«ءۇي سىرتىندا جار بار-دى…»
سەنبى, 13 قازان 2012 7:09
(اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ تۋرالى ەسسە)
ادەتتەگى جاپپاي جازىلىپ جاتاتىن, وقىپ شىققان سوڭ ەستە قالمايتىن جاي ولەڭ مەن شىن ولەڭنىڭ, شىن پوەزيانىڭ ايىرماسى نەدە؟ ولەڭنىڭ ۇيقاسى دۇرىس, تەڭەۋلەرى قيسىندى, ءبارى ورنىندا سياقتى. بىراق سەزىمدى قوزعامايدى, ويعا دا تامىزىق بولا المايدى. بۇل – جاي ولەڭ. وقيسىڭ دا قوياسىڭ. ەكىنشى ولەڭ سالعان جەردەن باۋراپ اكەتەدى. سەزىمىڭدى سەلك ەتكىزەدى. جۇرەك پەرنەسىن ءدال باسادى. ويعا باتىرادى. كوڭىلىڭدە قۇيىن تۋعىزادى. بۇل – شىن ولەڭ.
سەنبى, 13 قازان 2012 7:09
(اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ تۋرالى ەسسە)
ادەتتەگى جاپپاي جازىلىپ جاتاتىن, وقىپ شىققان سوڭ ەستە قالمايتىن جاي ولەڭ مەن شىن ولەڭنىڭ, شىن پوەزيانىڭ ايىرماسى نەدە؟ ولەڭنىڭ ۇيقاسى دۇرىس, تەڭەۋلەرى قيسىندى, ءبارى ورنىندا سياقتى. بىراق سەزىمدى قوزعامايدى, ويعا دا تامىزىق بولا المايدى. بۇل – جاي ولەڭ. وقيسىڭ دا قوياسىڭ. ەكىنشى ولەڭ سالعان جەردەن باۋراپ اكەتەدى. سەزىمىڭدى سەلك ەتكىزەدى. جۇرەك پەرنەسىن ءدال باسادى. ويعا باتىرادى. كوڭىلىڭدە قۇيىن تۋعىزادى. بۇل – شىن ولەڭ.
ەندى از عانا تاريح, وتكەنگە شەگىنىس… ون التى جاسىمدا جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتى مەن كومسومولدىڭ شاقىرۋىنا ءۇن قوسىپ, كومسومولدىق جولداما الىپ, قوستاناي وبلىسىنداعى بۇكىلوداقتىق كومسومولدىق ەكپىندى قۇرىلىس بولىپ جاريالانعان سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتىن سالىسۋعا اتتانعانمىن. رۋدنىي قالاسى كارتادا عانا ەمەس, ومىردە دە جوق ەدى وندا. رەسەيدەن, ۋكراينادان, كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءار ۇلت وكىلدەرى, قازاقستاننىڭ الماتى, جامبىل سياقتى وبلىستارىنان كەلگەن قازاق جاستارى پالاتالار قالاشىعىندا جاتتىق. رۋدنىيداعى العاشقى جۇمىسشى باراقتارى, اكىمشىلىك عيماراتتارى, تۇرعىن ۇيلەر ەندى-ەندى سالىنا باستاعان. قاي جاعىڭا قاراساڭ دا, قىز-قىز قايناعان قۇرىلىس. كەيىنىرەك قازاقستانداعى بەلگىلى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى بولىپ ەلگە تانىلعان نۇرماحان ورازبەكوۆپەن كەزدەيسوق سوندا تانىسىپ, دوستاسىپ, باراقتاعى ءبىر بولمەدەن ورىن العانبىز…
وندىرىستە ەكى جىل ەڭبەك ەتىپ, الماتىعا كەلدىم. قاراشاڭىراق قازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى, ونىڭ قۇرامىنداعى جۋرناليستيكا ءبولىمى ءبارىمىزدىڭ ارمانىمىز ەدى. رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ءار وبلىستاردان كەلگەن جاستار كوپپىز. ورىن ساناۋلى, از ەدى. ءبىر ورىنعا ءتورت ادامنان تالاستىق. سىناقتاردان جاقسى ءوتىپ, «ىرىكتەۋ» دەيتىن قاتەرلى قىل كوپىردە ىركىلىپ قالماي, ونى دا امان-ەسەن ارتقا تاستاعان, باعى جانعان ۇل-قىزدار مارە-سارە بولىپ, قۋانىشقا كەنەلدىك.
ءدال سول كەزدە قولىما جاز ايىندا شىققان «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تۇسە قالعانى. قاراپ جىبەرسەم, بىزبەن قاتار فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ ولەڭدەرى ءجۇر ەكەن سوندا. مەن جۋرناليستيكا ءبولىمىندەمىن. بىراق ءبىز ءبىراز پاندەردەن لەكتسيالاردى فيلولوگتارمەن بىرگە تىڭدايمىز. سوندىقتان وتەجانمەن ءجۇزتانىس بولىپ قالعانبىز. وتەجاننىڭ ولەڭدەرى جوعارىدا, وسى ەسسەنىڭ باس جاعىندا ايتقانىمداي, شىن ولەڭدىك قاسيەتتەرىمەن سالعان جەردەن ءاي-شايعا قاراتپاي, كوڭىلىمدە قۇيىن تۋعىزىپ, سەزىم پەرنەلەرىن ءدال باسىپ, تەرەڭىنە تارتىپ, باۋراپ اكەتتى.
ءۇي سىرتىندا جار بار-دى…
مەن شاقىردىم, ول باردى.
بالاۋسا بالدىر قۇراق ەم,
جالعىز-اق تىلەك سۇراپ ەم,
باقىتىمدى سىناپ ەم,
ول جولىمدى وڭعاردى.
