سان قىرلى تۇلعا
جۇما, 5 قازان 2012 7:23
ماعىناسى تەرەڭ, اۋقىمى كەڭ «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلماسا كەرەك, حالىق اراسىندا ەلشىلەر ەجەلدەن ەرەكشە تۇلعا رەتىندە قابىلدانعان. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىگى اسا زور ءمارتەبەلى قىزمەتتى اتقارۋ قۇرمەتىنە يە بولعان العاشقى كەڭەس ديپلوماتتارىنىڭ ءبىرى, كسرو-نىڭ وكىلەتتى وكىلى ءنازىر تورەقۇلوۆ ەدى. وكىنىشكە قاراي, حالقىمىز ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق وسى تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى بەرتىنگە دەيىن قالىڭ جۇرتشىلىققا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. بۇعان ءارتۇرلى جاعدايلار سەبەپ بولدى. ەڭ باستىسى, ءنازىر تورەقۇلوۆ «حالىق جاۋى» رەتىندە (جازىقسىز جالامەن!) «37-ءشى» جىلعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعاندىقتان ول تۋرالى اقتالعانعا دەيىن ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن بولمادى.
جۇما, 5 قازان 2012 7:23
ماعىناسى تەرەڭ, اۋقىمى كەڭ «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلماسا كەرەك, حالىق اراسىندا ەلشىلەر ەجەلدەن ەرەكشە تۇلعا رەتىندە قابىلدانعان. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىگى اسا زور ءمارتەبەلى قىزمەتتى اتقارۋ قۇرمەتىنە يە بولعان العاشقى كەڭەس ديپلوماتتارىنىڭ ءبىرى, كسرو-نىڭ وكىلەتتى وكىلى ءنازىر تورەقۇلوۆ ەدى. وكىنىشكە قاراي, حالقىمىز ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق وسى تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى بەرتىنگە دەيىن قالىڭ جۇرتشىلىققا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. بۇعان ءارتۇرلى جاعدايلار سەبەپ بولدى. ەڭ باستىسى, ءنازىر تورەقۇلوۆ «حالىق جاۋى» رەتىندە (جازىقسىز جالامەن!) «37-ءشى» جىلعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعاندىقتان ول تۋرالى اقتالعانعا دەيىن ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن بولمادى. اقتالعاننان كەيىن دە «وسىنداي ءبىر قايراتكەر بار ەدى-اۋ؟» دەپ سوڭىنا ءتۇسىپ ىزدەپ, زەرتتەگەن عالىم نە تاريحشى شىققان جوق. الاش ارىستارىن ارداقتاۋعا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى داڭعىل جول اشقان بولسا, ءنازىر تورەقۇلوۆتاي ءبىرتۋار ازاماتتى «قايتا ءتىرىلتىپ», ەسىمىن جاڭعىرتۋعا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسات عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ديپلومات تايىر ايمۇحامەت ۇلى مانسۇروۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
– تايىر ايمۇحامەت ۇلى, ءسىز كوپتەن بەرى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرىن زەرتتەپ كەلەسىز. ول تۋرالى قازاق, ورىس, اعىلشىن جانە اراب تىلدەرىندە كوپتەگەن كىتاپتار شىعاردىڭىز. ءسىزدىڭ ىزدەنىستەرىڭىزدىڭ, ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا بەرتىنگە دەيىن ەسىمى سيرەك اتالاتىن قايراتكەردى حالقىمىز تەرەڭىرەك تانىپ ءبىلدى. بىلاي الىپ قاراعاندا, ءنازىرتانۋ ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ باستى مۇراتىنا اينالعان سياقتى. ءسىزدىڭ وسى ءىستى قولعا الۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «بۇگىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرىپ, نىعايتۋدان ارتىق ۇلتىمىزدى ۇيىستىرىپ, بىرىكتىرەتىندەي ماقسات جوق. ءوز تاريحىڭنىڭ ءتۇپ-تامىرىن تانىپ-ءبىلۋ, اتا-بابالارىڭنىڭ اۋقىمدى ءىس-ارەكەتىن ماقتانىش ەتۋ, وكتەم ءداۋىردىڭ ءارتۇرلى كەساپات-كەمشىلىكتەرىنەن ارىلۋ, قازىرگى زامانعا لايىق سانانى قالىپتاستىرۋ ۇلتتىق بىرىگۋگە قۋاتتى كۇش-سەرپىن بەرەدى», – دەپ ايتقانى بار ەدى. ءيا, كەز كەلگەن ەل «وتكەن جولىن, تاريحي ءتۇپ-تامىرىن بىلمەي, بۇگىنمەن ءومىر سۇرمەي, كەلەشەكتىڭ قامىن جەمەي» الىسقا بارا المايدى. بۇگىنگى كۇن وتكەن مەن بولاشاقتىڭ كوپىرى بولۋعا ءتيىس.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىگىن باسقارعانعا دەيىن مەنىڭ دە ءنازىر تورەقۇلوۆ جايىندا بىلەتىنىم شامالى بولاتىن. ءوزىنىڭ كوپتەگەن زامانداستارى سياقتى, ءنازىر دە كەڭەس وداعىنا ادال قىزمەت ەتكەنىنە قاراماستان «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلىپ كەتكەندىكتەن 1958 جىلى اقتالعانعا دەيىن «جابىق ەسىم» بولىپ, ول تۋراسىندا ايتۋعا, جازۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. ءنازىر تورەقۇلوۆ قىسقا عانا عۇمىرىندا حالقىمىز بەن وتانىمىزعا مول پايداسىن تيگىزدى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى (1994-2002) بولىپ قىزمەت ىستەپ ءجۇرگەنىمدە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق عالىمداردان فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ارقىلى ن.تورەقۇلوۆتىڭ 1937 جىلى تۇتقىندالىپ, اتىلۋىنا بايلانىستى قۇجاتتاردى سۇراتىپ اپەرۋ جونىندە ءوتىنىش ءتۇستى. سۇراعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن كوپ ۇزاتپاي الىپ بەرىپ جىبەردىك. ول قۇجاتتار تانىمال جازۋشى-جۋرناليست نۇرماحان ورازبەكوۆتىڭ 1997 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان شىققان كىتابىندا جاريالاندى.
– ءسىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىزدە ن.تورەقۇلوۆ ءومىرىنىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى جان-جاقتى اشىلعان, ناقتى تاريحي قۇجاتتارمەن دالەلدەنگەن. وسى قۇجاتتار قايدان شىقتى؟ دەرەك كوزدەرىنە توقتالا كەتسەڭىز. ولاردى تاۋىپ, جارىققا شىعارۋ وڭايعا تۇسپەگەن شىعار؟!
– كەيدە ءبىر شارۋا ەكىنشى ءبىر ىسكە سەبەپ بولىپ جاتادى عوي. قولعا تيگەن قۇجاتتارمەن تانىسقاننان كەيىن ماعان ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن تەرەڭىرەك زەرتتەسەم دەگەن وي كەلدى. ارينە, ءنازىر تورەقۇلوۆ سىندى مەملەكەتتىك اۋقىمدا جۇمىس ىستەگەن ساياساتكەر, جوعارى دەڭگەيدەگى ديپلوماتتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ ارنايى مۇراعاتتاردا, جەتى ق ۇلىپتىڭ استىندا ساقتالاتىنى بەلگىلى. رەسەيدە قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا ءاربىر زەرتتەۋشىگە ارحيۆتىك قورداعى قۇجاتتاردىڭ ءارى كەتكەندە 25 پايىزى عانا بەرىلەدى. وسىعان بايلانىستى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.م.پريماكوۆقا ءوزىمنىڭ سىيلاس, دوستىق قارىم-قاتىناسىمدى پايدالانىپ: «…ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتقان تورەقۇلوۆ جايىنداعى قاعازداردى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى مەن ىزدەمەسەم كىم ىزدەيدى؟» دەگەندەي ساۋال تاستاپ, ءوتىنىش ايتتىم. سوندا ەۆگەني ماكسيموۆيچ: «مەن تاياۋ شىعىستا, اراب ەلدەرىندە ۇزاق جىل قىزمەت ىستەدىم. ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى ەستىگەنىم بار. بىراق, ونىڭ سىزدەردىڭ وتانداستارىڭىز ەكەنىن بىلمەپپىن. ول قازاق ەكەن عوي؟» – دەدى. ءسويتىپ, قولدان كەلگەن كومەگىن بەردى. مىنە, سونداي بيىك پاراساتتى جانە ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتىڭ ارقاسىندا رەسەيدىڭ سىرتقى ساياسات ارحيۆىنەن 750 بەتتەن استام قاعاز-قۇجاتتاردىڭ رەسمي كوشىرمەسىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
بۇدان كەيىن باسقا دا رەسەيلىك دەرەك كوزدەرىنەن – رەسەيدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تاريحى مەملەكەتتىك مۇراعاتى, رەسەي مەملەكەتتىك مۇراعاتى جانە رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مۇراعاتىنان ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ساياسي, ديپلوماتيالىق جانە اعارتۋشىلىق, جۋرناليستىك, زەرتتەۋشىلىك قىزمەتتەرىنە قاتىستى سونداي-اق, بۇرىنعى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىنان قوسىمشا بىرقاتار مالىمەتتەر الىندى.
