نۇرلى جۇرەك يەسى
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:14
تورعاي دالاسىندا دارىندى دا, تالانتتى تارلاندارمەن بىرگە تۋعان جەرگە تەر توگىپ ەڭبەك ەتكەن, ەل قۇرمەتىنە ءبولەنگەن بىرەگەي تۇلعالار تۋرالى تۇشىمدى اڭگىمە ايتا الماي جۇرگەنىمىز اقيقات.
كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە ءالىبيدى اسپەتتەپ, امانگەلدىنى اۋىزدان تاستامادىق. بۇل تۇلعالاردىڭ دا تاريحتا ءوز ورىندارى بار, ارينە.
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:14
تورعاي دالاسىندا دارىندى دا, تالانتتى تارلاندارمەن بىرگە تۋعان جەرگە تەر توگىپ ەڭبەك ەتكەن, ەل قۇرمەتىنە ءبولەنگەن بىرەگەي تۇلعالار تۋرالى تۇشىمدى اڭگىمە ايتا الماي جۇرگەنىمىز اقيقات.
كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە ءالىبيدى اسپەتتەپ, امانگەلدىنى اۋىزدان تاستامادىق. بۇل تۇلعالاردىڭ دا تاريحتا ءوز ورىندارى بار, ارينە.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن, ايتۋ تۇگىلى ەستۋگە تىيىم سالىنعان احاڭ-جاقاڭدار شىقتى جارىق دۇنيەگە جارقىراپ. ال, اقىن-جازۋشى-قالامگەرلەر جايىندا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, تۇگەسىلمەس سىر تولعاۋعا بولار ەدى… ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىز, تورعايدىڭ تاريحي ادامدارى تۋرالى تامسانا اڭگىمەلەپ سول دالادا كۇن-ءتۇن قاتىپ ەڭبەك ەتكەن ەرلەردىڭ تابيعاتىن اشىپ, ەلگە تانىتا الماي كەلگەنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. سەبەبى, كەڭەستىك كەزەڭدەگى «ەڭبەك ادامى» دەگەن قاستەرلى سوزدەردىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ العان جوقپىز با, دەگەن وي كەلەدى. قازىر كەڭەستىك جۇيە قۇلاعانمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى الاڭ-ەلەڭ تۇستارىندا اۋىلشارۋاشىلىعىن تۇرالاتىپ العانمەن, ءتۇپ-تامىرى, تەگى امان قالعان كوپتەگەن الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق تىرلىك-تىنىستىڭ قايتادان قوزعالا باستاعانى كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتادى. سونىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىعى قۇردىمعا كەتپەي, قايتادان تامىر تارتىپ, بويىن تىكتەپ كەلەدى. وسىنداي كەزدە كەشەگى بىلەگىن سىبانىپ, بەلسەنە ەڭبەك ەتكەن بۇگىنگى ارامىزدا جۇرگەن ارداگەرلەردىڭ ءتالىم-تاربيەسى كومەككە كەلەرى حاق.
مەن اڭگىمەلەگەلى وتىرعان كىسى – نۇرەش (نۇرەتدەن) سىپابەك ۇلى مولدابەكوۆ بۇل كۇندە ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ارداقتى ارداگەر, قازىنالى قارت.