وسىنداي جولداردى وقىعانداعى جاسى ون سەگىزگە جاڭا تولعان, ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك سەكىلدى عاجاپ سەزىمدەر تۋرالى تالاي-تالاي ۇيقىسىز تۇندەردە قيالداعانىمەن, ءالى باستان كەشىرىپ كورمەگەن, ءدامىن تاتپاعان, ءوزى دە ءسوز قۋىپ, ولەڭ جازىپ, اقىن بولسام, جازۋشى بولسام دەپ تالاپتاناتىن جاس ءجىگىتتىڭ, بوزبالانىڭ – سول كەزدەگى مەنىڭ قانداي كۇيگە تۇسكەنىمدى بىلسەڭىز. تۇلا بويىم دۋ ەتىپ, بويىما بەلگىسىز قىزۋ تاراپ, جۇرەگىم اتقاقتاپ سوعىپ قويا بەردى. كوكتەمدەگى جايناپ شىققان جاس جاپىراققا, قاۋىزىن جاڭا جارعان جاس گۇلدەرگە تىرس-تىرس تامعان جاڭبىردىڭ تازا تامشىسىنداي مولدىرەگەن ولەڭ جولدارى وزىنەن وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتتىرىپ, ءا دەگەننەن ارباپ الدى.
ءوزى دە ايلى كەش ەدى,
اندەتىپ سامال ەسەدى.
تىعىلدى اي دا بۇلتقا ەنىپ,
اينالدى جار دا سىرت بەرىپ,
قوساياق ىنگە جىپ بەرىپ,
«وڭاشا قالسىن» – دەسەدى.
قانداي عاجاپ, سيقىرلى سۋرەت! وسىنداعى ايتىلعانداي, جانعا جايلى جاز كۇندەرىندە, جۇلدىزدارى جىمىڭ قاققان, اندەتىپ سامال ەسكەن ايلى كەشتە سىمباتتى, سۇلۋ قىزبەن وڭاشا جولىعىسۋ تۋرالى قاي بوزبالا قيالدامادى دەيسىز. شولدەپ كەلگەن ادامنىڭ تاڭدايىنا تيىسىمەن-اق بويىن بالقىتىپ, تابەتىن اشا تۇسەتىن بال قىمىزداي ولەڭ جولدارى ىنتىقتىرىپ, ودان سايىن وزىنە تارتا ءتۇستى.
بۇلبۇل بوپ ەدىم جىرلاماق,
كەتكەندەي سامال ۇرلاپ اپ.
ۇستادىم قولىن ءۇن بەرمەي,
ۇسىندى ول دا ۇندەمەي,
اسىعىس بولىپ جۇرمەگەي,-
قۇشۋدى جانىم تۇر قالاپ.
وڭاشادا كەزدەسىپ, جۇرەكتەرى ءبىر ىسىپ, ءبىر سۋىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ قولدارىنان يمەنە ۇستاعان, ماحاببات دەگەن كيەلى الەمنىڭ تابالدىرىعىنان ەندى-ەندى اتتاعىسى كەلەتىن, سوعان ىندىنى قۇرىپ, اڭسارى اۋعان بوزبالا مەن جاس قىزدىڭ الماعايىپ, ەستاندى ءحالىن اقىن قالاي ءدال جەتكىزگەن! ەرىكسىز قۇمارتىپ, ءتانتى بولاسىڭ. ءارى قاراي ىنتىعىپ, وقي تۇسەسىڭ.
ءورت بولىپ قۇشاق قارماستى,
جانۋىم ەدى العاشقى.
سىلكىندى جۇرەك جاي بولىپ,
ءبىر كۇلدى جۇلدىز اي بولىپ,
توپىراق تۇلەپ, ماي بولىپ,
ەرىدى, گۇلگە جارماستى.
اپىراي, قيالداعى جۇمباق ءسات, عاجاپ ءسات شىندىققا وسىلاي اينالادى ەكەن عوي. قۇپياسى مول سول ءبىر ءساتتى, تىلسىم ءساتتى كوڭىل-كۇيىنىڭ سيقىرلى اۋەنىنە بولەپ, اقىن قالاي ساۋلەلەندىرىپ ايتا بىلگەن. ءوزىمىز كۇندە قولدانىپ جۇرگەن قاراپايىم سوزدەردەن وسىنداي دا كەستە توقۋعا, شىندىققا قىلداي قيانات جاساماستان, اتقاقتاعان, تاسىعان سەزىم سەلىن ءدال جەتكىزۋگە بولادى ەكەن-اۋ دەگەن وي سانامدا جارق ەتتى. وسىنشاما شەبەرلىكتى, ماتتاقامدىقتى اقىن قالاي مەڭگەردى ەكەن!
باقىتتى تۇندەر بەرمەس پە,
جار تاۋىپ ەدىم سول كەشتە,
سول ءتۇندى جىلدار ۇرلادى,
كيىك بوپ كۇندەر زىرلادى,
بۇلت باسىپ, اي دا تۇرمادى,
جوعالدى سول جان كەلمەسكە.
ولەڭ ءوزىنىڭ سىرشىل قالپىن, شىنايى اۋەنىن كەمىتپەستەن, جوعالتپاستان تاعى العا جەتەلەيدى. جۇرەگى ءلۇپىل قاققان بوزبالاعا شەكسىز باقىت سىيلاعان سول ءبىر ءتۇننىڭ بارعان سايىن جىراقتاپ, جىلدار تاساسىندا قالىپ كەتۋى, كيىك بوپ زىرلاعان كۇندەر مەن بۇلت باسىپ, ءبىر ورنىندا تۇرماعان اسپانداعى اي كوڭىلىڭدە ساعىنىش سازىن تۋعىزىپ, ساناڭدى مۇڭمەن قابىزدايدى.
