• 23 قازان, 2012

ساحنا ساردارى

26 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ساحنا ساردارى

سەيسەنبى, 23 قازان 2012 7:23

قازىرگى قازاق ساحناگەرلەرىن الىپ ارميا دەپ ەسەپتەسەك, جىلدار بويى جاساقتالعان سول سامساعان قالىڭ قولدىڭ قولباسشىسى رەتىندە ءبىز جاقىندا عانا كۇللى ەلىمىزدە تۋعانىنا 80 جىل تولۋى كەڭ كولەمدە تويلانعان حالىق قاھارمانى, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو جانە قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, الەمگە تانىمال رەجيسسەر ءازىربايجان ءمادي ۇلى مامبەتوۆتى اتاعان بولار ەدىك. مۇنداي اتاققا ول قاي جاعىنان كەلگەندە دە ابدەن لايىق. سەبەبى, سانالى عۇمىرىنىڭ قىرىق جىل ۋاقىتىن باس رەجيسسەرلىك قىزمەتكە ارناعان تۇلعانىڭ قازاق تەاتر ونەرىنىڭ كاسىبي تۇرعىدا قالىپتاسىپ, ۇلتتىق ساحنا كوكجيەگىنىڭ كەڭەيە تۇسۋىنە قوسقان ۇلەسى ايرىقشا زور.

سەيسەنبى, 23 قازان 2012 7:23

ءازىربايجان مامبەتوۆ ءوز زامانداستارىنىڭ جادىندا الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق تەاترىن وتىز جىل, استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىن ون جىل باسقارىپ, ەكەۋىن دە قازاقى ۇلتتىق بوياۋ مەن سالت-داستۇرگە قانىقتىرىپ, جاڭا بەلدى بەلەسكە جەتكىزگەن, سول جىلداردىڭ بارىندە قانشاما ساحنا ساڭلاقتارىن تاربيەلەپ شىعارعان سان قىرلى تالانت يەسى رەتىندە قالدى. وسى رەتتە تانىمال تەاترتانۋشى ەركىن جۋاسبەكتىڭ باس ساردار تۋرالى «قازاق ساحنا ونەرىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن, كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردە وزىندىك دارىنىمەن جيناعان شىعارماشىلىق بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قازاق تەاترىنىڭ ءمارتەبەسىن اسپانداتقان, ساحنالىق شەشىمدەرىنىڭ تەرەڭدىگىمەن جاڭاشىل رەجيسسەر اتانعان تۇلعا» دەگەن سوزدەرى وعان قاتىستى تولىققاندى تۇجىرىم سەكىلدى ەستىلەدى.
ءازىربايجان مامبەتوۆ – ءوزىنىڭ الدىنداعى جۇمات شانين, اسقار توقپانوۆ, شاكەن ايمانوۆ, اۋباكىر يسمايىلوۆ, مۇحتار قامباروۆ سىندى اعا بۋىن وكىلدەرى باستاعان جولدى لايىقتى جالعاستىرىپ, تەاتر رەجيسسۋراسىن جاڭا قىرىنان دامىتا بىلگەن مايتالمان مامان. بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇلاردىڭ اراسىنداعى ج.شانين «قازاق توپىراعىندا رەجيسسۋرا ءىلىمىن العاش ۋاعىزداعان جانە ونى جالعىز قالىپتاستىرعان رۋحاني تۇلعا» بولسا, ا.توقپانوۆ «وسى سالادا تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ارنايى رەجيسسەرلىك ديپلوم يەلەنگەن كاسىبي قايراتكەر». كەزىندە كاسىبىن جاڭا باستاعان جاس رەجيسسەر مامبەتوۆ بۇلاردىڭ ەكەۋىنىڭ شىعارماشىلىعىنان دا ونەگە الدى. ال قازاق ونەرىنىڭ كوگىندە رەجيسسەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حورەوگراف, سۋرەتشى رەتىندە ماڭگىگە قالىپ قويعان ءا.يسمايىلوۆ ونىڭ جالعىز اپكەسى اققاعازعا ۇيلەنگەن جەزدەسى ەدى. ءازىربايجاننىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن مامان بولىپ شىعۋىنا بۇل كىسىنىڭ دە اسەرى از بولعان جوق. سول سەبەپتى ونەر زەرتتەۋشىسى كۇمىس مولتوباروۆا: «مامبەتوۆ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى اۋباكىر يسمايىلوۆتى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الادى», دەپ جازدى.
