەيدى. بۇعان قوسا ءدال وسى كەزەڭدە, 1787 جىلى جازدا قاراكوبەك ءبيدىڭ نەمەرە باۋىرى ورىنبورداعى ساۋدا ۇيىنە وڭتۇستىكتەن كەرۋەن باستاپ كەلەدى. و.ا.يگەلستروم ونىمەن جەكە كەزدەسىپ, قاراكوبەككە حات جولداعان. ناتيجەسىندە سىرىم باتىر وڭتۇستىكتەن جايىق بويىنا قايتىپ كەلەدى (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكوي سسر (1785-1828 گگ.) س. 114-115).

سودان 1787 جىلى 14 قىركۇيەكتە سىرىم, سەگىزباي, سارجالا, كوككوز, اتاعوزى, قاراكوبەك, بودەنە, قاراتاۋ, سوپىرا, دونەن بارلىعى 18 بي قول قويىپ, و.ا.يگەلسترومنان نۇرالى حان مەن ايشۋاق سۇلتاندى ەلگە قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. ناتيجەسىندە ايشۋاق ەلگە ورالدى (ريسسم. 122 ق., 122/3 ت., 1786-1787, 12 ءىس, 50-51 پپ.). حاتقا نازار اۋدارساق قول قويۋشىلار اراسىندا تورتقارا باسىقارا ءبيدىڭ دە ەسىمى كەزدەسەدى. ول – قاراكوبەك ءبيدىڭ نەمەرە باۋىرى, اتاسى سەيىتقۇلدىڭ ءۇشىنشى بالاسى تولەستەن تارايتىن ۇرپاق. 1787 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن قاراكوبەكتىڭ ەسىمى ۇنەمى نەمەرە اعاسى وتەباس بيمەن بىرگە اتالسا, بۇدان ءارى ونىڭ جانىنان باسىقارا ءبيدى بايقايمىز.

وسى كەزەڭدە پاتشا شەنەۋنىكتەرى كىشى جۇزدە حاندىق باسقارۋدى جويۋدىڭ باستاپقى شارالارى رەتىندە باي ۇلى, ءالىم ۇلى جانە جەتىرۋ بىرلەستىكتەرىندە 3 راسپراۆا قۇرىپ, ءبىرتىندەپ ەل بيلىگىندەگى سۇلتانداردى ىعىستىرا باستايدى. و.ا.يگەلستروم راسپراۆانىڭ قىزمەتى جاندانباي تۇرعان كەزدە بيلىكتى باس ستارشىندارعا جۇكتەيدى. ءالىمۇلدارىنا سارىتاي, قاراكوبەك, مۇراتبەك بيلەر, بايۇلدارىنا سىرىم, قاراتاۋ بيلەر, جەتىرۋعا تىلەنشى, جانبولات باتىرلار باسشىلىققا ۇسىنىلدى. ەلدى باسقارۋداعى وزگەرىستەرگە قاراماستان قازاق رۋلارى پاتشا رەفورماسىن, ياعني قازاقتىڭ ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىن جويىپ, جاڭا ورىستىق باسقارۋ ەنگىزۋگە اشىق قارسىلىق تانىتتى. بيلەر قايىپتى حان سايلاۋ جوسپارلارىن جالعاستىرا بەردى. مۇنى ەسكەرگەن پاتشا ۇكىمەتى سىرىم باتىرعا, قاراكوبەك بيگە تارحاندىق اتاق بەرىپ, ولاردى ءوز ساياساتىن قولداۋشىلار قاتارىنا قوسۋدى كوزدەيدى. الدىمەن, 1787 جىلى 19 قاراشاسىندا سىرىم باتىرعا تارحاندىق اتاق بەرىلسە, 1789 جىلى ناۋرىز ايىندا قاراكوبەك بيگە ارنايى گراموتا جىبەرىلدى. تارحاندىق گراموتا ماتىنىندە: «قازاقتىڭ كىشى ورداسىنىڭ ءالىم ۇلى رۋىنىڭ ستارشىنى قاراكوبەك ءبيدىڭ بىزگە ادال قىزمەتىمەن بەرىلگەندىگى ءۇشىن, ونىڭ بالالارى مەن ۇرپاقتارىنا تارحاندىق اتاق بەرىلدى. قىرعىز-قازاق سۇلتاندارى مەن بي-باتىرلارى جانە بارلىق قىرعىز-قازاق جاۋىنگەرلەرى مەن قاراپايىم حالقى قاراكوبەك بيگە بەرىلگەن تارحاندىق اتاقتى تانىپ, قۇرمەت تۇتىپ, سىيلاۋلارىن جانە بارلىق حاتتاردا ەسىمىنە تارحان شەنىن تىركەپ جازۋدى بۇيىرامىن. قاراكوبەك ءبيدىڭ جانە ونىڭ بالالارى مەن ۇرپاقتارىنىڭ ءبىزدىڭ ىقىلاسىمىزدى سەزىنىپ, بىزگە ادال قىزمەتىمەن بەرىلگەندىكتەرىن دالەلدەيتىن قىزمەتتەرىن جانە قايىرىمدى ىستەرىن ماڭگى جالعاستىرا بەرەتىندىكتەرىنە سەنىپ, قاراكوبەك بيگە وسى تارحاندىق گراموتانى تارتۋ ەتتىك» دەلىنگەن. (ۆياتكين م.پ. باتىر سرىم. س. 258; كرو-1,س.132-133). پاتشا سىيلاعان تارحاندىق اتاققا بيلەر ماساتتانباي, كەرىسىنشە ونىڭ شەكارا بويىنداعى كەيبىر مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, قازاق-ورىس قاتىناسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇمتىلدى. 1790 جىلى 2 تامىزدا قاراكوبەك تارحان مەن تورتقارا جانتورە ۇلى شۇبار بي رەسەي سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى ا.ا.بەزبورودكوعا: «اتامان د.دونسكوۆ باسقاراتىن كازاك-ورىستار ايەلدەردى ءولتىردى, كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءىشىن جارىپ, بالالارىن سۋىرىپ الىپ, باستارىن شاپتى», دەپ اشىنا حات جولدادى (مۇقتار ءا.ق. ازاتتىق تاڭى جولىندا. 162 ب.).