نۇرەكەڭنىڭ بالالىق, جاستىق شاعى – ەلدىڭ ەڭسەسى ەزىلىپ, اشارشىلىقتان ارىپ-اشىپ, اۋىر تۇرمىستىڭ تيتىقتاپ تۇرعان كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اقساقال ءوزىنىڭ باسىنان كەشكەن بالالىق, بالعىن كەزدەرىن ەسكە العاندا, كوكىرەكتى قارس ايىراتىن قاپالى ساتتەردى ءوز اڭگىمەسىنە ارقاۋ ەتەدى. قولى بوساعان ساتتە باستان كەشكەن ءومىر وتكەلدەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, وي وربىتەتىن قالامگەرلىك قاسيەتى دە جوق ەمەس. نۇرەكەڭنىڭ ول اڭگىمەلەرى تەك ءوز باسىنان كەشكەن كوڭىل-كۇيلەرى عانا ەمەس, ونى سول كەزدەگى اۋىل تۇرمىسى, ونداعى ادامداردىڭ تاعدىرى دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
جاسىنان اۋىر تۇرمىس تيتىقتاتۋدىڭ ورنىنا شيرىقتىرعان, ءومىر تۇيتكىلدەرىنىڭ ىقپالىندا كەتپەي, ونىمەن قارسى كۇرەسە بىلگەن قايسار جىگىت, 1955 جىلى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەننەن كەيىن, اۋىلدىڭ ءىرىلى-ۇساقتى تىرلىگىنە ارالاسىپ, كولحوز شارۋاشىلىعىنا قولىنان كەلگەنشە ۇلەس قوسقان. الايدا, بولاشاققا قادام باسىپ, ءومىر تىرلىگىنە ەركىن ارالاسۋ ءۇشىن ساپالى ءبىلىم كەرەك ەكەندىگىن ساناسىنان استە شىعارمايدى. قولى جۇمىس ءۇشىن قيمىلداعانمەن, ويىنان وقۋ كەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ باسقا سالادان گورى ەسەپ-قيساپقا وڭتايلى ەكەنىن سەزىنە باستايدى. وسى وي ونى 1958-1960 جىلدار ارالىعىندا قوستاناي اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا تۇبەگەيلى وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. العا قويعان ماقساتىنا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ومىرگە قۇشتار, بىلىمگە ىڭكار سانالى جىگىت ساناۋلى جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكۋمىن ۇزدىك باعامەن بىتىرەدى. ەندى ءوزىنىڭ بويىنا سىڭىرگەن ساپالى ءبىلىمىن سانالى تۇردە تۋعان ءوز اۋىلىنىڭ تىرلىگىنە جۇمساۋ قاسيەتتىگىن تۇسىنەدى.
وسى كۇنگى «ارالباي» اۋىلى – كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە «قىزىلاسكەر» سوۆحوزى دەپ اتالاتىن.
ال نەگىزىندە بۇل اۋىلدا, ءوز زامانىندا قالماقتارمەن قاقتىعىستا اتى شىعىپ, باتىر اتانعان ارالباي اتانىڭ ۇرپاقتارى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. توقسان باۋلى قىپشاق ۇلىسىنىڭ قاراسى دا, سارىسى دا, تورىسى دا وسى ايماقتان تابىلادى. «قابىرعا» وزەنىنىڭ ءون بويىن جايلاعان ەكى اۋىل – «كوكالات» پەن «ارالباي» – بۇرىن ءبىر كولحوزدىڭ قۇرامىندا بولىپ, كەيىن بىرنەشە شارۋاشىلىقتارعا ءبولىنىپ كەتكەن. «قابىرعا» وزەنى ءوز ارناسىمەن اعىپ وتىرىپ تورعايعا قۇيادى. تورعاي وزەنى ۇلىتاۋدان باس الىپ, تاسىعان تۇستا بۇل ولكە كوز جەتكىزگىسىز ايدىن شالقارعا اينالادى. مول سۋدى شارۋاشىلىققا جاراتىپ يگەرۋ ءۇشىن اتامزاماننان بەرى – «الباربوگەت» دەپ اتالاتىن ۇزىندىعى ات شاپتىرىم سۋ توعانى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل كادەسىنە جاراپ كەلەدى. بۇل بوگەتتى سالدىرعان جوعارى ءبىلىمدى سۋ مامانى بىلىكتى ينجەنەر – ايسا نۇرگەنوۆتىڭ ەڭبەگىن ەل-جۇرت بۇگىندە اڭىز عىپ ايتادى.