شىنىمدى ايتسام, وكىلەتتى وكىلدىڭ ورتالىقپەن (سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىمەن) جازىسقان حاتتارى, جولداعان جازبا مالىمدەمە-حابارلامالارى, كۇندەلىكتەرى مەن ەسەپتەرى, ولاردىڭ جازىلۋ ءستيلى مەنى تاڭعالدىردى. بۇل ونىڭ دۇنيە تانىمىنىڭ كەڭدىگىن, تالانت-قابىلەتىنىڭ جان-جاقتى ەكەنىن اڭعارتاتىن ەدى. مىنە, وسى ماتەريالدار بويىنشا العاش رەت ورىس ءتىلىندە «نازير تيۋرياكۋلوۆ – پولپرەد سسسر ۆ كورولەۆستۆە ساۋدوۆسكايا ارابيا» دەگەن جيناق قۇراستىرىلىپ شىعارىلدى. وسى كىتاپتىڭ ءسۇيىنشى داناسىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا اپارىپ كورسەتتىم. ول كىسى كىتاپتى كورىپ, جىلى پىكىر ايتىپ, جوعارى باعا بەردى.
مۇنان سوڭ «ەلشى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ارابيا داستانى» دەگەن ەڭبەك جازىلىپ, ونىڭ ءماتىنى ءتورت تىلدە: ورىس, قازاق, اعىلشىن جانە اراب تىلدەرىندە قاتار بەرىلدى. اتالعان ەكى كىتاپ تا نەگىزىنەن كاسىبي ديپلوماتتارعا, الەمدىك ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستار ءماسەلەلەرىن زەرتتەۋشى ماماندارعا ارناپ شىعارىلعان بولاتىن. بۇل ەڭبەكتەر ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن كاسىپتىك قىزمەتىن, سونداي-اق وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالار مەن حالىقارالىق جاعدايدى عىلىمي تۇرعىدان تالداۋعا, باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردا كەلتىرىلگەن رەسمي قۇجاتتار ارقىلى بار كۇش-قۋاتىن, ءتىپتى ءومىرىن دە قوعامىنا, حالقىنا ارناعان ۇلى پەرزەنتتىڭ ءوسۋ جولىن كورەسىز, ونىڭ ساياسي-پسيحولوگيالىق بەينەسىن تانيسىز.
ال, «وكىلەتتى وكىل ءنازىر تورەقۇلوۆ. ديپلومات, ساياساتكەر, ازامات» دەگەن كوركەم تۋىندى جايىندا ءسوز ەتكەندە, ونىڭ جاي رەتتى بايانداۋ ەمەس, كەرىسىنشە ءنازىردىڭ ديپلوماتيالىق ءومىرىنىڭ كەيىنگى ايانىشتى, تراگەديالى تۇسىمەن ۇشتاسىپ جاتقان جەلىدە جازىلعانىن ايتقان ءجون. سوندىقتان دا ول: «اراب جەرىندەگى العاشقى قادامدار», «كورولدىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن كۇرەس», «كۇندەلىكتى ءومىر…», «قىنجىلىستى ءساتتەر», «ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە» دەيىنگى تولعانىستى تاراۋلاردان تۇرادى.
بولمىسى بولەك, تاريحي تۇلعا ءماسكەۋدىڭ اتاقتى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىن قىزىقتىرعان كورىنەدى. ءسويتىپ, سولاردىڭ ۇسىنىس-تىلەگىمەن جانە ولاردىڭ ءاربىر فاكتى نەگىزدى جانە دالەلدى بولۋى كەرەك دەگەن تالابىن ەسكەرە وتىرىپ تاريحي وچەرك جانرىمەن «پولپرەد نازير تيۋرياكۋلوۆ» دەگەن كوركەم ەڭبەك جازىپ شىقتىم. كىتاپ اتالعان باسپانىڭ الەمگە ايگىلى «جزل» (تاماشا ادامدار ءومىرى) سەرياسىمەن 2004 جىلى جارىق كوردى. ءنازىر تورەقۇلوۆ جايىنداعى بۇل كىتاپ وسى سەريامەن قازاقتىڭ كورنەكتى قايراتكەر وكىلدەرى تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردىڭ قاتارىن شوقان ءۋاليحانوۆ, ساكەن سەيفۋللين, قانىش ساتباەۆتان كەيىن ءتورتىنشى بولىپ تولىقتىردى.
«وكىلەتتى وكىل ءنازىر تورەقۇلوۆ. ديپلومات, ساياساتكەر, ازامات» دەگەن كىتاپتىڭ اعىلشىنشا شىققان نۇسقاسى ساۋد ارابياسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ساۋد ءال-فەيسال حانزادانىڭ قولىنا ءتۇسىپ, ول كىتاپتى قىزىعا وقىپ شىعىپتى. ونىڭ اكەسى فەيسال كورولدىڭ حيدجازداعى ۋاكىلى بولىپ تۇرعان تۇستا كەڭەستىك وكىلەتتى وكىل ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ سەنىم گراموتاسىن قابىلداپ العان. مۇنان ءارى ەكەۋىنىڭ اراسىندا جاقسى سىيلاستىق قارىم-قاتىناس ورناعان. جالعىز فەيسال عانا ەمەس, ءنازىر جالپى كورولدىڭ وت باسىنىڭ ايىرىقشا قۇرمەت پەن سەنىمىنە يە بولىپ, ءال-ساۋدتىڭ ءوزى ونى ءىنىم دەپ اتاعان. تاق مۇراگەرى رەتىندە فەيسال 1964-1975 جىلدارى ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى بولدى. كىتاپتا كورول اۋلەتى تۋرالى وسى سياقتى بىرقاتار تاريحي مالىمەتتەر قامتىلعان. كىتاپ مينيسترگە سونىسىمەن قىمبات جانە ىستىق بولىپ كورىنگەن بولسا كەرەك. وسىعان بايلانىستى وزدەرىندەگى زيالى قاۋىم, جالپى اراب جۇرتى كەڭىنەن تانىپ ءبىلۋى ءۇشىن كىتاپتى ارابشاعا اۋدارۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى.