قازاقتىڭ ۇلى اكتەرى, تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى ش.ايمانوۆ بولاشاق اتى الەمگە تانىلاتىن تولىمدى تۇلعانىڭ وسى ماماندىقتى تاڭداۋىنا تىكەلەي سەبەپكەر بولدى. بۇل ورايدا شاكەن كەنجەتاي ۇلى ونىڭ بويىنان «اكتەرلىك دارىن ۇشقىنىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەلەشەك رەجيسسەردى دە كورە بىلەدى». سوندىقتان دا 5 جىل وقىپ, 1952 جىلى الماتى تەاتر-كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن اكتەر ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىتكە: «ونەردەن ءبىرشاما ءبىلىمىڭ بار, حورەوگرافياڭا دا راحمەت, دەنە ءبىتىمىڭ دە يكەمدى, مۇنىڭ ءبارى جاقسى, بىراق سەن ەندى رەجيسسۋرا ماماندىعىن مەڭگەرۋىڭ كەرەك», دەگەندى اشىق ايتادى. مىنە, ونەردەگى ۇستازىنىڭ باعىت بەرۋى بويىنشا وداق استاناسى – ماسكەۋگە سول جىلى اتتانعان ءا.مامبەتوۆ ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى مەملەكەتتىك تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنا (كوپشىلىك اراسىنداعى قىسقارتىلعان اتاۋى – گيتيس) قۇجات تاپسىرادى. بىراق, ءا دەگەندە جولى بولمايدى. سول جىلى رەجيسسەرلەر كۋرسىن قابىلداۋشى رسفسر حالىق ءارتىسى نيكولاي گورچاكوۆتىڭ گاسترولگە كەتىپ قالۋىنا بايلانىستى ەمتيحاندى باسقا ماماندار قابىلدايدى دا, قازاقستاندىق تالاپكەردىڭ باعاسى دۇرىس قويىلمايدى. سوسىن سىناق الۋشىلاردىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن قايسار جىگىت كەيىن ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازى بولاتىن پروفەسسوردىڭ كەلۋىن كۇتىپ, ءماسكەۋدە ايعا جۋىق ۋاقىت جاتىپ قالادى. دەگەنمەن, ونىڭ وسى تاباندىلىعى مەن وجەتتىگى اقىرىندا ءوزى كوزدەگەن جولعا تۇسۋىنە مۇمكىندىك اپەرەدى. تامىزدىڭ اياعىندا ينستيتۋت رەكتورى ماتۆەي گوربۋنوۆ العان بەتىنەن قايتپاي جاتقان الماتىلىق ازاماتتى كابينەتىنە شاقىرىپ, قوسىمشا ەمتيحانعا ءجىبەرىلگەنىن حابارلايدى. وسى سىناقتا يۆان كرىلوۆتىڭ «ءپىل مەن قاندەنىن» ناشىنە كەلتىرە وقىپ بەرگەن جيىرما جاسار قازاق جىگىتىن ءماسكەۋلىك پروفەسسورلار وقۋعا قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىدان باستاپ نيكولاي ميحايلوۆيچ گورچاكوۆ پەن ءازىربايجان ءمادي ۇلى مامبەتوۆتىڭ اراسىندا كەيىن كوپ جىلعا سوزىلاتىن دوستىق پەن شىعارماشىلىق تىعىز بايلانىس ورنايدى.
وقۋداعى العاشقى جىلدارىندا ءا.مامبەتوۆ ەرەكشە كوزگە تۇسە قويمادى. سوندىقتان ول ستۋدەنتتىك ورتادا ساحنا رەفورماتورلارى قاتارىنا جاتقىزىلعان جوق. وسىعان وراي, تەاتر تاريحىن زەرتتەۋشى يرينا شوستاك: «مۇندا رەجيسسۋرا فاكۋلتەتىندە ادەتتە ورىن الىپ جاتاتىن ءداستۇر كورىنىس بەرىپ, باستاپقىدا رەجيسسەرلىك وي-قيالدى ارنايى ءبىلىمنىڭ باسىپ كەتۋىنە جول اشاتىن ەرۋديتسياسى مول شاكىرتتەر الدىڭعى ساپقا شىقتى. بۇل تۇستا ءا.مامبەتوۆتىڭ بەلگىلى تەاتر وتباسىلارىنا جاتاتىن كۋرستاستارىمەن دارەجە تەڭەستىرىپ, ءبىلىم تالاستىرۋعا شاماسى جەتپەدى» دەگەن انىقتاما بەردى. مۇنىڭ ەسەسىنە, كۋرس جوعارىلاعان سايىن ستۋدەنتتەردەن كومپوزيتسيانى رەجيسسەرلىك تۇرعىدا ءتۇسىنىپ بەينەلەۋ, ساحنالىق وبرازدار مەن پەسالارعا ءوز بەتىنشە ينتەرپرەتاتسيالار جاساۋ, ەپيزودتاردىڭ ىرعاعىن دۇرىس ءبىلۋ تالاپ ەتىلە باستاعاندا, بۇرىنعى «كوشباسىلار» بىرتىندەپ الدىڭعى شەپتەن ىعىسىپ, كەيىنگە شەگىنە ءتۇستى. بۇل كەزەڭ كەرىسىنشە ءا.مامبەتوۆ سياقتى «اۋىر ارتيللەريا» وكىلدەرىنىڭ العى ساپتان ورىن الىپ, ناعىز ءوز «يىرىمىندە» قايناۋلارىنا جول اشتى. وسى «كەش قوزعالعانداردىڭ» ۇزدىگى بولعان ءا.مامبەتوۆ سپەكتاكلدىڭ قاڭقاسىن الدىن الا كوزگە ەلەستەتە بىلەتىندىگىمەن, ۋاقىتتى تۋرا سەزىنە الاتىندىعىمەن, سونداي-اق پەسا يدەياسىنىڭ پلاستيكالىق تۇرعىدا قالاي كورىنەتىنىن ءدال پايىمدايتىندىعىمەن ەرەكشەلەندى. راس, سول جىلداردا رەجيسسۋرادا نەگىزىنەن اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەسە ءبىلۋ, پەداگوگيكالىق تالانت جوعارى باعالانۋشى ەدى. سول سەبەپتى بولاشاق رەجيسسەرلەر ءوز ارىپتەستەرى قويعان قويىلىمداردا ساحناعا شىعىپ, اكتەر رەتىندە دە ونەر كورسەتىپ تۇردى. مۇنداي مۇمكىندىكتى ءا.مامبەتوۆ تە قۋانا پايدالاندى.