1794 جىلى 10 ماۋسىمدا ەرالى حان قايتىس بولعاننان كەيىن 1795 جىلى 17 قىركۇيەكتە ەسىم سۇلتان حان سايلانعان كەزەڭدەگى تاريحي وقيعالاردا ايتەكە بي ۇرپاقتارىنان وسى كەزدە ەلگە بەدەلدى قاراكوبەكتەن باسقا ونىڭ ءىنىسى باسىقارا, بورانباي, وتەباس بي بالاسى جاناس ەسىمدەرى اتالادى. جاڭا جاعدايدا ەسىم ايتەكە بي ۇرپاقتارىنىڭ سەنىمىنە يە بولۋدى كوزدەيدى. سول ءۇشىن سۇلتان 1794 جىلى 10 قىركۇيەكتە شاقعازى ۇلى ابىلاي سۇلتاندى ابىلعازى مەن قاراكوبەككە جىبەرىپ, «رەسەيمەن تاتۋلاستىرام» دەگەن ۋادە بەرەدى (رف ورومم 5 ق., 1 ت., 53 ءىس, 131 پ.). ال جاناس وتەباس ۇلى 1794 جىلى 18 ماۋسىمدا ورىنبور ەكسپەديتسياسىنا مۇراتبەك ايباسوۆ, قاراشا قالىبەكوۆ, بازارباي قۇدايبەرگەنوۆتەرمەن بىرگە ەسىمدى حان سايلاۋ قاجەت دەپ حات جولدايدى (رف ورومم 5 ق., 1 ت., 58 ءىس, 16-17, 49 پپ.).

مۇنداي جاعدايدا سىرىم مەن قاراكوبەك بيلەر باۋىرلارى بايباقتى قويسارى مەن ءتورتقارا بورانبايدى قايتا-قايتا ەسىمگە ءجىبەرىپ, ونى ەل ورتاسىندا وتەتىن جالپى قازاقتىق كەڭەسكە شاقىرعان. بۇل جايدى ەسىمنىڭ ءوزى 1794 جىلى 17 قازاندا ا.ا.پەۋتلينگكە حابارلاعان (قرومم 4 ق., 1 ت., 190 ءىس, 1-5 پپ.).

