دوس
سارسەنبى, 12 جەلتوقسان 2012 7:16
ەسسە
عۇمىردىڭ جارتى عاسىرلىق نەگىزگى بولىگىن بىرگە وتكىزگەن دوستارىنىڭ اياۋلى اقانتايىنىڭ, بارشا قازاعىنىڭ ارىسى اقاڭى, اقسەلەۋ سەيدىمبەگىنىڭ ومىردەن وزعانىنا ءۇش جىل تولعاندا ەلى بولىپ 70-كە كەلگەن مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. ۇلتىن ۇلىقتاۋمەن وتكەن ۇلدى ەندى ۇلتى ۇلىقتاۋدا. ەردىڭ ەڭبەگى ەلىنە سىڭبەسە, ەلى دە ونىڭ رۋحىن توبەسىنە كوتەرىپ, ەسىمىن قاستەر تۇتپاس ەدى. قىركۇيەك ايىندا كىندىك قانى تامىپ, سوڭعى جەر بەسىگى دە بولعان جاڭاارقاسىندا باستالعان مەرەيتويى استانا, الماتىسىندا جالعاسىپ جاتىر.
سارسەنبى, 12 جەلتوقسان 2012 7:16
ەسسە
عۇمىردىڭ جارتى عاسىرلىق نەگىزگى بولىگىن بىرگە وتكىزگەن دوستارىنىڭ اياۋلى اقانتايىنىڭ, بارشا قازاعىنىڭ ارىسى اقاڭى, اقسەلەۋ سەيدىمبەگىنىڭ ومىردەن وزعانىنا ءۇش جىل تولعاندا ەلى بولىپ 70-كە كەلگەن مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. ۇلتىن ۇلىقتاۋمەن وتكەن ۇلدى ەندى ۇلتى ۇلىقتاۋدا. ەردىڭ ەڭبەگى ەلىنە سىڭبەسە, ەلى دە ونىڭ رۋحىن توبەسىنە كوتەرىپ, ەسىمىن قاستەر تۇتپاس ەدى. قىركۇيەك ايىندا كىندىك قانى تامىپ, سوڭعى جەر بەسىگى دە بولعان جاڭاارقاسىندا باستالعان مەرەيتويى استانا, الماتىسىندا جالعاسىپ جاتىر.
استاناداعى №54 قازاق ورتا مەكتەبىنە, استانادا جانە جاڭاارقادا كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلىپ, ءوزى سوڭعى جىلدارى قىزمەت ىستەگەن لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە اقسەلەۋ اۋديتورياسى اشىلىپ, ءوز اتىنداعى مەكتەپتە مۋزەيى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ەڭبەگىن قالىڭ وقىرمانىنا جەتكىزۋ ماقساتىندا ءىس باسىنداعى ىنىلەرىنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ادەبي, عىلىمي شىعارمالارىنىڭ ارقايسىسى 60-70 باسپا تاباقتىق 6 تومدىق تولىق جيناعى جارىق كوردى… ۋاقىت كەرۋەنى جىلجىعان سايىن ازاماتتىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋ جالعاسا بەرەرى ءسوزسىز.
اقسەلەۋ سلان ۇلى سەيدىمبەك كىم ەدى؟ ول ەڭ الدىمەن ەتنوگراف-تاريحشى, تاريحشى بولعاندا دا حالقىنىڭ وزگە جۇرتتان وزگەشە قاسيەت-قادىرىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىن قالدىرماۋعا بار عۇمىرىن سارقا پايدالانعان تاريحشى-عالىم. بالكىم, سودان سوڭ ونىڭ قازاقى قارا ءسوز ونەرىنىڭ وزگەشە ءۇنى, وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار پروزاشى جازۋشى ەكەنىن ايتقان دۇرىس بولار. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر, ءوزى ءجيى ايتاتىن ءداۋلەسكەر كۇيشى, دامەلى ءانشى. ءبىرجان, اقانداردىڭ اۋەندەرىن تاعى ءبىر ەسكە سالاتىن, ناعىز كۇمىس كومەيلەر بولماسا, ميكروفوننىڭ كومەگىنسىز ءاۋ دەگەن داۋسى اۋدەم جەرگە جەتپەيتىن كەز كەلگەن ورىنداۋشىلار ايتقاندى قويىپ, ماڭىنان جۇرە المايتىنداي تىم-تىم كۇردەلى, تىم-تىم اسپاني ءان شىعاراتىن سازگەر, مۋزىكا زەرتتەۋشى, شەجىرەشى, ۇڭگىرتانۋشى, اۋىز ادەبيەتىنىڭ مارجاندارىن تەڭىز تۇبىنەن تەرگەندەي جيناۋشى, اۋدارماشى… قۇداي-اۋ, قايسىبىرىن ايتايىن, ناعىز سەگىز قىرلىنىڭ ءوزى ەدى-اۋ, اقانتاي.