الايدا, ءوز ەڭبەگىنىڭ قىزىعى مەن راحاتىن كورە الماعان ارداگەر ايسا وتىز جەتىنىنىڭ زوبالاڭىندا جازىقسىز جالامەن اتىلىپ كەتەدى. «حالىق شارۋاشىلىعىنا ورىنسىز زيان كەلتىردى» دەپ ايىپتالعان ايسانىڭ وسىناۋ «الباربوگەتى» ءالى كۇنگە دەيىن تورعاي جۇرتشىلىعىن توعايتىپ, ەل ىرىزدىعىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وسى وزەننىڭ بويىنداعى «كوكالات» اۋىلىنان قازاقتىڭ ءتورت بىردەي قالامگەرى – قويشىعارا, قوعاباي, تولەن, قونىسبايلار ءوسىپ-ءونىپ, قىرانداي قانات قاقتى. وسى ولكەنىڭ ءبىر عانا بولىمشەسى – «كولقامىس» اۋىلىن ارداگەر ازامات كاكىمجان كاربوزوۆ باسقارىپ كوپكە ۇلگى بولىپ وتىر. ال, ءبىز اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان «ارالباي» اۋىلىن بۇل كۇندە نۇرەكەڭنىڭ ءۇلكەن ۇلى – قويشىبەك باسقارادى. قويشىبەك باسقاراتىن ارالباي اۋىلى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە, ءتىپتى قازىرگى كۇننىڭ وزىندە شارۋاشىلىعى شالقىعان ىرگەلى ەلگە اينالىپ وتىر. قويشىبەك – اكەسى نۇرەشتىڭ جولىن قۋعان ىسكەر دە, ءتاجىريبەلى ەل باسشىسى. ولاي دەيتىنىم قويشىبەكتىڭ اكەسى – نۇرەتدەن شىن ءمانىسىندە, تورعاي جەرىندە بىرنەشە شارۋاشىلىقتارعا باسشىلىق جاساپ, ءوز ءداۋىرىندە داڭقتى كىسىلەردىڭ ءبىرى بولدى.
ءوز كەزەڭىندە بۇل جانگەلدى اۋدانىن بىلگىر دە ءبىلىمدى, بىلىكتى باسشىلار باسقاردى. سۇلتان, مۇحامەتقالي, كەڭەس, جاقان سىندى ەل باسشىلارى ءبىر كەزدە اۋداننىڭ داڭقىن شىعارىپ, اتاعىن الىسقا جەتكىزدى. وسى باسشىلاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە نۇرەكەڭ ءتىل تابىسىپ, تىعىز بايلانىسىپ, تىعىرىققا تىرەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن شىرعالاڭنان امان-ەسەن الىپ شىعا ءبىلدى. اسىرەسە, ونىڭ «تورعاي» سوۆحوزىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى كۇردەلى كەزەڭگە تاپ كەلدى. تۇرالاعان شارۋاشىلىقتى تىك تۇرعىزىپ اكەتۋ كىم-كىمنىڭ دە قولىنان كەلە قويۋى قيىن ەدى. الايدا, قيىندىقتىڭ سان قىرىنان وتە بىلگەن نۇرەكەڭ بۇل سىننان دا سۇرىنبەدى. ويتكەنى مۇنىڭ الدىندا «قىزىلاسكەر» سوۆحوزى مەن ونىڭ بولىمشەسىندە ەسەپشىلىك جۇمىستان ءتاجىريبە جيناي ءجۇرىپ, باس بۋحگالتەرلىككە بىردەن-ءبىر دايىن كادر ەكەندىگىن تانىتقان. ءسويتىپ, وسىنداي كۇردەلى ءىستىڭ كۇرمەۋىن شەشۋگە ءبىراز ۇلەس قوسقان.