ەسىم حان سايلانعاننان كەيىن رەسەي باعىتىن ۇستانىپ, ەل ورتاسىنداعى كەڭەستەرگە بارماي قويادى. ءوزارا كەلىسىم ءۇشىن جاسالعان قادامدار ءساتسىز اياقتالىپ, ونىڭ سوڭى 1797 جىلى 27 ناۋرىزدا ەسىم حاننىڭ ولتىرىلۋىنە اكەپ سوعادى.

سونىمەن ايتەكە بي ۇرپاقتارى XVIII عاسىردا ەل الدىنا جارقىراي شىعىپ, قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى بەلسەندىلىگىمەن كورىندى. رەسەي ساياساتكەرلەرى ولاردى قازاقتىڭ قامقورى رەتىندە تانىدى. وتەباس, قاراكوبەك, بورانباي بيلەردىڭ, ولاردىڭ باۋىرى باسىقارانىڭ ەل ءىشىندەگى بەدەلىن ۇنەمى ەسەپكە الىپ, نازاردان تىس قالدىرمادى. اسىرەسە, ايتەكە ءبيدىڭ نەمەرەسى قاراكوبەكتىڭ وردادا اسا بەدەلدى ەكەندىگىنە, ءتىپتى ايشۋاق حانعا قاراعاندا حالىق الدىندا قاراكوبەكتىڭ ءسوزى وتىمدىلىگىنە كۋا بولدى. XVIII عاسىردىڭ سوڭعى 50 جىلىن سارالاعان ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ن.ن.باحمەتەۆ ورىس پاتشاسى ءى الەكساندرعا: «وردادا شەكتى, تورتقارا, شومەكەي رۋلارى ءوز ەركىندىگىمەن, ءارى كوپتىگىمەن كوزگە تۇسەدى. ولاردىڭ باسشىلارى قاراكوبەك, جاننازار بيلەر سىرداريا, قۋاڭداريا بويلارىندا, ەمبى, ەلەك وزەندەرىنىڭ جوعارى جاقتارىندا كوشىپ-قونادى. ولاردى 10 مىڭ اسكەري كۇشپەن باعىندىرۋ قاجەت», دەپ حابارلايدى.

كەيىن قاراكوبەك ءبيدىڭ ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ابىلعازى حان, شەرعازى سۇلتان, شەكتى جاننازار, جانۇزاق, ءوز باۋىرلارى ەسەكەنە, باسىقارا, جاناس, ماناس, بورانباي, ولاردان باسقا ءتورتقارانىڭ قۇلامان بولىمىنەن قارا التاي, سارى التاي, اقتۇن بولىمىنەن اقبۇت, التاي بيلەرمەن بىرگە كوشىپ-قوناتىنى انىقتالدى. بۇعان قوسا 1805 جىلى 25 ماۋسىمداعى ءمۇفتي م.حۇسايىنوۆتىڭ جازباسى ارقىلى ءتورتقارا رۋىنىڭ ۇلكەن 4 بولىمگە, ال ولاردىڭ 41 بولىمشەلەرگە بولىنەتىندىگىن, سولاردىڭ ءىشىندە قاراكوبەك تارحان مەن ونىڭ ءىنىسى ەسەكەنە (قايتىس بولعان) بيلەردىڭ بارلىق وتباسىلارى, بالالارى, نەمەرە, شوبەرەلەرىن قوسقاندا 100 تۇتىننەن اساتىندىعى بەلگىلى بولدى ((ماتەريالى پو يستوري كازاحسكوي سسر (1785-1828 گگ.). س.195, 222, 227). ءحىح عاسىر باسىندا قاراكوبەك بي قايىپ حان اۋلەتىمەن قۇداندالاسىپ, شەرعازى سۇلتاندى وزىنە كۇيەۋ بالا ەتەدى (رف ورومم. 6 ق., 10 ت., 278 ءىس, 9 پ.).