* * *
اقسەلەۋدىڭ قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋگە دەن قويعانىن ونىڭ «اقيىق», «تاۋعا بىتكەن جالبىز», «كۇزەۋدە», «قىز ۇزاتقان», «اققىز», «ءبىر اتىم ناسىباي» سياقتى ت.ب. پروزالىق شىعارمالارىنان-اق بايقاۋعا بولار ەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, رشىمان, ۋاكيلا, قۇدايمەندە, تورعىن («كۇزەۋدە»), مايدا نۇركەي, ايدا نۇركەي, قايدا ءنۇركەيلەر, بوزداق, ساحي («قىز ۇزاتقان»), ءتۇنقاتار («ءبىر اتىم ناسىباي»), نايمانتاي, اققىز, سىرعا, الامان, سىرعا («اققىز»), وڭعار, راقىش («اقيىق») ت.ب. سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرىنە قاراپ-اق وقيعانىڭ قازىرگى ۋاقىتتان مۇلدە باسقاشا, ەرتەرەك كەزەڭدەردەگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاقى ورتادا وتكەنىن اڭعارۋعا بولار ەدى. ول كەيىپكەرلەردىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ قايرات, بولات, ماراتى نەمەسە ەلميرا, جانارا, گۇلناراسى ەمەس ەكەنى جانە رشىماننىڭ ورنىنا قايرات دەپ, ۋاكيلانىڭ ورنىنا گۇلنار دەپ ەسىم بەرسە, وقيعانىڭ سول كەزەڭدە وتكەنىنە كۇمان تۋار ەدى. ەكىنشىدەن, ءار شىعارمادان ولاردىڭ ءار بەتىنەن سوزگە توقتاۋ, ءىستىڭ بايىبىنا بارماي بايلام جاساماۋ, مارتتىك, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت سياقتى قۇداي تەك قانا قازاقتىڭ قانىمەن, جانىمەن بىرگە جاراتقان مىنەزدەرى كورىنىپ وتىرادى. مىسالى, مايدا نۇركەيدىڭ جالعىز ۇلى اماندى مۇستافا دەيتىن قويشى ات باۋىرىنا الىپ ساباپ جۇرگەندە اماننىڭ شەشەسى ايشا: «مۇسەكە-اۋ, مۇنىڭىز نە سۇمدىق؟» دەپ شاۋجايىنا جارماسقاندا ۇلدىڭ اكەسى: «ۇرسا, بالاسىمەن ۇيالاس شىعار» دەپ ورنىندا وتىرا بەرەدى. ماسەلە مۇستافانىڭ ۇلدى قاي ءىسى ءۇشىن ساباعانىندا ەمەس, ماسەلە مايدا ءنۇركەيدىڭ شەكتەن تىس سابىرلىلىعىندا. ءىستىڭ اق-قاراسىن ءبىلىپ الماي قىزبالىق تانىتپاۋىندا. قازىر ۇلىن الدەبىرەۋ كەلىپ ساباپ جۇرسە, ورنىندا تاپجىلماي وتىراتىن اقسەلەۋدىڭ مايدا نۇركەيىندەي كىسىنى تابا الار ما ەكەنبىز.
بۇركىتشى سىزدىقتىڭ قۇداسى فايزوللاعا بالاپانىنان باۋىرىنا باسىپ, ون بەس جىل بويى قىزىعىن كورگەن بۇركىتىن ونىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن قيماي بەرىپ كەتۋىن («اقيىق») مارتتىك دەمەي نە دەرمىز. بۇل دا قازاقى قاسيەت.
ۇشىنشىدەن, ءار شىعارما قازاقى جول-جورالعىنىڭ, سالت-ءداستۇردىڭ, ادەت-عۇرىپتىڭ بارلىعىن ادەمى وقيعامەن, ايشىقتى تىلمەن كوركەمدەپ ۇسىنعان نۇسقاسى دەسە بولار.