«گيتيس-تەن بار-جوعى ءجۇز مەتردەي جەردە ۆسەۆولود مەيەرحولدتىڭ شاكىرتى, شارتتى تەاتر قاعيداتتارىن بەرىك جانە تاباندى ۇستانۋشى قويۋشى-رەجيسسەر, كسرو حالىق ءارتىسى نيكولاي پاۆلوۆيچ وحلاپكوۆ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تابىلاتىن   ۆ.ماياكوۆسكي اتىنداعى تەاتر تۇردى, – دەپ جازدى ي.شوستاك.   – وحلاپكوۆ سپەكتاكلدەرى ءوزىنىڭ مونۋمەنتتى پىشىنىمەن, جارقىن تەاترلىق كورىنىستەرىمەن, سازدىلىعىمەن مامبەتوۆتى قاتتى تەبىرەنتتى». «مەن وحلاپكوۆتىڭ ن.پوگوديننىڭ «اقسۇيەكتەرىنەن» باستاپ, ۆ.شەكسپيردىڭ «گاملەتىنە» دەيىنگى سپەكتاكلدەرىنىڭ ءبارىن دە كوردىم, – دەدى كەيىن ن.وحلاپكوۆ قويىلىمدارى تۋرالى اڭگىمەسىندە ءا.مامبەتوۆ.       – ولاردىڭ ءاربىرى عالامات وقيعا ەدى. رەجيسسۋرادا وحلاپكوۆ مەنىڭ تابىنۋشىم بولدى. ونىڭ كەز كەلگەن سپەكتاكلى – الدەقانداي ءبىر جەكە ەموتسيانىڭ, مۋزىكا مەن بوياۋدىڭ جارىلىسى. ول (باسقا ەشكىم جاساي المايتىنداي ەتىپ) دەكوراتسيالىق بەزەندىرۋى مەن مۋزىكاسىن الماستىرماي وتىرىپ-اق, سپەكتاكلگە تۇتاس وبراز بەرۋگە قابىلەتتى بولاتىن».
ال ءا.مامبەتوۆتىڭ گيتيس-تەگى وقۋ جىلدارى ەلدەگى ادەبيەت پەن ونەردىڭ دامۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇللى قوعامدىق ومىردە وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان بەتبۇرىستى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل 1956 جىلى سوكپ-نىڭ اتاقتى XX سەزىنىڭ وتۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. كوممۋنيستىك پارتيا فورۋمى جىلدار بويى اياق استىنا تاپتالعان الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, تاريحي جاعدايدى شىنايى باعالاۋعا جول اشتى. ول ءوز كەزەگىندە مادەنيەت سالاسىنا دا جاڭعىرۋلار اكەلدى. وسى تۇستا تەاتر ءومىر مەن ساحنا اراسىنداعى الشاقتىقتى جاقىنداتۋعا, ءومىر قۇبىلىستارىن بارىنشا شىنايى بەينەلەۋگە, ەستەتيكالىق ىزدەنىستەردىڭ بيىكتىگى مەن جان-جاقتىلىعىنا جەتۋگە ۇمتىلدى. جاڭا كەزەڭ ەڭ الدىمەن كەڭەس تەاترى كوريفەيلەرىنىڭ مۇرالارىن يگەرۋگە باعىت ۇستادى. ساحنا دوگماتيزم مەن كانوندىق باعداردان تازارا ءتۇستى. سونىڭ سالتاناتىندا كەڭەس تەاترىنىڭ ۇلى تەورەتيكتەرى ستانيسلاۆسكي, نەميروۆيچ-دانچەنكو, ۆاحتانگوۆ, تايروۆ, مەيەرحولد, كۋرباس, احمەتەلي داستۇرلەرىن قايتا ساراپتاۋدان وتكىزۋ قولعا الىندى. مىسالى, 1956 جىلى محات-تان ءبولىنىپ شىعىپ, ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن «سوۆرەمەننيك» تەاترى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق باعىتىن «ستانيسلاۆسكيگە ورالۋ» دەپ اتادى.