كىتاپتى اۋدارۋ ىسىنە سول كەزدە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرىپ جۇرگەن, بىلىكتى ءتىل مامانى, اسا تەرەڭ ءبىلىمدى ازامات, كاير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امەر مۇحاممەد امەر تارتىلدى. كەيىن ەڭبەكتىڭ اراب تىلىنە وتە ساپالى دەڭگەيدە اۋدارىلعانى تۋرالى بىرنەشە بىلىكتى ارابتانۋشى ماماندار پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە كىتاپ كايردىڭ بۇكىل تاياۋ شىعىستا ۇلكەن بەدەلگە يە «اين-شامس» باسپاسىندا باسىلىپ شىقتى.
– ە.پريماكوۆ كەڭەستەر وداعى تۇسىندا, ودان كەيىن دە تالاي جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان بەلگىلى تۇلعا عوي. ول كىسىنىڭ سىزگە قول ۇشىن بەرۋىندە نە سىر بار؟ ونى كوپتەن بىلەسىز بە, بۇرىننان ارالاسىپ پا ەدىڭىز؟
– ەۆگەني ماكسيموۆيچ كەزىندە رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتىن باسقارعان ءىرى مەملەكەتتىك قايراتكەر عانا ەمەس, كورنەكتى شىعىستانۋشى-ارابيست, اكادەميك عالىم جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر. ول كىسىمەن مەن رەسەي فەدەراتسياسىندا قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان كەزىمدە قىزمەت بابىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, ارالاسا باستادىم. مەن ەلشى بولعان 90-شى جىلدارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەسەي مەن قازاقستاننىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزى قالانىپ, كەڭ كولەمدە دامي باستاعان ەدى.
مەن ول كىسى رەسەيدىڭ پرەمەر-مينيسترى قىزمەتىنەن كەتىپ, ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىن باسقارىپ تۇرعان تۇسىندا جوعارىدا ايتىلعان «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا جازعان كىتابىمنىڭ قولجازباسىن اپارىپ كورسەتىپ پىكىر ءبىلدىرۋىن سۇرادىم. ول قولجازبانى مۇقيات وقىپ شىعىپ, تومەندەگىدەي العىسوز جازىپ بەردى: «ءاربىر مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى وتكەننىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق مەكتەبىنىڭ تۇتاس ءبىر ۇرپاقتارى جاساعان امالدار مەن ادىستەردى پايدالانسا بارىنشا ءتيىمدى بولماق… ن.تورەقۇلوۆتىڭ ەڭبەكقورلىعى, باتىل ويى, جەرگىلىكتى شەيحتەرمەن قاتار, «انتوگونيستەردىڭ» – انگليادان, باسقا دا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن ديپلوماتتاردىڭ ءتىلىن تاپقان شەبەرلىگى قايران قالدىرادى… ەڭ اۋىر تاپسىرمانىڭ ءوزىن ورىنداۋعا دايىن تۇرۋى, تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شىن مانىندە مەملەكەتتىك تۇرعىدان شەشۋگە ۇمتىلۋى ن.تورەقۇلوۆتى كەڭەستىك «العاشقى تولقىن» ديپلوماتتارى اراسىنداعى جارقىن تۇلعانىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بەرەدى.
كىتاپ اۆتورىنىڭ باستى ەڭبەگى – وسىناۋ ءىرى تۇلعانى تۇنەكتەن ارامىزعا ورالتىپ قانا قويماي, كسرو-نىڭ تاياۋ شىعىستاعى ديپلوماتياسى تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر قاباتىن جارقىراتا كورسەتە العاندىعىندا…». بۇل سوزدەردى مەن ەۆگەني ماكسيموۆيچتىڭ جالعىز ماعان عانا ەمەس, ءبىزدىڭ حالقىمىزعا, قازاقستانعا دەگەن ىقىلاس-پەيىلى دەپ قابىلدادىم.