ال ەندى «اقيىق» حيكاياسىن ىقتياتتاپ وقىعان ادام قۇسبەگىلىك, ساياتشىلىق مەكتەبىنەن ءدارىس العانداي بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. نەمەسە بۇل ەڭبەكتى قۇسبەگىلىك پەن بۇركىت باپتاۋ جونىندەگى وقۋلىق دەپ باعالاعان ءجون. دەمەك, اقسەلەۋ سلان ۇلىنىڭ كوركەم شىعارمالارى ەل تاريحىنا, ۇلكەن عىلىمعا بارار جولىنداعى دايارلىعى, ۇلكەن باسپالداعى ىسپەتتى. ونىڭ شىعارماشىلىعى سىرتتاي قاراعاندا, كوركەم ادەبيەت پەن عىلىمي ەڭبەكتەر اتتى ەكى بولىمنەن تۇرعانداي كورىنگەنمەن, ول ءبولىپ-جارۋعا كەلمەيتىن تۇتاس دۇنيە. بۇل پىكىردى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەتنوگراف عالىمى ە.ءليچتىڭ: «ەتنوگرافيچەسكايا مونوگرافيا يمەەت منوگو وبششەگو س يستوريچەسكيم رومانوم, چەم, كاكيم بى تو ني بىلو ناۋچنىم تراكتاتوم» (كۋپەر ا. پوستمودەرنيزم. كەمبريدج «ۆەليكايا كالاحارسكايا ديسكۋسسيا»//ەتنوگرافيچەسكوە وبوزرەنيە, 2003. №3) دەگەن ءسوزى بەكىتە تۇسكەندەي. اقاڭنىڭ ءوزى ءجيى ايتاتىن, «كوركەم شىعارما تۇسپالداپ, عالىم تۋراسىن ايتادى». ا.سەيدىمبەكتى قازاق ەتنوسى ەتنوگرافياسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن كەشەگى احۋالىمەن سالىستىرا وتىرىپ, زەرتتەگەن ءىرى عالىم دەپ تانىر بولساق, ونىڭ ەڭ سوڭعى «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى ەڭبەگى ۇلتتىق ەتنولوگيامىزدىڭ زور تابىسى. ەتنوگرافيا – زەرتتەۋ جيناقتاۋ بولعاندا, ەتنولوگيا قالىپقا ءتۇسىرىلىپ سينتەزدەلگەن ىرگەلى سالا بولعاندىقتان, بۇل – ونداعان قىزمەتكەرى بار ءبىر ينستيتۋتتىڭ ايلاپ-جىلداپ بىتىرەر ەڭبەگى, بۇل اقاڭنىڭ تۋعان حالقى الدىندا وتەپ ۇلگەرگەن پەرزەنتتىك پارىزى. جوعارىداعى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە تاعى دا ايتارىمىز, ونىڭ شىعارماشىلىعى ءبىرتۇتاس دۇنيە. كوركەم شىعارمالارى دا, عىلىمي ەڭبەكتەرى دە ۇلتتىق ەتنوگرافيانى ايتىپ, بايانداپ بەرۋدەگى ەكى ءتۇرلى تاسىلدەر عانا.
اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ عالىمدىعى, جازۋشىلىعى, ءتىپتى جۋرناليستىگى تۋرالى ول وسىناۋ جارىق دۇنيەدەن كوشكەن ءۇش جىلدىڭ ماۋلەتىندە از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. وعان عالىم, جازۋشى اعالارى, زامانداس, قۇربى-دوستارىنىڭ كوبى-اق ءۇن قوستى. ونىڭ تىرلىگى تۇيىقتالعانمەن, رۋحاني عۇمىرى ۋاقىتپەن بىرگە جالعاسا بەرەر, مول مۇراسى تۋرالى زەرتتەۋلەر, عىلىمي ەڭبەك, ماقالالار الداعى ۋاقىتتا دا جازىلا بەرەر.
مەن ول سوقپاققا سوقپاي-اق, جارتى عاسىرعا جۋىق ءومىردىڭ قىزىق-شىجىعىن بىرگە كورىپ, تىرشىلىك تەڭىزىن بىرگە كەشكەن جاننىڭ باسقا قىرىنا توقتالسام دەيمىن. حالقىمىزدا ازامات پەن ازاماتتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن كورسەتەتىن ۇعىمدار از ەمەس. كوزتانىس, تانىس, جورا-جولداس, دوس, تاعى باسقا. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بيىك ۇعىم – دوس. ال دوستان دا جاقىن جانداردى قالاي اتايتىنى بەلگىسىز. مۇمكىن, «باۋىرداي بولعان دوس», «جان اياماس دوس» دەگەن ۇعىمدار كەلىڭكىرەر. بالكىم, ءبىز ەكەۋىمىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز وسى ۇعىمعا ساياتىن شىعار. باۋىرلاردىڭ دا ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنبەي قالاتىن, ارالارىندا وكپە-نازدىڭ دا جۇرەتىن كەزدەرى بولادى, ال ءبىزدىڭ تۇسىنىسپەي قالعان, ارامىزدا وكپە-ناز جۇرگەن كەز بولماپتى. كورىسپەي جۇرسەك ساعىنىسىپ, تابىسار ەدىك, جاراستىقتى ءازىلىمىز اڭگىمەمىزدىڭ تۇزدىعى بولۋشى ەدى. سودان دا ول بىلمەي كەتكەن مەنىڭ سىرىم, مەن بىلمەي قالعان ونىڭ سىرى بولمايتىن. كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءومىر جولىنىڭ كەي تۇسىن, ءوزى ءجيى ايتاتىنداي, «كوكتەي شولىپ» كورسەم دەيمىن.