وسىعان وراي, وتكەن عاسىردىڭ 50-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ رەجيسسۋرا بەلسەندى ىقپالدى كۇشكە اينالدى. بۇل كەزدەرى تەاتردا رەجيسسەرلەردىڭ ءۇش بۋىنىنىڭ وكىلدەرى جۇمىس جاساپ جاتتى. بۇلاردىڭ ءبىرىنشى توبىن 20-شى جىلداردىڭ سوڭى مەن 30-شى جىلدارى شىعارماشىلىقتارى باستالعان ن.پ.وحلاپكوۆ, ن.پ.اكيموۆ, ا.د.پوپوۆ, ۆ.ن.پلۋچەك, ۆ.م.ادجەميان, ك.ك.يرد, ە.يا.سمەلگيس, يۋ.ي.ميلتينيس قۇراسا, ەكىنشى توبىن قاتارعا 30-شى جىلدىڭ سوڭى مەن 40-شى جىلدارى قوسىلعان ل.ۆ.ۆارپاحوۆسكي, ا.ا.گونچاروۆ,     ب.ي.راۆەنسكيح, گ.ا.توۆستونوگوۆ, ا.ف.امتمان-بريەديت, گ.ۆانتسەۆيچيۋس توپتاستىردى. ال ءۇشىنشى بۋىنعا ماماندار و.ن.ەفرەموۆ, ا.ۆ.ەفروس, ۆ.ح.پانسو, م.ي.تۋمانيشۆيلي, ت.كيازيموۆ, ءا.م.ءمامبەتوۆ,     ر.ن.كاپلانيان سىندى ەندى جەتىلىپ كەلە جاتقان جاس تالانتتاردى جاتقىزدى. وسى جىلداردا ءبىر كەزدەرى مەتودولوگيالارى قازىرگى زامانعى تەاتر پراكتيكاسىن بايىتقان ۆ.مەيەرحولد پەن ا.تايروۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارى تەاتر ومىرىنە ءبىرتىندەپ قايتا ورالا باستادى.
وسى بۋىرقانعان وقيعالاردىڭ بارىسىندا ءازىربايجان ءمامبەتوۆ ءبارىن دە كورىپ, ءبارىن دە بىلۋگە قاتتى ىقىلاس قويدى. وعان ءوزىنىڭ ءتورت جىلدا العان ءبىلىمىن تارازى باسىنا سالىپ كورۋدىڭ ورايى 1956 جىلى ءتورتىنشى كۋرستى بىتىرگەن جىلى كەلدى. وسى جازدا تەاتر ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى ءوزىنىڭ ديپلومدىق جۇمىسى رەتىندە گۋرەۆ وبلىستىق دراما تەاترىندا سپەكتاكل قويۋ مۇمكىندىگىن الادى. مۇنداي قويىلىمدى جامبىل وبلىستىق دراما تەاترىندا دا جاسادى. بۇل تۋرالى بەلگىلى تەاتر سىنشىسى باعىبەك قۇنداقباەۆ: «ءا.مامبەتوۆتىڭ رەجيسسۋراداعى العاشقى قادامى وبلىستىق تەاترلاردان, گۋرەۆتە ا.شتەيننىڭ «جەكە ادام ءىسى», جامبىلدا ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا – ءبىر قىزمەتشى» سپەكتاكلدەرىن قويۋدان باستالادى, – دەپ مالىمدەدى. – ونىڭ بۇل ديپلومدىق جۇمىسىن كورەرمەندەر جىلى قابىلداپ, باسپاسوزدە جوعارى باعالاندى. ءاسىرەسە, سوڭعى سپەكتاكلدە ءا.ءمامبەتوۆ كەلەشەگىنەن مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن, تۇبەگەيلى رەجيسسەرلىك دايىندىعى بارلىعىن كورسەتكەن ەدى». بۇل جاس رەجيسسەردىڭ دە تاعدىرىن شەشىپ كەتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا 1957 جىلى گيتيس-ءتى بىتىرگەن بويدا      م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنا رەجيسسەر بولىپ قىزمەتكە قابىلداندى.