– ءسىز ءوز ەڭبەكتەرىڭىزدە ن.تورەقۇلوۆتى قاي قىرىنان بولسىن جارقىراتىپ كورسەتتىڭىز, كەرەمەت بيىككە كوتەردىڭىز. ول كىسىنىڭ ەلگە, حالقىنا سىڭىرگەن قانداي ەڭبەكتەرىن بولە-جارا اتار ەدىڭىز؟
– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى مەنىڭشە ونىڭ ءومىربايانىندا جاتقان سەكىلدى. 1913 جىلى ءنازىر قوقانداعى كوپەستەر مەن ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانيالارى اشقان كوممەرتسيالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, وقۋىن ماسكەۋدەگى كوممەرتسيالىق ينستيتۋتتا جالعاستىرادى. مۇندا ول ءوز ماماندىعى بويىنشا ەكونوميكالىق پاندەرمەن قاتار, شەت تىلدەرىن دە وقىپ ۇيرەنە باستايدى. ەرەكشە قابىلەت پەن تالاپ-ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە ورىس, تۇرىك تىلدەرىنە قوسىمشا فرانتسۋز بەن نەمىسشە سويلەي الاتىن دارەجەگە جەتەدى. 1917-18 جىلدارداعى وقيعالار, اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى ءنازىردىڭ قوعامدىق تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ساياسي جاعىنان شىڭدالىپ, قالىپتاسۋىنا كوپ ىقپال ەتتى. سوندىقتان دا ول 1918 جىلى بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنا ءوتىپ, ءوز ەركىمەن قىزىل ارمياعا جازىلىپ, تۇركىستان اتتى اسكەرىندە ساياسي باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. وسى قىزمەتتەن, ونىڭ رەۆوليۋتسيالىق جانە پارتيالىق ءوسۋى باستالدى. ول سونداي-اق, زاماننىڭ ءۇنى مەن ماقسات-مۇددەسىن بىلدىرەتىن ماقالالار جازىپ, گازەت-جۋرنالدار شىعارىپ, بۇقارالىق ءمادەني-اعارتۋ ىستەرىمەن دە اينالىستى.
1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە قوقان رەۆكومىنىڭ حاتشىسى بولىپ قاتارعا ىلىككەن ءنازىر تورەقۇلوۆ نەبارى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلىپ, 1921 جىلدىڭ مامىرىندا تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى سياقتى ونى ركپ(ب) وك-ءنىڭ ورتالىق ازيالىق بيۋروسىنىڭ مۇشەلىگىنە جانە تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاۋ وعان كورسەتىلگەن زور سەنىم بولاتىن.
ايىرىقشا ايتا كەتەتىن جايت ءنازىر تورەقۇلوۆ تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە ءجۇرگەندە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇيىمدارىندا دەمالىس كۇنىن جەكسەنبىدەن جۇماعا اۋىستىردى. سونداي-اق, مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى مەيرامى قۇربان ايتقا بايلانىستى ءۇش كۇن دەمالىس بەرۋ جونىندە جارلىققا قول قويدى. اتەيزمدى قولدايتىن, بولشەۆيكتىك ساياساتتىڭ تۇسىندا مۇنىسى اسقان باتىلدىق تا باتىرلىق جانە حالىقتىڭ مۇددەسى مەن يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان ەرلىككە پارا-پار ءىس بولاتىن.
بۇدان كەيىن 1922-28 جىلدار ارالىعىندا ءماسكەۋدە كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق باسپانىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ تە كوپ جۇمىستار اتقاردى. ماسەلەن, 1925 جىلى مۇعالىمدەردىڭ بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى سەزىندە «ۇلت ماسەلەسى جانە مەكتەپ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, ۇلتتىق مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرىن رەتكە كەلتىرۋ, اسا مۇقتاج بولىپ وتىرعان اۋدانداردا ۇلتتىق مەكتەپ ۇيلەرىن سالۋ, جەرگىلىكتى جەرلەردە ارنايى كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىق مەكتەپتەرىن اشۋ سياقتى سول كەز ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويا ءبىلدى. جالپى, ءنازىر وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان قاي قىزمەتتى دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, ىسكەرلىك جانە بىلىكتىلىكپەن اتقارىپ وتىردى.
ءنازىر تورەقۇلوۆقا دەيىن ەشبىر قازاقتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان شەت ەلدە ديپلوماتيالىق ميسسيانى باسقارىپ, ەلشى بولماعانىن جانە ول كەزدە بولشەۆيكتەر ەلى كسرو-نىڭ اتىنان نەبارى 32 شەت مەملەكەتتە عانا ەلشىلىك وكىلدىكتىڭ جۇمىس ىستەگەنىن, سوندىقتان ونداي جاۋاپتى قىزمەتكە قابىلەتى ەرەكشە تۇلعالار جىبەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل فاكتىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى بولا تۇسەدى.