* * *
ول – ءسابي. ارقانىڭ اق بورانى ءۇش-ءتورت كۇن تىنباي سوعىپ, ءسال تىنىستاعان ساتىندە سەيدىمبەكتەن تاراعان ارىستانداي التى ۇلدىڭ كەنجەسى سلان دا بەس اعاسىنىڭ سوڭىنان سوعىسقا اتتاناتىن بولدى. ول بارماي كەشىگىپ قالسا, ەنتەلەگەن جاۋدى ەشكىم توقتاتا المايتىنداي اسكەري كوميسسارياتتىڭ ادامدارى ونىڭ ەكى كۇننەن بەرى تولعاتىپ جاتقان كەلىنشەگىنە دە قاراتپاي, بايدالى بي اۋىلىنىڭ ءتورت-بەس جىگىتىمەن بىرگە قۋالاپ, ات شاناعا وتىرعىزعان. ولار اۋىلدان قوزىكوش ۇزاماي-اق سوڭدارىنان قۋالاپ, شاۋىپ كەلە جاتقان سالت اتتى كورىندى. ول ارقانبويى جاقىنداي بەرە-اق ايعايعا باسقان.
– سلان, ا سلا-ا-ان! ءسۇيىنشى, كەلىنشەگىڭ امان-ەسەن بوسانىپ, ۇل تاپتى.
ات-شانادان دومالاي تۇسكەن سلان دا كەلگەن جىگىتتى شاناعا مىنگىزدى دە, ءوزى اتقا قارعىپ ءمىنىپ, اق شاڭىتتىڭ اراسىندا مۇنارتىپ جاتقان اۋىلعا قاراي شابا جونەلگەن. اسكەري ەكى جىگىتتىڭ «توقتا! بارمايسىڭ!» دەگەندەرىنە دە قاراعان جوق.
ول ۇيگە كىرگەندە ەسىك الدىندا تۇرعان قارتتاردىڭ ءبىرى: «اپىر-اي, قاتەرلى ساپارعا بارا جاتىپ, قايتىپ ورالعاندى ىرىمعا جامان دەۋشى ەدى. بەكەر ورالدى-اۋ», دەپتى. ايتىپ-ايتپاي ارادا بىرەر جىل وتەر-وتپەستە تالايدى زار قاقساتىپ كەتكەن «قارا قاعاز» ودان دا كەلگەن. الايدا اكە شىركىننىڭ جارىق دۇنيە ەسىگىن جاڭا اشقان ءسابيىنىڭ ءبىر شوكىم بەتىن يىسكەپ تۇرىپ, شەشەسىنە:
– اپا-اۋ, مىنا نەمەرەڭىزدىڭ شاشى دالامىزدىڭ اق سەلەۋى سياقتى ۇلپىلدەپ تۇر ەكەن, – دەگەن ءسوزى ۇلىنا ەسىم بولىپ قالارىن جانە ءوزىنىڭ اياۋلى جارى كاتەپتى, سونداي-اق, تۇڭعىش ۇلىن العاش رەت… سوڭعى رەت كورەرىن ول ساتتە بىلگەن جوق ەدى.
* * *
ول – بالا. «اقادىر» ستانتسياسىنا ءبىر جەتىپ السا, ءارى قاراي قاراعاندىسىنا ما, اقمولاسىنا ما ءبىرازدان بەرى ءجۇرىپ ۇيرەنگەن ۆاگوننىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ, بۇل ماڭنان ءىزىن سۋىتار ەدى. ءارى قاراي ۆوكزالدا بىرەۋدىڭ جۇگىن تاسىسا دا ولمەيتىن تيىن-تەبەنىن تاۋىپ الار ەدى.
وسى ويعا ءبىرجولا بەكىنگەن ول اقادىردى بەتكە العان ءبىر جۇك ماشيناسىنا قول كوتەرگەن. جۇرگىزۋشى ءبىر ءتۇرلى تانىس سياقتى كورىندى.