قىزعانىش بولدى كولىگىم,
كورشى ءۇيىم تاپتى كەلىنىن…
سامالدى «سول!» دەپ ويلايمىن,
كورۋدى جاردى قويمايمىن,
قاراۋعا ايعا تويمايمىن,
كەزەرسە دە ەرىنىم.
«ءسوز پاتشاسى, ءسوز ساراسى» دەپ اباي انىقتاما بەرگەن ولەڭنىڭ, پوەزيانىڭ قۇدىرەتى – ادامنىڭ كوڭىل -كۇيىنە, سەزىمىنە اسەر ەتۋ دەيتىن بولساق, بۇل ولەڭ ءوزىنىڭ كوزدەگەن نىساناسىنا القىنباي, قاپىسىز جەتكەن. سامالدى «سول!» دەپ ويلايتىن, ەرىنى كەزەرسە دە ءۇي سىرتىنداعى جارعا قاراۋدى قويمايتىن, اسپانداعى ايعا قاراۋعا تويمايتىن بوزبالا بەينەسى سەنىڭ كوڭىلىڭدە ۇمىتىلماستان قالىپ قويادى.
جۋرنالدىڭ نەبارى ءۇش بەتىنە شىققان وتەجان ولەڭدەرىن شىن ءسۇيسىنىپ, راحاتتانىپ, ريزا بولىپ, باستان-اياق ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم. شولدەپ كەلىپ ءبىر كەسە بال قىمىز جۇتقانداي اسەردە قالدىم. قۇمارىم قانبادى. ءشولىم باسىلمادى. بۇلاردان باسقا تاعى نە جازدى ەكەن دەپ ويلادىم. قازاق ادەبيەتىنە وسىنداي تاماشا تالانت كەلىپ قوسىلعانىنا قۋاندىم. كەلەشەكتە ول تاعى نەندەي جاۋھار جىرلار تۋدىرار ەكەن دەپ تولعاندىم. وتەجاننىڭ ولەڭدەرىنە بەرىلگەن شاعىن اڭداتپادا مەكتەپتەن كەيىن كولحوزدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس جىگىتتىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا كەلىپ كەتكەنى, ولەڭدەرى پوەزيا سەكتسياسىندا تالقىلانىپ, جوعارى باعالانىپ, ولاردى تاقىرىپ جاعىنان تولىقتىرا ءتۇسىپ, باسپاعا ۇسىنۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعانى ايتىلىپتى.
مەنىڭ ءومىرىمدى وتەجان ولەڭدەرىن وقىعانعا دەيىنگى جانە وتەجان ولەڭدەرىن وقىعاننان كەيىنگى دەپ ەكىگە بولۋگە بولاتىن ەدى. ونىڭ ولەڭدەرى شىندىعىمەن, سىرشىلدىعىمەن باۋراپ الىپ, جان دۇنيەمدى توڭكەرىپ ءتۇسىردى. ەگەر سوعان دەيىن كوڭىلىمنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە وزگە دە ۇمتىلىس, تالپىنىستارىممەن بىرگە «ەل تانىعان اقىن بولسام» دەگەن ارماندى دا ماپەلەپ, ۇكىلەپ كەلسەم, ەندى قانشالىقتى اۋىر, قيىن بولسا دا سول ارمانىممەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلگەن. وتەجان ولەڭدەرى مەنى اسپاننان جەرگە ءتۇسىرىپ, «ءوز جازعاندارىڭدى سالىستىرىپ قاراساڭشى, ءمۇمكىندىگىڭدى دۇرىس باعالاي بىلسەڭشى» دەپ اقىل-كەڭەس بەرگەندەي ەدى. مىنا ولەڭدەرىنە, مىنا تۇرىنە قاراعاندا ول ءالى تالاي نارسەنى ايتا الادى, ايتاتىن شىعار, ال مەن ايتا الماسپىن دەپ تولعاندىم. «ۇرا بەرسە قۇداي دا ولەدى» دەگەندەي, كۇشەنىپ جازا بەرسەم ءبىر نەمەسە بىرنەشە ولەڭ جيناقتارىن دا شىعارار ما ەدىم, بىراق ولەڭدى سودان كەيىن جازباي كەتكەنىمە قازىر ەش وكىنبەيمىن.
ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋ باستالعانىندا جۋرناليستيكا بولىمىندەگى جىگىتتەرمەن, قىزدارمەن جىلدام ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتكەنىممەن, فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقيتىن وتەجانمەن ارامىزدا ونشا جاقىندىق بولا قويعان جوق. «جۇلدىزداعى» ولەڭدەرىنىڭ ارقاسىندا ستۋدەنتتەر اراسىندا وتەجاننىڭ بەدەلى بىردەن بيىكتەپ شىعا كەلگەن. وزگەلەردى ايتپاعاندا, بىزدەن ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋيننىڭ دە ءالى ەشقايدا تانىلا قويماعان كەزى. ۋنيۆەرسيتەتتە وتەتىن شىعارماشىلىق كەشتەردە ءابىش ءوزىنىڭ پالساپالىق وي-تۇجىرىمدارعا شۇپىلدەگەن ولەڭدەرىن وقىعاندا ودان تۇبىندە ەلدى اۋزىنا قاراتقان جاقسى اقىن شىعاتىن بولار-اۋ دەپ بولجامدايتىنبىز. ونىڭ قاسىندا ۇنەمى ەرىپ بىرگە جۇرەتىن مۇحتار سىرىن ىشىنە بۇگىپ, كوپ ۇندەمەيتىن…
* * *
وتەجانمەن ءبىر جىل ءبىر كۋرستا بىرگە وقىدىق. وسى تۇستا ەندى وتەجان مىنەزىنىڭ وزىنشە ءبىر قىرلارىن ايتۋعا ءتيىسپىن.
ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن كەزدە بىزدەر جوعارى ءبىلىمدى ديپلومدى ماماندار عانا ەمەس, كەڭەس وداعى اسكەرىنىڭ وفيتسەرلەرى بولىپ شىعۋعا دا ءتيىس ەدىك. سەنبى كۇنى وتەتىن اسكەري دايىندىق ساباعىن ءبىرىنشى كۋرستاعى ورىس-قازاق توپتارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەڭ ۇلكەن اۋديتوريادا بىرگە وتىرىپ تىڭدايتىنبىز. ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەرىمىز ءبىر كاپيتاننان باسقاسىنىڭ ءبارى مايور, وزدەرى ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى ەدى. قازىر اتى-جوندەرىن ۇمىتىپ قالعاندىقتان, مەن ەندى ولاردى سول اسكەري شەندەرىمەن اتاي بەرمەكپىن.
وتەجان ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ساقال-مۇرتىن الماي كەلىپتى.
– نۋرگاليەۆ, پوچەمۋ نە بريتىي؟ – دەپ سۇرادى مايور.
– بريتۆا پولومالسيا, – دەپ جاۋاپ بەردى وتەجان.
– يديتە ۆ پاريكماحەرسكۋيۋ. پوبرەيتەس, – دەدى مايور.
– ەست تاۆاريش مايور, – دەپ وتەجان قازداڭداي باسىپ شىعىپ كەتتى.
سودان ەڭ سوڭعى التىنشى ساباق اياقتالاردا عانا ەسىكتى قاعىپ كەلىپ تۇر.
– گدە بىلي تاك دولگو؟ – دەگەن سۇراققا:
– وچيرەت بىل, تاۆاريش مايور, – دەپ جاۋاپ بەردى وتەجان…
كەي جەردە جاۋىننان كەيىنگى شالشىق جاتقان كۇز كۇنىندە اسكەري ءتارتىپپەن ءجۇرىپ-تۇرۋ ساباعىن ءوتىپ جاتتىق. كاپيتان جەكە-جەكە قاقشيتىپ تۇرعىزىپ قويىپ, بۇيرىق بەرىپ, ارى-بەرى جۇرگىزىپ, ۇيرەتىپ جاتىر. كەزەك وتەجانعا كەلگەندە ول قيقالاقتاپ, دۇرىس ءجۇرىپ-تۇرمادى. سودان سوڭ كاپيتان:
– نۋرگاليەۆ, داۆاي پومەنياەمسيا مەستامي. ۆى – كوماندير, يا – سولدات. كوماندۋيتە ي سموتريتە, كاك نادو ۆىپولنيات, – دەپ اۋزىن جيىپ الا بەرگەنشە وتەجان:
– سمير-نو-و! – دەپ ايقايلاپ شىعا كەلدى. سودان «كرۋگوم», «ءپرامو», «ناپراۆو», «نالەۆو» دەپ بۇيرىقتى ءۇستى-ۇستىنە توپەلەپ بەرىپ, ءبىر كىشكەنە شالشىقتىڭ شەتىنە كەلگەندە «لاجيس» دەگەندە كاپيتان جاتا قالدى دا:
– ۆى ي كوماندوۆات نە ۋمەەتە, نۋرگاليەۆ, – دەپ, سۋ-سۋ بولعان ءۇستىن قاققىشتاپ, ورنىنان تۇرەگەلدى…
تاعى دا اسكەري ازىرلىك ساباعىن ءوتىپ جاتىرمىز. سوعىسقا قاتىسقان مايورىمىز قىپ-قىزىل بوپ, شابىتتانىپ, قىزىنىپ العان. اڭگىمە اتاقتى «كۋرسك ءيىنى» شايقاسى جونىندە ەدى. ول ءوزىنىڭ سوعان قاتىسقانىن ماقتان تۇتاتىن.
– ءبىز ءسويتىپ نەمىستەردىڭ تاس-تالقانىن شىعاردىق, – دەپ توقتاپ, «ۆوپروسى ەست؟» دەپ سۇراعاندا, وتەجان قولىن كوتەردى.
– سپراشيۆايتە, توۆاريشش نۋرگاليەۆ, – دەدى مايور وزىنە ريزا كوڭىلمەن.
– سكاجيتە, پوجالىستا, ۆي ناستۋپالي يلي بەجالي؟ – دەپ سۇرادى وتەجان.
– نۋ, توۆاريشش نۋرگاليەۆ, ۆى چتو, نە سلۋشالي, يا جە تسەلىي چاس راسسكازىۆال. ك تومۋ جە ۆى يستوريۋ نە زناەتە. نا كۋرسكوي دۋگە مى پوبەديلي. مى ناستۋپالي… – دەي بەرگەندە, وتەجان ساۋساعىن بەزەپ, ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ:
– نە-ەت, تاۆاريش مايور, ۆي نە ناستۋپالي, ۆي بەجالي. ەسلي ناستۋپالي بى, پۋليا ۆام پوپالا سيۋدا, – دەپ اۋەلى ماڭدايىن, – ا پۋليا پوپالا ۆام سيۋدا, – دەپ سونان سوڭ جەلكەسىن كورسەتتى.
سول ساتىندە-اق ماساتتانىپ تۇرعان مايوردىڭ جەلكەسىندەگى وق تيگەن تىرتىعىنا دەيىن قىپ-قىزىل بولىپ, قىزارىپ كەتتى.
– ۆو-ون, يز اۋديتوري! – دەپ ايقاي سالدى ول.