الايدا, اكادەميالىق تەاترعا بىردەن ءسىڭىسىپ كەتۋ وڭاي بولعان جوق. بۇعان, ءا.سىعايدىڭ ايتۋىنشا, «اتى شىققان ۇلكەن ۇجىمنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن بەرى ونىڭ ساحنا تارلاندارى بولىپ كەلە جاتقان اعا, ورتا بۋىن وكىلدەرىمەن بىردەن شىعارماشىلىق وداق تاۋىپ, شۇيىركەلەسە كەتۋ» مۇمكىن بولماعاندىعى سەبەپكەرلىك ەتكەن. تەاتردىڭ ءتىپتى سوڭعى بۋىن اتالاتىن ارتىستەرىنىڭ ءوزى جاس رەجيسسەرگە كەي كەزدەرى قىرىن قاراعان. وسىلايشا باس رەجيسسەردىڭ ىقپالىنان شىعا الماي, سەرگەلدەڭگە تۇسكەن ءبىراز كۇندەر وتكەن. ءوستىپ جۇرگەنىندە, ءوز بەتىنشە قويعان ءبىرىنشى سپەكتاكلى – شاحمەت حۇسايىنوۆتىڭ «ەرتىس جاعاسىندا» پەساسىنىڭ قويىلىمى ۇلكەن ساتسىزدىككە ۇشىرادى. «ەرتىس گيدروەلەكتروستانساسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قاھارماندار جان-دۇنيەلەرىنىڭ دراماتۋرگيالىق بوساڭدىقتان كەتكەن جالعان دا جاساندىلىعى, ولاردىڭ ارالارىنداعى مەلودرامالىق ءسوز قاقپاقىلداۋعا قۇرىلعان ۇساق-تۇيەك تارتىس, سەبەپ-سالدارسىز, بەلگىلى ءبىر لوگيكاسىز تۋىنداپ جاتقان كوپ ءسوزدى ديالوگتار ءالى تاجىريبەسىز رەجيسسەردىڭ تۇپكى ويلارىنا باعىنبادى, – دەپ تۇجىرىمدادى مۇنى بەلگىلى تەاترتانۋشى.         – سونداي بايانسىزدىقتىڭ سالدارىنان ساحنادا بار بولعانى ءۇش-اق رەت كورىنگەن جوعارىداعى ءساتسىز قويىلىم رەپەرتۋاردان مۇلدەم شىعىپ قالدى». دەگەنمەن, بۇل ساتسىزدىكتى ءا.مامبەتوۆ ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ ساناپ, تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى قاراستىردى.
كەڭەس تەاترى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى گەورگي توۆستونوگوۆتىڭ «زەركالو ستسەنى» دەگەن كىتابىندا: «ستانيسلاۆسكي – تەاتردىڭ ۇلى سۋرەتكەرى جانە ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ ۇلى ازاماتى. ول ءۇشىن تەاتر ەشۋاقىتتا ەرمەك نەمەسە اۋەيى تىرلىك بولعان ەمەس. تەاتر – ادامدارعا وتە كوپ جاقسى تىرلىكتەر جايلى ايتۋعا بولاتىن كافەدرا. ستانيسلاۆسكيدىڭ ونەردەگى بارشا تاماشا ءومىرى ادامزاتتىڭ باقىتى جولىنداعى كۇرەستىڭ يگىلىكتى يدەياسىنا قىزمەت ەتۋمەن ورنەكتەلدى», دەگەن جولدار بار. ءدال وسى سوزدەردى تاپ سول قالپىندا ءا.مامبەتوۆكە دە قاراتا ايتۋعا بولادى. سوندىقتان وعان تابىس تەز كەلدى. ول باس رەجيسسەردىڭ شەشىمىمەن دراماتۋرگ ءابدىلدا ءتاجىباەۆتىڭ «جالعىز اعاش ورمان ەمەس» پەساسىنىڭ قويىلىمىنا ەكىنشى رەجيسسەر بولىپ بەكىتىلىپ, ونى ساحناعا شىعارۋعا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. سپەكتاكل ماسكەۋدە ءوتكەن ونكۇندىكتە كورسەتىلدى.
رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆتىڭ ەڭ العاشقى ۇلكەن تابىسى, ءسوز جوق, دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «بولتىرىك بورىك استىندا» كومەدياسىن ساحنالاۋى بولدى. راس, ول ساحناعا شىققان 1959 جىلى قويىلىم توڭىرەگىندە ءبىرشاما ايتىس-تالاستار ورىن الدى. سونىڭ باسىن بەلگىلى ساحناگەر ش.ايمانوۆ باستاپ بەردى. ول ءوزىنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن سپەكتاكل تۋرالى رەتسەنزياسىندا «جاس اۆتور مەن جاس رەجيسسەر تىرناقالدى بۇل ەڭبەگىمەن وزدەرىنىڭ كوركەم شىعارما جاساۋعا قابىلەتتىلىگىن تانىتقانىن» اتاپ ءوتتى. سويتە تۇرا, ول اۆتورعا دا, رەجيسسەرگە دە ءبىراز سىن ارتتى. سونىڭ ىڭعايىندا رەجيسسەرگە «ەڭ الدىمەن اۆتورمەن جۇمىس ىستەۋدى كوبىرەك ۇيرەنگەنى ءجون» ەكەنىن ءبىلدىردى. پەسادا كەدىر-بۇدىر وتە كوپ. مۇنى تۇزەتۋدە جاس رەجيسسەر جاسى ۇلكەن اعالارىنان اقىل-كەڭەس سۇراۋى كەرەك ەدى. ادام وبرازىنا تەرەڭ بويلاۋدا دا كەمشىلىكتەر بار دەدى. بىراق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان جازۋشى-دراماتۋرگ تاحاۋي احتانوۆتىڭ رەتسەنزياسى بۇل سىنداردىڭ ءبىرازىنا تويتارىس بەردى. ول ايتىلعان ەسكەرتپەلەردىڭ ىشىندەگى كەيبىر ورىندىلارىنا كەلىسەتىنىن ايتا كەلىپ, الايدا, جەكەلەگەن كەمشىلىكتەرىنە بولا ەڭبەكتىڭ نەگىزىنەن ءساتتى ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىنىن ءسوز ەتتى. «پەسادا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جەكە كەمشىلىكتەر جوق ەمەس, – دەيدى ول. – بىراق بۇل, تۇتاس العاندا, اۆتوردىڭ دا, تەاتر كوللەكتيۆىنىڭ دە نازار اۋدارارلىق تابىسى بولىپ تابىلادى». ال ب.قۇنداقباەۆ بۇدان دا تەرەڭ كەتتى. «ءا.مامبەتوۆ قويعان ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «ءبولتىرىك بورىك استىندا» سپەكتاكلى رەجيسسەرلىك شەشىم, ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك جاعىنان كوركەم شىققان. كومەديا مەن سپەكتاكل تۋرالى ءارتۇرلى ءپىكىرتالاستاردىڭ ءتۇيىنىن جازۋشى ت.احتانوۆ ءباسپاسوز بەتىندە دۇرىس شەشىپ, ءادىل باعاسىن بەرگەن». كومەديا توڭىرەگىندەگى ءپىكىرلەر قايشىلىعى مۇنىمەن توقتاي قويمادى. سول كەزدە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆ ءسوز الىپ: «قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ ءبىرىنشى تۋىندىسى – جاقسى كومەديا, – دەپ اتاپ كورسەتتى. – كوپشىلىككە ءمالىم, كۇلكىنىڭ تابيعاتى ءارتۇرلى. كۇلكى جاقسى نارسەنى قورعاپ, جاماندى كەلەكە ەتەدى. بەرەكەسىزدىكتەن قاشۋ مەن جامان تىرلىكتى كۇلكىگە ۇشىراتۋ – كۇلكىنىڭ ەكى بولەك ءتۇرى. اتالمىش كومەديا كۇلكىسىنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر, ول ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەدى… قىسقاسى, كومەديا جاقسى, كەرەكتى, بۋىرقانعان كۇلكىگە تولى, بۇل ناعىز تالانتتى ساتتىلىك. جاس جازۋشى ق.مۇحامەدجانوۆ پەن رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ قىزىقتى كەلبەتىن تانىتقان ءا.ءمامبەتوۆكە وسى باعىتتاعى شىعارماشىلىق شىڭىنا ساپارى ءساتتى بولسىن دەگىم كەلەدى», – دەگەن ورنىقتى ويىن ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى رۋبەن اندرياسيان ءوزىنىڭ ارىپتەسى ءا.ءمامبەتوۆ تۋرالى: «ول م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنا ءوز لەبىمەن كەلگەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءمامبەتوۆ بۇل تەاتردى فولكلورلىق سپەكتاكلدەردىڭ ورەسىنەن وزدىرىپ, الەمدىك اۋقىمداعى ونەر ورداسى دەڭگەيىنە جەتكىزدى. ءازىربايجان ءمامبەتوۆتىڭ ونەرى ارقاسىندا قازاق تەاترى شەتەلدەرگە تانىلدى», دەپ جازدى. داڭعايىر جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ پايىمىنشا, «جۇمات شانين, اسقار توقپانوۆ, ءشاكەن ايمانوۆ شىڭداعان رەجيسسەرلىك مەكتەپ تۇياعىنا شاڭ جۇقپاس دۇلدۇلدىگىمەن تانىلدى. وسىندايدا تىزگىن ءۇزىپ شىعۋ تەك جويقىن تالانتتىڭ عانا قولىنان كەلدى. العاشىندا «بولتىرىك ءبورىك استىندا» كومەدياسىن قويعان جانە ارىستان سىندى تىڭ بەينە سومداعان ءازىربايجان ءمادي ۇلى مامبەتوۆ ەشكىمدى قايتالامايتىن دارا دارىنىمەن كورىندى. كوپ ۇزاماي قازاق تەاترىنىڭ سان قيلى رەپەرتۋارىن ءازىربايجان ءمامبەتوۆ سپەكتاكلدەرى ەڭسەرە باستادى. تالانتتى جاستىڭ ءبىرىنەن ءبىرى وتكەن كەسەك قويىلىمدارى كۇللى قازاق ساحناسىنىڭ بولمىسىن وزگەرتتى. حالىقتىڭ ليرو-ەپوس تۇرىندە ورنەكتەلىپ جۇرگەن «قىز جىبەك», «ايمان-شولپان», «اقان سەرى – اقتوقتى», «قاراقىپشاق قوبىلاندى» الەم كورەرمەندەرىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, كوكىرەگىن باۋرار ۇلكەن جيناقتاۋلار مەن تراگەديالىق كەرنەۋلەر تاسقىنداعان الاپات تۋىندىلارعا اينالدى… ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ بيىك سەرپىنىن كورسەتىپ, حالىق تاعدىرىنىڭ قيلى زاماندارىن بەينەلەگەن «اباي», «انا – جەر-انا», «قان مەن تەر» قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ ەتالونى بولىپ قالا بەرمەك».