– ءوي, سەن الگى قامزانىڭ ۇيىندەگى بالا ەمەسسىڭ بە؟ بالا بۇلتارا الماي: «ءيا» دەگەن. – ءيا, قايدا تارتىپ باراسىڭ؟
– اقادىرعا, اعا. سوندا ءبىر تۋىسقاننىڭ ۇيىنە. – بۇل جولى امالسىز وتىرىككە باسقان. جۇرگىزۋشى مۇنىڭ جاي-كۇيىنەن حاباردار بولسا كەرەك, كوپ تەرگەپ-تەكسەرمەي كابيناسىنا وتىرعىزىپ الىپ, ءجۇرىپ كەتتى. جىگىت ءار نەنى سۇراماسىن دەگەن ويمەن ول بىردەن «ۇيىقتاپ» كەتكەن.
وي تەڭىزى شەكسىز. «ءوزى ءبىر جاستان اسار-اسپاستا اكەدەن كەلگەن قارا قاعازدان حابارى جوق. «جەڭگەسىنىڭ» جىلاپ-ەڭىرەپ قامزا دەگەن ءبىر مۇگەدەك مايدانگەرگە ۇزاتىلىپ كەتكەنى عانا ەمىس-ەمىس ەسىندە. تاعى دا سوعىستان جارالى بوپ قايتقان التى اعايىندىدان قالعان جالعىز سارقىت, اكەسىنىڭ اعاسى امانبەك پەن ونىڭ زايىبى اعليپانى اكەم مەن شەشەم ەكەن دەپ, ەشكىمنەن كەم-قور بولماي ءوسىپ جاتقان. ابدەن ەس توقتاتىپ قالعان تۇسىندا, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ويدا جوقتا تۋعان اكەسى امانبەك ەمەس, سلان ەكەنىن, تۋعان شەشەسى اعليپا ەمەس كاتەپ ەكەنىن الدە ءبىر جەڭىل اۋىزدان ەستىپ بىلگەن. «ادامدى سور ايداسا, اتتاي جەلدىرەدى» دەگەن عوي, ازعىرعان سوزگە ەرىپ, وگەي ەمەس, تۋعان اناسىنىڭ قولىنا كەتپەك بولىپ تۇلەن تۇرتكەن. الايدا, جارىم جاندى, جارتى ساندى دەگەندەي وگەي اكە مۇنى سىرتقا تەۋىپ, وگەيسىتپەسە دە ونىڭ بويىنان امانبەك اكەسىنىڭ قايىرىمى بايقالا بەرمەيتىن. ونىڭ ءار قاتقىل ءسوزى شانشۋداي قادالا بەرەتىن. ول ازداي قۇداي قوسقان قوساعىنان ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەستە ايىرىلىپ, جارىم كوڭىل بولىپ جۇرگەن, بالالى-شاعالى ەتەكباستى كۇيكى تىرلىك قاجىتقان اناسىنىڭ بۇعان دەگەن مەيىرىمى جوقتاي كورىنەتىن. اقىرى وتباسىنىڭ ءبىر رەنجىسكەن ساتىنەن كەيىن ۇيدەن قاشىپ شىققان. امانبەك اعاسىنىڭ وتباسىنا ورالۋعا بەت جوق. تۋعان اناسىن ىزدەپ كەتەردە امانبەك اعاسىنىڭ ۇيىنەن ابدەن قورلىق كورىپ جۇرگەندەي, «تۋعان شەشەمە كەتتىم» دەپ بىرەۋدەن حابار ايتىپ اتتانعان بولاتىن.
– بالا, كەلدىك. تۇنىمەن ۇيىقتاماعانسىڭ با؟ – دەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ ءسوزىنەن كەيىن: «راقمەت, اعا» دەپ جەرگە تۇسكەن.
– ءۇيىڭ قاي جاقتا ەدى؟ – دەگەن ءجۇرگىزۋشىگە «ۆوكزالدىڭ جانىندا» دەگەن.