– ەست تاۆاريش مايور, – دەپ وتەجان ەشنارسە بولماعانداي اۋديتوريادان شىعىپ جۇرە بەردى…
«ويناقتاعان بوتا وت باسادى» دەگەندەي, ءبىرىنشى كۋرستى اياقتاعانىمىزدا جىل قورىتىندىسىندا وتەجانعا اسكەري دايىندىق پانىنەن «ەكى» قويىلىپ, ەكىنشى كۋرسقا كوشپەي قالدى. اسكەري پاننەن ساباق بەرگەندەر ونىڭ «ءازىل-قالجىڭدارىن» تۇسىنبەدى.
* * *
وتەجاننىڭ العاشقى جىر جيناعىنىڭ باسپادان شىعۋىن تاعاتسىزدانا كۇتكەندەردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ەكىنشى كۋرسقا كوشكەن كەزىمىزدەن باستاپ ءتومەنگى كۋرستا قالىپ قويعان ودان كوز جازىپ قالعانمىن. بىراق گازەت-جۋرنالدارعا شىققان ولەڭدەرىن قالت جىبەرمەيمىن. اقىرى بىرەر جىلدان كەيىن «مەنىڭ ماحابباتىم» دەگەن العاشقى ولەڭ كىتابى قولىما ءتيدى. جاتاقحاناداعى بولمەدە جاتىپ, وزگە جىگىتتەر: «ال ەندى شامدى سوندىرەيىك, تاڭەرتەڭ ساباققا بارامىز, ۇيىقتايىق» دەگەنشە الگى جيناقتان باس الماي, قۇمارلانا وقۋمەن بولعانىم ەسىمدە. «توگىلىپ تۇرعان قانداي تاماشا, بەينەلى ءتىل, قانداي اسەم سۋرەتتەر!» دەيمىن تامسانىپ. قويۋ كوكتە مونشاقتاعان جۇلدىزداردى اقىن كوك كۇمبەزىنە ماڭگىلىككە قاعىلعان التىن شەگەلەرگە ۇقساستىرادى. جاسىل كىلەم — مايساداعى سۇرلەۋ جولدى جولاۋشىنىڭ ۇمىتقان جىبەك ارقانىنا تەڭەيدى. «كول — انا, اي – بوبەگىن شومىلدىرىپ, سىزادى كۇمىس شەڭبەر دوڭگەلەتىپ» دەپ كىرشىكسىز تازا, اسەم سۋرەتتى كوز الدىمىزعا الىپ كەلەدى. ال:
تەرەڭىنە جىبەرەردەي باتىرىپ,
قارا تەڭىز جاتىر كارىن شاقىرىپ.
جارتاستاردىڭ جاعاسىنان الادى
تولقىندارى جولبارىس بوپ اتىلىپ. – دەگەن جولداردا قانشالىقتى قيمىل-قوزعالىس, جاندى سۋرەت, ەكسپرەسسيا بار! جاپىراقتى جامبى قىلىپ اتىپ الىپ, قاڭباقتى قانجىعادا سۇيرەتكەن جەل, اق ءشالى بۇركەنگەن الاتاۋ, جاساۋلى كەلىنشەكتەي ءسان قۇرىپ تۇرعان دالا, اق بوراننىڭ تىعىنىن اشىپ تاستاپ, بۇرقىراتىپ كەلە جاتقان قاڭتار, ەكى كوزى شاراسىنا سىيماي ارۋاقتانعان كۇيشى… قىسقاسى, «ولەڭنەن قانات بايلاپ العان» اقىن نە نارسەگە نازار اۋدارسا دا, سونىڭ ءبارى قوزعالىپ, جاندانىپ, تۇرلەنىپ جۇرە بەرەتىندەي. وتەجان ولەڭدەرىنىڭ اسەرى مە, شامدى ءسوندىرىپ جاتقان سوڭ, كوزىم ابدەن ۇيقىعا كەتكەنشە, ءوزىم بىلەتىن مىڭ-سان سوزدەردىڭ ءبارى ءتىرىلىپ كەتىپ, اينالامدا اق كوبەلەكتەردەي قانات قاعىپ, قالىقتاپ, ۇشىپ ءجۇرگەندەي اسەردە بولدىم. «جاي ءسوز جوق, سوزدەردىڭ ءبارى كيەلى, قاناتتى ەكەن-اۋ, ولاردىڭ ۇشا الاتىنىن وسى ۋاقىتقا دەيىن قالاي بىلمەگەنمىن» دەگەن ءتاتتى, باقىتتى سەزىمنىڭ قۇشاعىندا تەربەلىپ جاتىپ, كوزىمنىڭ قالاي ءىلىنىپ كەتكەنىن سەزبەي قالىپپىن…
سودان كەيىنگى جىلداردا مەن وتەجاننىڭ «اق نوسەر», «نوسەردەن كەيىن», «كەمپىرقوساق», «كامەلەت», «اي استىندا اقبوز ءۇي», «ايشۋاق», «قايىڭدى توعاي» سياقتى, باسقا دا قولىما تۇسكەن كوپتەگەن جيناقتارىن, ولەڭدەرىن وقىدىم. قايسىبىرىنە ريزا بولسام, قايسىبىرىنە ريزا بولا الماي قالىپ جۇرگەن كەزدەرىم بولدى. اۋەلدەن ءوزىم كۇتكەن, دامەلەنگەن, ءوزىم اڭساعان وتەجاندى بىردە تاپقانداي بولسام, بىردە قايتا تابا الماي قالعانداي كۇي كەشەتىنمىن. اقىننىڭ ءوزى تۋرالى دا ءار جىلداردا: «ىشەدى ەكەن», «ءىشىپ السا اركىممەن شاتاقتاسادى ەكەن», «ەلىنە كەتىپتى», «اۋلىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ ىستەپ, بايىپ الىپتى», «قايتادان الماتىعا كەلىپتى» دەگەن سياقتى الىپقاشپا, وسەك-اياڭ اڭگىمەلەر قۇلاعىمىزعا تيەتىن…