ۇلى رەجيسسەر 1960 جىلى ءبىرىنشى رەت قازاق كلاسسيكاسىنا قادام جاسادى. وسى ارقىلى جوعارىدا ايتىلعان باعالاردىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ بەردى. بۇل جولى ساحناعا جولداما العان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانى» ماماندار تاراپىنان جوعارى باعا الدى. ايتالىق, دراماتۋرگ ق.مۇحامەدجانوۆ بۇل قويىلىمدى تەاتر رەپەرتۋارىنا قوسىلعان تاعى ءبىر ۇلكەن شىعارما رەتىندە اتاپ ءوتتى. «سپەكتاكلدە ءوزارا ورىندى قابىسىپ جاتقان حالىق ويىندارى, ادەت-عۇرىپتىق ەلەمەنتتەر وتە نانىمدى, سىيىمدى بەرىلەدى», – دەپ جازدى ول. وسى جەردە ايتا كەتەيىك, قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ كلاسسيكاسى بولىپ ۇلگەرگەن بۇل پەسانى جاس رەجيسسەرگە بەرەر الدىندا تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىندە ۇلكەن تالاس تۋادى. اقىر سوڭىندا تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك مۇنداي تۋىندىنى تاجىريبەسىز مامانعا بەرۋگە ءالى ەرتە دەگەن شەشىمگە كەلەدى. سول كەزدە ءارتىس س.قوجامقۇلوۆ ءسوز الىپ: «دوستار, ءبىز تەاتر ونەرىنىڭ دامۋى جولىندا كوپ جۇمىس جاساپ كەلەمىز. بۇل جولدا بىزدە جەڭىس تە بولدى, جەڭىلىس تە بولدى. ەندى, مىنە, جاس تولقىن كەلدى. ءبىز ولارعا سەنىم ارتۋىمىز كەرەك. ەندەشە, جاس رەجيسسەرگە ءبارىمىز بولىپ كومەكتەسەيىك», – دەيدى. بۇعان كوركەمدىك كەڭەستىڭ بىردە-ءبىر ءمۇشەسى قارسى تۇرا المايدى. ءسويتىپ, ءا.مامبەتوۆ ءبىرىنشى رەت قازاق ادەبيەتى كلاسسيكالىق تۋىندىسىنا قول جەتكىزەدى.
وسىلايشا, بىرتىندەپ وزىنە ءوزىنىڭ سەنىمى ارتا باستاعان ءا.مامبەتوۆ 1961 جىلى ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۇداعي كەلىپتى» كومەدياسىن, ءا.ابىشەۆتىڭ «ارمانداستار» دراماسىن, 1962 جىلى م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ «اباي» پەساسىن, لوپە دە ۆەگانىڭ «ءشوپ قورىعان يت» كومەدياسىن, 1963 جىلى ءا.ءتاجىباەۆتىڭ «توي بولاردا» كومەدياسىن ساحناعا شىعاردى. ال 1964 جىلى ش.ايتماتوۆتىڭ «قۇس جولى» پوۆەسى بويىنشا ب.لۆوۆ-ءانوحيننىڭ ينستسەنيروۆكاسى نەگىزىندە «انا – جەر-انا» دراماسىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. تەاتر سىنشىلارىنىڭ بەرگەن باعالارى بويىنشا, «بۇل جان تەبىرەنتەرلىك ساحنالىق شىعارماعا اينالدى». ال ب.توعىسباەۆ بۇل قويىلىم تۋرالى: «قويىلىمنىڭ ادام بالاسىنىڭ باقىتقا, تىرشىلىككە ۇمتىلىسىن سول ساپاردا كورگەن قىزىعى مەن قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭ تولعاپ, بەينەلەيتىن تۋىندى» دەگەن باعا بەردى. بەلگىلى اقىن-دراماتۋرگ ءا.تاجىباەۆ: «انا – جەر-انا» سپەكتاكلى حالىق پەن وتان بىرلىگىن جىرلاعان داستان بولىپ شىقتى, – دەپ جازدى. – ادام قۋانىش ۇستىندە عانا ەمەس, قايعى-قاسىرەت ۇستىندە دە ەر ەكەن. كوز جاسىنا جۋىنعان ادام جىلاپ وتىرىپ-اق جارىق ءومىردىڭ قامقورى ەكەن… رەجيسسەر      ءا.ءمامبەتوۆ ساحنادا دارالاعان ادامدار مەن توپتانعان حالىق بىرلىگىنىڭ سومدالعان بەينەسىن جاسادى».