بەيتانىس مەكەنگە وسىعان دەيىن دە قاڭعىپ ءجۇرىپ, ءبىر-ەكى رەت كەلگەنى بار. ول ۆوكزالدى وڭاي تاۋىپ الدى. ەندى كەشەلى-بەرى ءنار سىزباعاندىقتان, اس تىلەپ تۇرعان شۇرقىراعان ىشەگىن الدارقاتاتىن بىردەمە تابىلسا. بىراق, كىمنەن سۇراپ, كىمگە جالىنار. دوربالارىنان بىردەمەلەرىن الىپ, تاماقتانىپ وتىرعاندارعا كوزىن ساتىپ تۇرۋعا دا ارلانادى. ءسويتىپ جۇرگەندە ازاپتى تاعى دا جارتى تاۋلىك ءوتىپتى. تۇندە قيسايعان ورىندىعىنان بىرەۋ ءتۇرتىپ وياتقانداي اتىپ تۇرعان. اينالا جاپ-جارىق. ۇيقىعا الدانىپ جاتىپ بايقاماپتى. اس تىلەگەن ىشكى دۇنيەسى ءارى قاراي شىداتار ەمەس. تىم بولماعاندا سۋ ءىشىپ, جالاڭداعان اسقازانىن الداندىرماق بولىپ, بۇرىشتا تۇرعان شۇمەكتى ىدىسقا قاراي بۇرىلا بەرگەنى سول ەدى… ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي ەسىك جاققا قايتا قاراعان. ەسىكتەن بۇل جارىق دۇنيەدەگى جالعىز جاناشىرى اعليپا اپاسى مەن شەشەسى كاتەپ كىرىپ كەلە جاتتى. ويلانىپ جاتۋعا شاماسى كەلمەدى. اپاتايلاپ سولارعا قاراي ۇمتىلعان. اپاسى بولسا, ءبىر ءسات ەسىن جيا الماي ورنىندا تۇرىپ قالعان. ءۇنى دە شىقپايدى, تەك قۇشاعىن ايقارا اشا بەرگەن. بالا اپاسىنىڭ قۇشاعىنا كەلىپ قۇلاعاندا كوزىنىڭ جاسى بەتىن جۋىپ كەتكەن اپاسى اينالا تۇرعان جۇرتتى كوزىنە دە ىلمەي اڭىراسىن-اي.
– بەۋ, ارماندا كەتكەن ارىسىمنىڭ ارتىندا قالعان جەتىم ق ۇلىنشاعى-اۋ, سەنىڭ وسىلاي شىرقىراعان ءۇنىڭدى ەستىرتىپ قويعانشا, قۇداي مەنى نەگە الا قويمايدى؟ بارار جەر, باسار تاۋىڭ جوق, وسىلايشا قاڭعىپ كەتەر دەپ پە ەدىم مەن بەيباق, ءۇي-باي! – تاس قىپ قۇشاقتاپ الىپ, بۇكىل ستانتسيانى باسىنا كوتەرىپ اڭىرادى.
– قويشى ەندى, اپاتاي! بارىنە دە مەن سورلى عوي كىنالى, – دەپ ەكەۋىن قۇشاقتاپ تۇرعان شەشەسى دە ەڭىرەيدى. جۇرت جينالىپ قالدى. بۇل جىلاستىڭ تەگىن ەمەستىگىن سەزگەن الدەكىمدەر مۇسىركەپ سويلەيدى.
ول سول كۇنى تۋماسا دا تۋعانداي بولعان ەكىنشى اپاسى اعليپا مەن ومىردەن وتكەنشە بەتىنە تىكتەپ قاراماي ءوسىرىپ جەتكىزگەن, وقىتىپ, ازامات ەتكەن ەكىنشى اكەسى امانبەكتىڭ قۇشاقتارىنا ءبىرجولا ەنىپ ەدى.
* * *
ول – ستۋدەنت. ازعانتاي شاكىرتاقىنى بارىنشا ۇنەمدەپ ۇستاعاننىڭ وزىندە بىردە اش, بىردە توق جۇرەتىن, قارا ناننىڭ ءوزىن دە شاقتاپ ساتاتىن كەزەڭ ەدى. ايتەۋىر, ءبىر بولمەدە جاتقان بەس جىگىت شاكىرتاقىلارىنىڭ سوقىر تيىنىن شىعارماي ورتاسىنداعى تۇراقتى «كاسسيرلەرىنە» تاپسىرىپ قويادى. ايتەۋىر, ءبىر تويىپ بەرمەيتىن ماسكەۋ, لەنينگراد سياقتى قالالارعا ەتتەرىن اتتاندىرىپ, دۇكەندەردەن ءجۇنى ءجيدىتىلگەن قويدىڭ باسى ۇزىلمەيتىن. ۇلكەن كاستريۋلگە كەيدە ەكەۋىن, كەيدە بىرەۋىن توعىتىپ جىبەرىپ, ەڭ ارزان ماكارون سالىپ, سوعىپ الادى.
اۋىلدان ۇزىلمەي قارجى مەن پوچتا جاشىگىمەن سالەمدەمە كوبىنە ەكى-ءۇش جىگىتكە كەلىپ تۇرادى. ولار وتباستارىنىڭ قوڭىرتوبەل تىرشىلىكتەرى بار تالاس وڭىرىنەن كەلگەن جۇماعالي, كەنتاۋلىق قوجابەك پەن ءبىزدىڭ كەيىپكەر. سوندا كەلگەن قارجى دا ءتۇپ-تۇگەل «ورتاق قازانعا» وتەر ەدى. ول سوندايدى ساناۋ, ماعان كەلگەن قارجى ەدى-اۋ دەپ وزىنە دەپ ءبىر قول ورامال الىپ كورمەپتى. نە الىنسا دا بەسەۋىنە بىردەي الىنار ەدى. ءبىرى جەتىم, ءبىرىنىڭ وتباسى جەتىمسىزدىكپەن كۇن كەشىپ جاتقان دوستارىن اسىراپ, قالايدا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرۋدى ءوز مىندەتىنە العانداي مىنەز كورسەتەتىن.