* * *
ەندى وسى جەردە وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قوعامىمىزدى دەندەگەن اۋىر دەرت – اراقتىڭ, سىرانىڭ, ىشىمدىكتىڭ ادامدارىمىزعا تيگىزگەن زيانى تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىن. قايعى-قاسىرەت جايلاعان ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنان كەيىن قوعامىمىزدىڭ اعزاسىنا سىزدىقتاي كىرگەن بۇل ىندەت كەلە-كەلە قالالار عانا ەمەس, الىستاعى اۋىلدارىمىزعا دەيىن بۇكىل بولمىسىمىزدى, تىرشىلىگىمىزدى جايلاپ الدى. حالقىمىزعا ونىڭ اكەلگەن تاقسىرەتى ۇلى وتان سوعىسىنان كەم بولعان جوق دەۋگە دە بولار, مۇمكىن. عاسىرلار بويى سايىن دالا توسىندە تازا اۋادا ەكولوگيالىق جاعىنان تازا تاماق جەپ, ايران-ءسۇت, قىمىز-شۇبات سياقتى تانگە داۋا سۋسىندار ءىشىپ, سالاماتتى تىرشىلىك كەشىپ كەلگەن, دەنى (گەنى) تازا جۇرتىمىزدىڭ اعزاسىن ۋلاپ, ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شابا جازدادى دەسەك تە بولار ونى. قانقاساپ سوعىس جىلدارىندا جاقىنى نە تۋىسى قازاعا ۇشىراپ, قارا جامىلماعان شاڭىراق قالماعانىنداي, ءوز وتباسىنان, نە ەڭ جاقىن تۋىستارىنان الدەكىم ماسكۇنەمدىك دەرتىنە شالدىعىپ, جاپا شەگىپ, قاسىرەتكە ۇشىراماعان وتباسىلار دا كەمدە-كەم قالعان شىعار سول جىلداردا. ەندى بۇگىن, تاۋەلسىزدىككە جەتكەنىمىزگە جيىرما جىلدان اسىپ بارا جاتقان قازىرگى تاڭدا عانا وسى كەسەلدەن بىرتە-بىرتە ايىعىپ, ەسىمىزدى از-ازداپ قايتا جيىپ كەلە جاتقانىمىز, قازىرگى كوپتەگەن جاستارىمىزدىڭ ىشىمدىكتەن ىرگەسىن اۋلاق سالاتىنى, توي-جيىندارىمىزدىڭ اراق-شاراپسىز وتە باستاعانى كوڭىلگە ءۇمىت, قۋانىش ۇيالاتادى. وتكەن عاسىرداعى بۇل قۇبىلىس بۇگىنگە دەيىن جان-جاقتى, لايىقتى زەرتتەلىپ, ءوز باعاسىن ءالى تولىق الا العان جوق…
ىشىمدىكتىڭ زياندى اسەرىنەن اقىندارىمىز بەن ونەر ادامدارى دا سىرت قالا المادى. وكىنىشكە قاراي, ءۇمىت كۇتتىرگەن كەيبىر جاس بويلارىنداعى تالانتىنان ايرىلىپ قالدى, دىتتەگەن مەجەگە جەتە المادى, قايسىبىرى ورتا جولدا ورتەنىپ, جانىپ كەتتى. وتەجان ولەڭدەرىندە دە اراقتىڭ زيانى از ايتىلمايدى. ونىڭ ودان العاشقى وپىق جەۋى مەكتەپتەن كەيىن باستالعان. «ايتپاسا دا بولار ەدى بۇل جايلى» دەگەن ولەڭىندە بۇل تۋرالى ءوزى اسەرلى ەتىپ باياندايدى. «جاس اقىن بوپ جاڭا شىعىپ اتاعىم, جۇرگەن كەزىم اركىمگە ءبىر ۇرىنىپ. اششى سۋعا ەندى ۇيرەنە باستاعام», – دەيدى ول. سودان اقتوبەدەن انشىلەرى مەن كۇيشىلەرى بار ءبىر توپ ارتيست بايعانينگە كەلىپ كونتسەرت قويادى. «قارامايتىن جانىپ جاتقان وتقا دا, جاتىر ەدىك سابانتويلاپ توپ بالا, قىرىق جالىن, قىرىق اتتەستات قولىندا, جاڭا عانا باستاپ ەدىك شوقتانا… بىرەۋ تۇرىپ: «جەتەر ەندى تارايىق», ەندى بىرەۋ: «تاعى بىردەن الايىق! الايىق تا وتەكەڭدى ەرتىپ اپ, اقتوبەنىڭ كونتسەرتىنە بارايىق!» – دەسەدى. ودان ءارى ول سول كەشتە كىمدەردى قالاي بوقتاپ, نە بۇلدىرگەنىن ەرتەڭىندە ءوزگەلەردەن سۇراپ بىلەدى. «مىنا بالا قۇدىق بولىپ بارادى, رايكومدى بوقتاۋعا دا جارادى… تەك ءبىزدى ەمەس, ەلدى نەگە بوقتايسىڭ, جاس اقىنسىڭ, جانىپ تۇرعان شوقتايسىڭ», – دەگەن سوزدەردى ەسىتەدى.
كوشەدەگى سۇلۋ قىزدار ەتەگى,
ماعان قاراي كولبەڭ-كولبەڭ ەتەدى.
جارقامىستا بولسا جەردىڭ جىرتىعى, –
ويلانباي-اق ەنگىم كەلىپ كەتەدى.
كونتسەرت كەتتى, ارتيست كەتتى مىڭ
بولعىر,
وكىرسەڭ دە ورالمايدى ەندى ول كۇن.