ايتقانداي-اق, ءنازىر تورەقۇلوۆ 1928-36 جىلدار ارالىعىندا, ياعني سەگىز جىل كولەمىندە اۋا رايى مەن كليماتى قولايسىز, ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار جايلاعان, اۋىز سۋ, ازىق-ت ۇلىك تاپشى, ءدارىگەرلىك كومەك جەتىسپەيتىن اراب جەرىندە كسرو-نىڭ وكىلەتتى وكىلى قىزمەتىن اسقان ءتوزىمدىلىك جانە ىسكەرلىكپەن اتقاردى. جان-جاقتى ءبىلىم مەن تالانت جانە كاسىپتىك بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا ديپلوماتيالىق كورپۋستا بيىك بەدەلگە يە بولىپ, داندايسىعان اعىلشىن مەن فرانتسۋز, يتاليان ەلشىلەرىن مويىنداتىپ, دۋايەن (اعامان) بولىپ سايلاندى. ەكى ەلدى جاقىنداستىرۋ ماقساتىندا 1932 جىلى كورول ابدەل ءازيز ءال-ساۋدتىڭ بالاسى, بولاشاق تاق مۇراگەرى, حانزادا فەيسالدىڭ كەڭەس وداعىنا رەسمي ساپارىن ۇيىمداستىردى. ەندى-ەندى اۆتوكولىككە ءمىنىپ, مايشامدى پايدالانا باستاعان ساۋد ارابياسىنىڭ كسرو-دان كرەديتكە 50 مىڭ جاشىك بەنزين جانە سونداي مولشەردە كەروسين ساتىپ الۋىنا ۇيىتقى بولدى. وسى سەكىلدى ءوز دەڭگەيى مەن مۇمكىندىگىندەگى تولىپ جاتقان شارۋالاردى جۇزەگە اسىردى.
– قالاي ويلايسىز؟ ءبىز ن.تورەقۇلوۆتى تانىپ بولدىق پا؟ الدە الاساپىران, قيىن-قىستاۋ زاماندا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن تۇلعانىڭ ءالى دە ايتىلماعان تۇستارى, اشىلماعان سىرلارى بار ما؟
– كوزىن كورگەن زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, ءنازىر جارقىن ءجۇزدى, جانارى وتكىر, بولمىسى بايسالدى, سوزگە شەشەن ءارى وزگەنى دە تىڭداي بىلەتىن, جىگەرلى دە قىزۋقاندى, جۇرتتى وزىنە ءۇيىرىپ اكەتەتىندەي تارتىمدى (حاريزماتيكالىق) كوشباسشىلىق قاسيەتى بار ازامات بولىپتى. وسىنداي جان-جاقتى تالانتتى جانە قارىم-قابىلەتتى تۇلعا ءنازىردى تانىپ بولدىق دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ماسەلەن, مەن ءوزىم نەگىزىنەن ونىڭ 1928-36 جىلدار ارالىعىندا ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە وكىلەتتى وكىل رەتىندە اتقارعان ديپلوماتيالىق قىزمەتىن رەسەيدىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قۇجاتتار ارقىلى زەرتتەپ تانىدىم. ءتىپتى, ونىڭ وسى ەلشىلىك قىزمەتىنىڭ دە قامتىلماعان, قاعازعا تۇسپەگەن نەمەسە تاعى ءبىر جەردە ەلەۋسىز جاتقان تۇستارى مەن فاكتىلەرى بولۋى مۇمكىن.
ءنازىر تورەقۇلوۆ ەلشى بولعانعا دەيىن دە تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتى ورتالىق ازيا بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق-اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق باسپا باسقارماسىنىڭ توراعاسى سياقتى بىرنەشە جاۋاپتى جانە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. ال, ساۋد ارابياسىنان كەلگەننەن كەيىن دە بىرەر جىل, ياعني 1936-37 – كسرو ۇلتتار كەڭەسى جانىنداعى ورتالىق ءتىل جانە جازۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى. جالپى, ءنازىر تورەقۇلوۆ قازاق حالقىنىڭ 20-30-جىلدارى بولشەۆيكتىك وكىمەت تۇسىندا وسىنداي بيىك ءدارەجەگە جەتىپ, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان بىردەن ءبىر وكىلى.