ءبىر كۇنى جاڭاارقادان ەكى جاشىك سالەمدەمە كەلسىن. سوعىمنىڭ شيماندى سىباعاسى. ول: «ولە جەگەنشە, بولە جەيىك» دەپ, ەكى كوستريۋلگە تولتىرا اسىپ, ءبىراز كورشىلەردى قوناق ەتىپ جىبەرگەن. قالعان ەتتى تور دوربالارعا تولتىرىپ, تەرەزەنىڭ جەلدەتكىشىنەن سىرتقا شىعارىپ قويىپ, اڭگىمە سوعىپ جاتقان. بەسەۋدىڭ الدى ۇيىقتاپ, سوڭعىلارى قالعي باستاعان ءتۇن ورتاسى اۋا ەكىنشى قاباتتاعى تەرەزە اينەگى تىقىرلايدى عوي. «نە بولىپ قالدى؟» دەپ شامدى جاققان كەزدە ۇزىن سىرىققا بايلانعان پىشاق ەكى دوربانىڭ ءبىرىن كەسىپ ءتۇسىرىپ, ەكىنشىسىنىڭ دە ءجىبى قيىلۋعا تاقاپ قالىپتى. «وي, اكەتتى» دەپ بۇلار تەرەزەگە جەتكەنشە سوڭعى دوربا دا جەرگە تۇسكەن. ولار كيىنىپ, تىسقا شىققانشا ۇرىلار توسىپ تۇرسىن با, از ۋاقىت قۋانىش بولعان بار قازىنالارى دا بىرگە كەتتى. ولار قايتادان قويدىڭ باسىن الۋعا كىرىسكەن تۇستا تاعى دا ونىڭ ۇيىنەن ەكى جاشىك سالەمدەمە جەتسىن. سويتسە ول ەرتەڭىنە-اق اكە-شەشەسىنە تەلەفون شالىپ, بايلىعىن ۇرىلارعا ءوزى الدىرعانداي جەدەل تۇردە سالەمدەمە جولداۋلارىن ءوتىنىپتى.
ايتپاعىمىز: ونىڭ دوستارىنا دەگەن قامقورلىعىن, سونىمەن بىرگە, ءارى بەيىشتە نۇرلارى شالقىعىر, امانبەك پەن اعليپا قاريالاردىڭ تۋعانداي بولعان ۇلدارىنا دەگەن قالتقىسىز پەيىلدەرىن تاعى ءبىر ايتا كەتۋ بولاتىن. ءوزى دە ول كىسىلەردى ەشۋاقىتتا اۋزىنان تاستامايتىن.
* * *
كۇندەلىكتى ءدارىستى تىڭداپ كەلىپ, بولمەدە تاماقتانىپ بولعان سوڭ بەسەۋى دە ورتالىق كىتاپحانانىڭ وقۋ زالىنا تارتار ەدى. كوزدەرى قاراۋىتىپ, باستارى اينالعان كەزدە ترامۆايلاتىپ جاتاقحانالارىنا ورالاتىن. ءبىر كۇنى ول كىتاپحاناعا بارماي بەلگىسىز باعىتقا بەتالدى. قايدا باراتىنىن قۇپيالادى. كەشكىلىك كوڭىلدى ورالعان.
– ءاي, ءبىر سۇلۋمەن تانىسىپ كەلگەن عوي, – دەستى بولمەلەستەرى.
– سۇلۋ ەمەس, ءبىرتۋار سۇڭعىلامەن تانىسىپ كەلدىم, – دەيدى ول. – جاي سۇڭعىلا ەمەس, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار عۇلاما عالىم, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ وزىمەن تانىستىم. ول كىسى ارقاعا جىلدا بارىپ, ارحەولوگيالىق قازبالار جاساپ جۇرگەندە ىزدەپ بارىپ, ەكى-ءۇش دۇركىن سالەم بەرىپ ەدىم, ۇمىتپاپتى.