بەلگىلى تەاترتانۋشى عالىم باقىت نۇرپەيىس ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جۇمىسىندا ءا.مامبەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىك ءادىس-ءتاسىلى جايىنا توقتالا كەلىپ, ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن شىعارماشىلىق كوزقاراستارى ءوزى قويعان سپەكتاكلدەردەن كورىنەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. عالىم بۇدان ءارى: «ونىڭ سپەكتاكلدەرىنە ءتان ورتاق بەلگى ءبارىندە دە ىشتەي بايلانىس, كۇشتى ديناميكا, تەاترلىق ويناقىلىق, وقيعانىڭ ءجىتى دامىپ, تابيعي اۋىسىپ وتىرۋى جانە ورىنداۋشىلاردىڭ ءوز ارەكەت-ماقساتتارىن ايقىن سەزىنۋى ءتان بولدى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ءا.مامبەتوۆ ءوز ءداۋىرىنىڭ وزىق ويلى رەجيسسەرى بولا وتىرىپ, اكتەرلىك ونەردى ءوزىنىڭ شەبەر ويلاستىرىلعان تۇجىرىمىنا, ياعني سپەكتاكلدىڭ باستى يدەياسىنا, كۇردەلى رەجيسسەرلىك شەشىمگە باعىندىرا ءبىلدى. ول وزىنە دەيىنگى تاڭداۋلى رەجيسسەرلەر مەن تەاتر اكتەرلەرىنىڭ مول تاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ساحنالىق مەكتەپتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەگى ءتيىمدى تاسىلدەرى مەن باعىتتارىن ورىندى پايدالاندى. ءا.مامبەتوۆ بۇعان دەيىن جاتتاندى بولا باستاعان ءپىشىندەردىڭ بارىنەن بويىن اۋلاق سالىپ, قالىپتاسقان تاسىلدەرگە ءوز جاڭالىقتارىن باتىل ەنگىزىپ وتىردى. ول قازاق تەاترى ساحناسىندا بۇعان دەيىن باسىمدىلىق تانىتىپ كەلگەن اكتەرلىك ونەردى رەجيسسۋراعا باعىندىرۋعا كۇش سالدى.
ءا.مامبەتوۆ كەشەگى وداقتاس رەسپۋبليكالار رەجيسسەرلەرى اراسىندا ساحنالىق ءداستۇردىڭ جەمىستىلىگى مەن ومىرشەڭدىگى ونىڭ بارشا ۇلتتىق ۇستىندارعا قانشالىقتى دارەجەدە سۇيەنەتىندىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ۇعىنعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ال قازاقستاندا بۇل ەڭ الدىمەن ەپوستىق جىرلار, اقىندار ايتىسى, جىراۋلار تەرمەسى, ۇلتتىق مۋزىكا مەن سالت-ءداستۇرلەر ەدى. تار كولەمدەگى «تسەحتىق» كوزقاراس وعان قاشاننان جات كورىنەتىن. بۇل رەجيسسەرگە ءوز باعىتىن الىستى كوزدەي وتىرىپ, انىقتاپ الۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. اكتەر ونەرىندەگى جالعان رومانتيكالىق پافوسقا جانى قاس رەجيسسەر ءىس جۇزىندە قازاق ساحناسىنا قازىرگى زامانعى الەم تەاترىنىڭ جاڭالىعىن ەنگىزىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە وعان بايىرعى ۇلتتىق رەڭكتەرىن – قاھارماندىق, قاراپايىمدىلىق پەن ءتوزىمدىلىكتى, تەرەڭ جان تەبىرەنىسى مەن مەتافورالىق-وبرازدىق ءتىلدىڭ شارتتىلىعىن الىپ كەلدى. ونىڭ رەجيسسۋراداعى كوپتەگەن ءارىپتەستەرىنەن تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى, ەشقاشان الدەقانداي ءبىر تەاتر ءستيلىنىڭ تۇراقتى جولىن ۇستانۋشى بولىپ كورگەن جوق.
ءازىربايجان مامبەتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ ءبىر مەزگىلدە دراما جانە مۋزىكالىق تەاترلاردا قىزمەت ەتە بەرەتىندىگىندە. ول بۇدان بولەك كينو سالاسىندا دا رەجيسسەرلىك جاساپ, قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا قالعان بىرقاتار تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلدى. مۇنىڭ ءبارى الەم تانىعان رەجيسسەردىڭ شىن مانىندە سان قىرلى تالانت يەسى ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى.
جاڭاگۇل سۇلتانوۆا,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.