ءنازىر تورەقۇل ۇلى ءوز قولىمەن تولتىرعان انكەتالاردىڭ بارىندە ماماندىعىن «جۋرناليست» دەپ كورسەتكەن. شاڭ باسقان ارحيۆتەر مەن تۇنەكتى تاريحتىڭ قويناۋىنان بىزگە ءنازىردىڭ قازاق, ورىس تىلدەرىندە جازعان: «قازاق ماسەلەسى», «كوكاندسكايا اۆتونوميا», «يسلام جانە كوممۋنيزم», «وتزىۆ نا كنيگۋ ۆ.بارتولدا «يستوريا تۋركەستانا», «اتلانت مۇحيتىنان – ۇلى مۇحيتقا دەيىن», «تۋركەستانسكايا اۆتونومنايا رەسپۋبليكا» دەگەن ءتارىزدى قوعامدىق-ساياسي, مادەني تاقىرىپتارعا ارناپ جازعان ونداعان ماقالالارى كەلىپ جەتتى. بۇلار ارقىلى ول ەل, قوعام الدىنداعى اسا ءبىر وزەكتى ماسەلەلەرگە, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازامات رەتىندە پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ءۇن قاتىپ وتىرعان. كەرەك دەسەڭىز, ول ساكەن سەيفۋلليننىڭ «اساۋ تۇلپار» جيناعىنا دا سىن جازىپ, ونداعى ولەڭدەردى تالداپ, زاماننىڭ, ۋاقىتتىڭ تالابى تۇرعىسىنان وزىندىك كوزقاراسىن بىلدىرگەن. دەمەك, ءنازىردىڭ ءتىلشى, عالىم, اعارتۋشى, باسپاگەر, جۋرناليست, رەداكتور رەتىندە تىندىرعان ىستەرى دە قىرۋار. مىنە, وسىنىڭ ءبارى قانداي دا ءبىر تاريحشى, فيلولوگ, جۋرناليستەر تاراپىنان تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
جۋىردا ماعان ماڭعىستاۋدا وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن, ەلگە تانىمال, قايراتكەر ازامات بەكەت تۇرعاراەۆ ءبىر جاقسى جاڭالىق جەتكىزدى. سوناۋ 20-شى جىلدارى ءنازىر تورەقۇلوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ جۇرگەندە ماڭعىستاۋ جەرىن قازاقستاننىڭ قۇرامىنا قوسۋ جونىندەگى ارنايى دەكرەتكە قول قويىپ, ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ۇلكەن يگىلىكتى ءىس اتقارىپتى. وسىنداي قۇندى قۇجاتتىڭ تابىلۋىنا وراي ماڭعىستاۋ تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنەن نازىرگە ارنالىپ, ارنايى ءبولىم اشىلىپ, سونداعى ءبىر كوشەگە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ ۇيعارىلىپتى. مەن دە ءوز تاراپىمنان ماڭعىستاۋلىقتارعا ريزاشىلىعىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە مۋزەيگە ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى 8 كىتابىم مەن ءبىر كىتاپشامدى سىيعا تارتتىم.
– ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ءماڭگى ەستە قالدىرۋ باعىتىندا مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلعان ىستەرگە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ۇكىمەت تاراپىنان شاما كەلگەنشە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ باعىتىندا ءىس-شارالار جاسالىندى جانە قولعا الىنىپ جاتىر. 2002 جىلعى جەلتوقساندا وسىناۋ ايتۋلى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن استانادا «ن.ءتورەقۇلوۆ – كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات جانە اعارتۋشى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. سول سياقتى, 2006 جىلى قاراشا ايىندا تۇركىستاندا ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ديپلوماتيالىق جانە ساياسي قىزمەتىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. ەكەۋىنە دە قاتىسىپ, تاقىرىپقا قاتىستى باياندامالار جاسادىم.
الماتى, شىمكەنت, قىزىلوردا قالالارىندا ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ اتىمەن كوشەلەر اتالعان. ونىڭ ەسىمى شىمكەنت پەن تۇركىستاندا, شولاققورعاندا مەكتەپتەرگە بەرىلگەن. تاريحي قالامىز تۇركىستاندا ارنايى مۇراجاي اشىلدى, قور قۇرىلدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2003 جىلعى 20 قاڭتارداعى №57 قاۋلىسىمەن ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى مەدال بەلگىلەندى. ول مەدالمەن رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اتىنان قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا زور ۇلەس قوسقان ازاماتتار ماراپاتتالىپ وتىرادى.
– تايىر ايمۇحامەت ۇلى, ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە ءسىزدىڭ وتكەننەن قالعان تاريحي مۇرالارىمىزعا, رۋحاني دۇنيەلەرىمىزگە دەگەن كوزقاراسىڭىز الابوتەن. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قاراعاندىدا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ ءجۇرگەندە قارقارالىداعى قۇنانباي قاجىنىڭ قيراپ قالعان مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇيىتقى بولدىڭىز. مۇنداي قادامعا ول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىن. سول سياقتى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اكىم بولعان كەزىڭىزدە وسى وڭىردەن شىققان تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋعا كەڭ جول اشتىڭىز, قىرۋار قارجى ءبولىپ ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جارىق كورۋىنە شاراپاتىڭىزدى تيگىزدىڭىز. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قىزىلجارداعى اسا قۇندى تاريحي مۇرا «ابىلايدىڭ اق ءۇيىن» ءوزىڭىز باس بولىپ ءجۇرىپ قالپىنا كەلتىرتتىڭىز. ءسىزدىڭ ىقپالىڭىزبەن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندەگى قالالىق گازەت جارىق كوردى. ءوڭىردىڭ رۋحاني ءومىرى جاڭعىرىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەرىڭىزدى ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءالى كۇنگە اسقان جىلىلىق جانە ريزالىقپەن ەستەرىنە الىپ, اۋىزدارىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەدى.وسىندا نە سىر بار؟
– مەنىڭشە وتكەن تاريحىمىزدى ۇمىتپاۋ, كونە مۇرا-ەسكەرتكىشتەرىمىزگە, رۋحاني دۇنيەلەرىمىزگە قۇرمەتپەن قاراۋ ءار ادامنىڭ ازاماتتىق پارىزى مەن بورىشى بولۋعا ءتيىس. ەلباسى ۇلكەن سەنىم ارتىپ, جاۋاپتى مىندەت جۇكتەگەننەن كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن دا كوتەرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. جوق بولىپ ءوشىپ كەتكەن «ابىلايحاننىڭ اق ءۇيىن» قايتا كوتەرىپ, قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن الدىمەن 2004-2005 جىلدارى ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگ جانە رەسەيدىڭ سىرتقى ساياسات ارحيۆتەرىنەن ءتيىستى دەرەكتەر مەن ءمالىمەتتەر ىزدەستىردىك. سولاردان الىنعان قۇجاتتار رەسەي پاتشايىمى ءىى ەكاتەرينانىڭ جارلىعىمەن 1762-1765 جىلدارى پەتروپاۆل بەكىنىسىندە ابىلايحانعا ارنايى رەزيدەنتسيانىڭ سالىنعانىن ايعاقتاعان سوڭ بارىپ ءىستى قولعا الىپ, بۇرىنعى جوبا, ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىندە ول جاڭادان تۇرعىزىلدى. ونىڭ الدىنا سانكت-پەتەربۋرگتەگى سالت اتتىنىڭ ۇلگىسىمەن ابىلايحاننىڭ ات ۇستىندەگى ەسكەرتكىشىن ورناتتىق.