سول جىلداردان باستاپ, باسقاسىنىڭ بارىپ سالەم بەرۋگە باتىلدارى بارمايتىن عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ەۆگەني بوكەتوۆ, سەرىك قيراباەۆ, اقجان ماشانوۆ سياقتى ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ ءبىرتۋارلارىنا تىم جاقىن ءجۇرىپ, ىزەتتى ءىنى, بىلۋگە ىنتىق شاكىرت بولا ءبىلدى. بالكىم, ونىڭ ادەبيەت پەن عىلىمعا دەندەپ بەت بۇرۋىنا سول اعالاردىڭ باتاسى وتكەن بولار…
* * *
ول – جۋرناليست. «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») «سوتسياليستىك قازاقستان», («ەگەمەن قازاقستان») گازەتتەرى رەداكتسيالارىنداعى جىلدار ونىڭ قالامگەر بولىپ قالىپتاسۋىنا, ەل-جۇرتتى كوپ ارالاپ, حالقىنىڭ رۋحاني جان-دۇنيەسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولدى. تەك قانا سول ءبىر كەزەڭنىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە وراي, «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باسشىلارى قاراعاندىداعى مەنشىكتى تىلشىسىنە مال قىستاتۋ, ەگىن وراعى تۋرالى, ت.ب. كۇن تارتىبىندەگى قاجەتتى تاقىرىپقا ماقالا جاز دەسە ونىڭ ورنىنا كۇمبەزدەر تۋرالى, ۇڭگىرلەر تۋرالى ماقالالارىن جولداپ, باسشىلاردان رەنىش تە ەستىپ جۇرەتىن. بۇرىندارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنان قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇرىستەرى ەستىلمەيتىن. وسىناۋ ور.كومنىڭ ورگانى بولىپ تۇرعان گازەتتىڭ بەدەلدى ءبىر بولىمىنە مەڭگەرۋشىلىككە بارعان بەتتە ونىڭ كابينەتىنەن دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى ەستىلەتىن بولدى. ءتىپتى جانىبەك مارقۇم مەن قايراتتار ءان شىرقاپ, قارشىعا, شامىلدەر كۇمبىرلەتىپ كۇي تارتاتىندى شىعاردى. راسىندا دا ءومىرى وزگەشە ەدى-اۋ. وسىنىڭ ءبارى دە سان-سالالى ونەرىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ, بىلگەنىنىڭ ۇستىنە بىلە ءتۇسۋ دەيتىن قۇشتارلىقتان تۋىنداپ جاتسا كەرەك.
ەڭ باستىسى, قايدا جۇرسە دە, قاي جەردى مەكەندەسە دە شاشىلىپ-توگىلىپ دوس جينار ەدى. «لەنينشىل جاستاعى» جەتى جەتىم اعايىندى جەتەۋدەي ەدى. ەگەر, ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىققا قىلاۋ تۇسىرمەسە, سولاردىڭ ۇيىتقىسىنداي بولىپ ول جۇرەر ەدى. ومىردەن ورالحان وتكەندە, احمەتبەكتىڭ كارىبايىمەن قوشتاسقاندا باۋىرىمىزدان ايىرىلعاننان ارمەن ءبىر-بىرىمىزبەن جىلاپ كورىسىپ ەدىك. «دۇنيە – جالعان» دەپ ەدى ول جىلاپ تۇرىپ. دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن ءوزى دە ەسكە سالىپ, ءابدىرايىمنىڭ سەرىگىن ەرتىپ ورالمايتىن ورتاعا قاپيادا اتتانىپ كەتتى… مەنىڭ ولجام بىرەۋ عانا. ول – دوستار قونىس اۋدارعان «و دۇنيە» دەگەن مەكەننىڭ ۇرەيلىلىگى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ تۇبىرىمەن وزگەرۋى.
* * *
«ول» دەگەنىمنىڭ مەنىڭ اقانتايىم, اقسەلەۋىم ەكەنىن ءبىلىپ وتىرسىڭدار عوي. ەسىمىن قاعازعا تۇسىرگەن سايىن, تۇسكە ەنىپ, ويعا ورالعان سايىن جۇرەك شىركىن تۋلاپ قويا بەرەدى. تاۋسىلمايتىن ءبىر ساعىنىش.
دۇنيەدەن كوشەردەن ءبىر كۇن بۇرىن ناۋقاستى بولىپ جاتقان ءابدىرايىمنىڭ سەرىگىنە, بەكسۇلتان نۇرجەكەگە, قۇرمانعاليەۆ قۋانىشبايعا جانە ماعان تەلەفون شالىپ ەدى. «ساعىندىم عوي, نەگە كەلمەيسىڭدەر؟» دەپ ەدى. قوشتاسقانى ەكەن عوي. الدە: «قالعان ءتىرشىلىكتەرىڭدە سەندەر دە ساعىنىپ وتىڭدەر», دەگەنى مە ەكەن؟ ەگدەلەنگەن كەزدە دوس تابۋ قيىن دەسەدى. ەندى دوس ىزدەپ اۋرە دە بولماسپىز. وزىڭە دەگەن ساعىنىشىمىزدى مەدەۋ ەتەرمىز, اقانتاي!
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