ايتەكە بي ۇرپاقتارى تۋرالى قۇندى دەرەكتەردى 1803 جىلى 23 شىلدەدە ورىنبوردان بۇحاراعا شىعىپ, كەيىن 30 قىركۇيەكتە قايتا ورالعان پورۋچيك يا.پ.گاۆەردوۆسكي قالدىردى. ول ساپار بارىسىندا قاراكوبەك, باسىقارا, بورانباي بيلەرمەن كەزدەسكەن. 1803 جىلى 12 تامىزدا باسىقارا اۋىلىنا كەلىپ, قوناق بولعان پورۋچيك: «ءبىزدى كيىز ۇيدەن قاشىقتاۋ جەردەن ءبيدىڭ بالالارى كۇتىپ الىپ, اتتارىمىزدى جەتەكتەپ ءۇي الدىندا كۇتىپ تۇرعان باسىقاراعا اكەلدى. بي كوڭىلدەنىپ, ارقايسىمىزدى اتتان ءتۇسىرىپ, قوناقجايلىق تانىتتى. كيىز ۇيگە قىمبات كىلەم توسەلگەن. ءبارىمىز وتىرعان سوڭ, بي ءوزى قىمىز قۇيىپ, بالالارى ارقىلى بىزگە بەردى», دەپ جازعان. ورىس ەلشىسى قاراكوبەك اۋىلىنا 14 تامىزدا كەلگەن. وسىندا يا.پ.گاۆەردوۆسكي تورتقارا رۋىنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ەستىپ, ونى جازباعا تۇسىرگەن. بي اۋىلىندا ورىس كەرۋەنىنىڭ بۇحاراعا جەتۋى تۋرالى كەڭەس بولىپ, ونى قاراكوبەك ءبيدىڭ ءوزى جۇرگىزگەن. پورۋچيك تورتقارا رۋىنىڭ قاراكوبەك بيگە باعىناتىندىعىنا كوزى جەتكىزىپ, ءارى ونىڭ وتباسىندا 100-گە دەيىن ادام بار ەكەندىگىن انىقتايدى. بۇعان قوسا: «قاراكوبەك – بىزگە كەزدەسكەن قازاقتار ىشىنەن ەڭ داۋلەتتىسى. ونىڭ 2000-داي جىلقىسى, 10000-داي قويى باسقا دا مالدارى بار. ونىڭ كيىز ءۇيى كەرۋەن تاۋارلارىنا تولى», دەپ سيپاتتايدى (يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح XVI-XX ۆەكوۆ. V توم. – الماتى, 2007. س.72, 82, 194, 209).

مۇنىڭ بارلىعى ايتەكە ءبيدىڭ ۇرپاقتارى مەن باۋىرلارىنىڭ قالىڭ قازاقتان وزا شىعىپ, ەلىنە قىزمەت جاساعاندىعىن دالەلدەيدى. بي, باتىر, مىرزا اتانعان ولار حالقىمەن بىرگە كوشىپ-قوندى, قيىن قىستاۋ جاۋگەرشىلىك زاماندا اۋىرتپالىقتى ەلىمەن بىرگە كورىپ, ودان شىعار جولدى بىرگە ىزدەدى. ەل ازاتتىعى ءۇشىن سىرىم كوتەرىلگەن تۇستا ونىڭ جانىنان تابىلىپ, قازاق-ورىس قاتىناسىنىڭ شيەلەنىسكەن جىلدارى قاۋىپ-قاتەرگە قاراماستان ەل يگىلىگى ءۇشىن ورىنبور-بۇحارا كەرۋەن جولدارىن ءوز مويىندارىنا الىپ, وڭتۇستىكتەگى حيۋا, بۇحارا حاندىقتارىمەن, ال ەل ىشىندەگى ءتۇرلى ماسەلەلەردى ءابىلقايىر, باتىر حاندار ۇرپاقتارىمەن ءبىرلەسە شەشىپ وتىرعان.

ابىلسەيىت مۇقتار, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جانە حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.

ورال.

سۋرەتتى سالعان نيكولاي اشتەما.