بۇعان قوسا, 2005 جىلى وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن جاڭا ۇلگىدە قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ونىڭ سىرتىنا سىيلاستىق-دوستىقتارى شەكسىز بولعان شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ بارەلەفى جاسالىندى. ونى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ اشىپ, تامىرىن تەرەڭنەن الاتىن ورىس پەن قازاقتىڭ دوستىعى تۋرالى ءسوز سويلەپ, ونى كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتتى. وسى سياقتى, 2006 جىلى ساۋىردە ءماسكەۋدە ۇلى ابايعا ارنالىپ ەسكەرتكىش اشىلعان بولاتىن. سول كەزدە پەتروپاۆلدا اباي-پۋشكين ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ يدەياسى تۋىپ, ونى ەلباسىمىز قىزۋ قولداپ, سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قوس تۇلعاعا ارنالعان مونۋمەنتالدى تاس ءمۇسىن بوي كوتەردى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ جونىنەن دە ءبىرشاما ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ماسەلەن, وبلىس بويىنشا 750 قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمدەرىنە ايلىق جالاقىلارىنا قوسىمشا ەلۋ پايىز ۇستەمە تولەنىپ وتىردى. ەرەسەكتەرگە ارناپ 20 مىڭ دانا قازاق ءتىلى وقۋلىعى باستىرىپ شىعارىلىپ, تەگىن تاراتىلدى. سول جىلدارى وبلىستا ءبىرتالاي جاڭا بالا باقشالار سالىنىپ, 90-نان استام بالا باقشادا ءار ۇلتتىڭ بالالارى تاربيەلەنىپ, ولار جاپپاي قازاق ءتىلىن وقيتىن بولدى. وعان اتا-انالار ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
الماتى جانە تالدىقورعان وبلىستارىندا كوپ جىلدار مەملەكەتتىك باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, ەلگە سىيلى, قادىرلى بولعان ءبىزدىڭ اكەمىز ايمۇحامەت كوپەجان ۇلىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى تاريحشى ەدى. سونداي-اق, ول كىسى كوپتەگەن مادەنيەت-ونەر قايراتكەرلەرىمەن جانە جازۋشى, تاريحشى عالىمدارمەن تانىس, ارالاس-قۇرالاس بولدى. اكەمىزدىڭ وتكەن تاريحقا, رۋحاني مۇرالارىمىزعا, حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالاردى باياندايتىن شىعارمالارعا دەگەن كوزقاراسى مەن ىقىلاسى ەرەكشە بولاتىن. بۇل تاقىرىپتاعى كىتاپتاردى قالت ءجىبەرمەي وقيتىن. بىزگە بالالارىنا ۇنەمى «تاريحقا, ادەبيەتكە ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك, ودان كوپ نارسە ۇيرەنۋگە بولادى», دەپ وسيەت ايتىپ وتىراتىن. تاريحقا, رۋحاني مۇرا –جادىگەرلەرگە جاناشىر كوزقاراس پەن ارەكەتىمە ءبالكىم, اكەمىزدىڭ دە اسەرى بولعان شىعار.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, تۋعانىنا 120 جىل تولىپ وتىرعان ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ تۋعان حالقىنا, وتانىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. ونىڭ جاساعان قىزمەتى مەن جەكە تۇلعاسى كەيىنگى جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولىپ, ءبىز ونى ساياساتكەر, ديپلومات, عالىم جانە ازامات رەتىندە ءار قىرىنان تاني تۇسەتىن بولامىز. سوندىقتان ءنازىردىڭ ەسىمى حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالىپ, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرەدى دەگەن ويدامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