كونتسەرت بەرگەن جايىنا قاپ, ەندىگى
تاۋسىلمايتىن «ەل كونتسەرتى» مەن بولدىم, – دەيدى وكىنىش وزەگىن ورتەگەن اقىن. «بىرەۋ وتەر دۇنيەدەن سۇرىنبەي, مىسىق قۇساپ جۇرەدى دە بىلىنبەي. مەن ءبىر رەت ابىرويدان ايرىلدىم, قىرقىپ العان قوشاقاننىڭ جۇنىندەي… مىڭ قۇبىلعان سالداقىمەن دوس بولدىم, سوعاسىڭ با, بوقتايسىڭ با, ەركىڭدە», – دەپ اياقتايدى ولەڭىن.
«مەن تالانتتى اقىنمىن, شابىتىمدى اراقپەنەن شاقىردىم. شابىت كەلمەي, شاراپقا, باتىپ بارا جاتىرمىن. ستاكاندار ۇلعايىپ, جۇتا بەردىم بوشكەلەپ. شاراپ – وزەن, مەن – قايىق, قۋا بەردى وكشەلەپ. اقشا دەگەن پىشەن عوي, جازا بەردىم… كۇشەنبەي… ءسۇرىندىردى كەيدە اراق, اياقتاعى كىسەندەي… وتقا سالدى ءار جەردە, كۇلكىسى – جەل, ءسوزى – ءورت, جىبەرمەيدى دارىگەرگە, ءوزى – دارىگەر, ءوزى – دەرت. قىران ەدىم… سان رەت… قاناتىمدى قايىردى. جان دوسىمنان ايىردى. ماعان عاشىق بولعان قىز سان مارتەبە قارتايدى… رەستوران, ءدۇكەندە… اعاڭ تالاي جانتايدى. ءومىر ءوتتى كەزەكسىز تالاي جەردە كيمەلەپ, ۇيالاتىن اعايىن ۇيگە اپاردى سۇيرەلەپ… نە بولسا دا بۇل اراق ەندى ماعان وكپەسىز. دارىگەر ايتتى: – بۇل قالپى شىدامايسىز كوپكە ءسىز… كۇشىم قايتىپ بارادى, «جاۋدان» قالاي كەك الام؟ جاۋىنگەردەي جارالى, قايرات جيناپ دەمالام. كەرەك ەمەس ۇگىتتەر, كەك الماسام بولمايدى. ەندى ىشپەيمىن, جىگىتتەر, دەم الماسام بولمايدى. شابا-شابا جاياۋلاپ, ەكى اياعىم سابىلدى. ەندى ىشۋگە بولمايدى, رەستوران… جابىلدى!!» – دەپ جازدى كەيىنىرەكتەگى «رەستورانمەن قوشتاسۋ» اتتى تاعى ءبىر ولەڭىندە.
ال «اسقار سۇلەيمەنوۆ ءسوز باستايدى» دەگەن ولەڭىنە ءوزىنىڭ جاقىن دوسى اسقار ەكەۋىنىڭ تاۋعا بارعانى, سول جولعى باستان كەشكەن حيكايالارى وزەك بولعان. «تاۋ باسىندا كىشىگىرىم توي جاساپ, و دۇنيەدەن ورالعانداي, بوي جاساپ, سىرى ءمالىم سىراعاڭدى جامانداپ, كەلە جاتتىق كوڭىل دە شات, وي دا شات… دوپ قۇساتىپ, تاستى تەۋىپ كەبىسپەن, كىسىنەيمىز ق ۇلىن-تايداي تەبىسكەن. ەكى جاشىك سىرامىز بار قارىندا, ەكى مەس بوپ دومالايمىز ەڭىستەن» دەپ سۋرەتتەيدى اقىن وزدەرىنىڭ حال-كۇيىن. سودان كەيىن تاكسي ۇستاپ, ارت جاعىنا اسقار ەكەۋىنىڭ جاتىپ العانى, ال تاكسيستكە «سەن ەندى تاڭ اتقانشا تەك ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى ىستەيسىڭ» دەپ بۇيرىق بەرۋى, بوستان-بوسقا ارام ءولسىن بە, الا تاكسي زۋىلداپ بۇلاردى قالاعا قاراي الا قاشۋى, كوپىرگە كەلىپ توقتاپ, سول جەردە تاكسيستەر جينالىپ, بۇلاردى ورتاعا العانى ءسوز بولادى. «تاكسيست دەگەن – حالىق ەكەن ۇيىمشىل, قۇمىرسقاداي قۇجىناپ كەپ جيىلسىن, ءبىز – ەكەۋمىز, تاكسيست – توعىز, كۇش ازداۋ… ءبىزدىڭ جاعداي بولعالى تۇر قيىن شىن», – دەيدى ول.
وتەجاننىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان اقىندىق شابىت, ولەڭدى ويناقىلاندىرىپ جەڭىل, ەركىن توگەتىنى, ەزۋ تارتتىراتىن يۋمورى وسى ولەڭىنەن دە ايقىن كورىنەدى. «نەرۆى كەتتى. تايدى كوڭىل قوشتىعى. كورىپ تۇرمىز ءدىر-ءدىر ەتكەن موستىنى…كوپىردەن دە لاقتىراتىن ءتۇرى بار, جاي ءسوز ەكەن – «حالىقتاردىڭ دوستىعى» دەيدى ول. تاياق جەپ, وزدەرىن تاكسيستەردىڭ ەندى كوپىردەن لاقتىراتىن سىڭايىن بايقاعان سوڭ اسقار ەكەۋىنىڭ قالاي قاشقانىن دا اسەرلى جەتكىزەدى: «قاشار كەزدە قول-اياقتى بوس قويام… ءوزىم باستاپ كەتەم جۇرتتى توسپاي «ءان»… شەگىرتكە بوپ, ۇرەي بىتكەن شىرىلداپ, كەتتى زۋلاپ كەڭ كوشەمەن قوس قويان! اسقار – جۇيرىك, زۋىلداعان دوپتايىن, ۇشادى العا اۋىق-اۋىق وقتايىن. جينالىستا ءدال وسىلاي سويلەيتىن… دەگەن وي جوق, دوسى ولسە دە توقتايىن! اسقار جۇيرىك, اسقاردان دا مەن جۇيرىك, جەلپىلدەيدى جۇگىرىستەن جال-قۇيرىق», – دەپ ەركىن ەسىلەدى…
وتەجاننىڭ ومىرىنە, تالانتىنا, اياعىنا تۇساۋ بولعان كەساپات – اراق تۋرالى جازعان ولەڭدەرى كەيىنگى جاستارىمىزعا «سەندەر مۇندايدان ساق بولىڭدار, جولاماڭدار» دەپ ەسكەرتۋ جاساپ تۇرعانداي كورىنەدى ماعان. شىندىعىنا كەلەر بولساق ول ءبىر ادامعا سىباعا بولارلىقتاي عۇمىر كەشتى, كىتاپتى دا ەشكىمنەن كەم شىعارعان جوق. بىراق ءومىر جارىسىنا, ادەبيەت جارىسىنا بويىنداعى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك دارا ۇنىمەن, تابيعي تالانتىمەن ءا دەگەننەن جارق ەتىپ, كوزگە ءتۇسىپ قوسىلعان وتەجان, اتتەڭ, اتتەڭ… سول دارىنىن, سول تالانتىن باپتاپ كۇتىپ, ەلىنىڭ قاجەتىنە, حالقىنىڭ كەرەگىنە تولىعىنان جاراتا الماي, قاپىدا كەتتى-اۋ دەپ وكىنەمىن. ول اراقتىڭ اعزانى ۋلاپ, سانانى شىرماپ, تالانتتارعا تۇساۋ سالاتىن, ادىمىن ەركىن اشتىرمايتىن, دارىن, قابىلەتىن كەمىتەتىن كەسىرىنەن دە, ءوزىنىڭ تابيعاتىندا اۋەلدەن بار ەركەلەۋ, قيقارلاۋ, قياستاۋ, ەشكىمنىڭ الدىندا كولگىرسىمەيتىن تەنتەكتەۋ مىنەزىنەن دە جاپا شەكتى. ونداي ادامداردى ۇناتپايتىندار از بولمايتىنى بەلگىلى. ءومىرىنىڭ كوپ كەزەڭدەرىندە اراسىندا جارقىراعان جاقۇتى بار, بىراق بىرىڭعاي سىڭعىرلاعان سىمباتتى كەلىسىمدەردەن عانا تۇرا بەرمەيتىن كەدىر-بۇدىرلاۋ ولەڭدەر جازدى. ولارى كەيدە شىقسا, كەيدە شىقپاي سۇرلەنىپ جاتىپ قالعان ۋاقىتى دا بولعانى انىق. كەزەكتى كىتابىن شىعارماي, كەدەرگى, توسقاۋىل قويعىسى كەلگەن, شىعارمالارىنان شيكىلىك ىزدەگەن, باسپادا وتىرعان, باسشىلىقتا وتىرعان ادامدارعا ولاردى تابۋ قيىندىققا تۇسپەسە كەرەك.
* * *
دەگەنمەن, تىم وكىنىپ, تاۋسىلا بەرمەيىك. «جىرلامايمىن باسىن شاتىپ ءار كۇيدىڭ, وزگە تىلمەن, ءوز بەتىممەن شالقيمىن» دەپ پوەزيا الەمىنە كەۋدەسىن كەرە ۇستاپ, ەركىن باسىپ, ەنتەلەي كەلگەن, «جۇرگەن جوقپىن باسقان ءىزدى قۋارتىپ, ليريكام بار ساعان ەككەن جۋان ءتۇپ» دەپ ەلىنە, وتانىنا, حالقىنا ءسوز ارناعان وتەجاننىڭ ارتىندا كول-كوسىر, اسا باعالى مۇرا قالدى. اسىرەسە, ونىڭ ءار جىلداردا ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىپ, شىندىقتى شىڭعىرتا جازعان باللادالارىنىڭ, «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» دەگەن جالپى اتپەن جارىق كورگەن كوپتەگەن جاۋھار جىرلارىنىڭ ورنى بولەك. تاياۋدا عانا «قازاق ادەبيەتى» گازەتى جازعانىنداي «سۇڭعىلا ءسوز شەبەرىنىڭ دالمە-ءدال دەتال-شتريحتارى, تەرەڭ ويلى تىلسىم سىرلارى, ءتىپتى شابىت بۋىنا ەلتىپ سۇيكەي سالدىسىنىڭ ءوزى ماتەلگە اينالىپ كەتۋگە حاقى بار قاناتتى تىركەستەردەي ءتانتى ەتەتىنى, ولەڭگە وزگەشە رەڭك-بوياۋ بەرەتىن ادەبي ءادىس-تاسىلدەرى قايران قالدىراتىنى» راس. ونىڭ قازاق پوەزياسىنا كەڭ تىنىس, جاڭا ءورىس اكەلگەن شىعارمالارى كەلەشەكتە دە ادەبيەتىمىزدەن ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن, ورنىن الاتىنى, كەيىنگى ۇرپاقتى ءتاربيەلەۋگە, پوەزياعا, حالقىمىزعا قىزمەت ەتە بەرەتىنى كۇمانسىز.
بولات بوداۋباي, جازۋشى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