نۇرەكەڭ «قىزىلاسكەردەگى» باس بۋحگالتەرلىك جۇمىسىن اۋداننىڭ «يۋجنىي», «الباربوگەت» سوۆحوزدارىندا جالعاستىردى. ءىس ناتيجەسى – ەسەپ-قيساپتىڭ تۇگەلدىگىنەن تۇراتىنىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق سەزىنگەن نۇرەكەڭ اۋدانداعى بەلشەسىنەن قارىزعا باتقان شارۋاشىلىقتاردىڭ بار-جوعىن شوتقا سالىپ, تىعىرىقتان شىعارىپ بەرەتىن بىردەن-ءبىر بىرەگەي مامان ەكەندىگىن تورعاي جۇرتىنا تۇگەل مويىنداتا باستاعان ەدى. ءبىر ءسات ساياسي باسشى رەتىندەگى ءبىلىم-بىلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نۇرەكەڭ «الباربوگەت» سوۆحوزىندا پارتكوم حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, اۋىل-ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ءبىراز بيىككە كوتەردى. نۇرەكەڭ ساياسي باسشىلىق جاساعان «الباربوگەت» سوۆحوزىنىڭ سول جىلدارداعى مادەني ماسەلەلەرى ءبىراز قالىپقا كەلىپ, ەلدىڭ تۇرمىسى مەن قۇرىلىسى, سالت-ءداستۇرى, ونەر كوشى ەداۋىر بوي تۇزەپ قالعان ەدى.
نۇرەكەڭنىڭ «تورعاي» سوۆحوزىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارىن ەسكە تۇسىرسەك, سول جىلداردا, جاستار بريگادالارىن جاساقتاپ, ەلدى ەڭبەككە تارتۋدىڭ ۇتىمدى تاسىلدەرىن تۋىنداتقان ەدى. نۇرەكەڭ, اسىرەسە, جاس ماماندارعا جاعداي جاساۋدى ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋداندا ىسكەر, مامان كادرلار قالىپتاستى. بالكىم, سودان دا بولار, بۇل شارۋاشىلىقتى بۇدان كەيىن نۇرەكەڭ كوتەرگەن بيىككە ەشكىم دە جەتكىزە المادى. مۇنى سول جەردە كىندىك قانى تامىپ, تۋىپ-وسكەن, كەيىن اۋداننىڭ بەدەلدى باسشىلارى بولعان جاقان قوساباەۆ, قايىرجان شايزيندەردىڭ نۇرەكەڭ جايلى جۇرەكجاردى جىلى لەبىزدەرىن تالاي ەستىگەن بولاتىنبىز.
ايتسا, ايتقانداي, نۇرەكەڭ اتىنا زاتى ساي, شىن مانىسىندەگى شالىمدى دا, العىر شارۋاشىلىق باسشىسى بولا ءبىلدى. نۇرەكەڭ جۇمىس ىستەگەن سول تۇستا, اۋدان شارۋاشىلىقتارىنا باسشىلىق جاساعان بىلگىر دە بىرەگەي توپ قالىپتاستى…
ءزايىت ابىلقايىروۆ, تولەنبەك شايمانوۆ, سامەن جاڭابەرگەنوۆتەر بۇل كۇندە ورتامىزدا بولماسا دا, ولاردىڭ تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن ىزدەرى تورعاي توسىندە سايراپ جاتىر. ال وسى كۇندەرى ارامىزدا امان-ەسەن جۇرگەن كارىمجان, كادىر, راۋل, قابجالەل, قايىرجان, قۋاندىق, ءالتاي سىندى ءبىر كەزدەگى شارۋاشىلىق باسشىلارى نۇرەكەڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالايدى.
نۇرەكەڭنىڭ ءبىر ءىنىسى – مۇحامەتجان سىپابەك ۇلى دا بار عۇمىرىن اۋىلشارۋاشىلىعى جولىنا ارناعان, ونىڭ ىشىندە ۆەتەريناريا سالاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان كىسى.
بۇل كۇندە نۇرەكەڭ كارى تورعاي كەنتىندە تۇرادى. ۇلدارىن ۇياعا قوندىرىپ, قىزدارىن قياعا ۇشىرىپ, نەمەرە-ءشوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ, جاپىراعىن جايقالتىپ وتىرعان الىپ بايتەرەككە ۇقسايدى. اجەمىز ءنازيپا, تورعايداعى تاريحشى-قالامگەر, بۇل كۇندە استانادا تۇراتىن قارت جۋرناليست قورعان ءامىرحام زا ۇلىنىڭ قارىنداسى. بىرىنە-ءبىرى دەمەۋ, سەبەسىن بولىپ, جاس كۇننەن جۇعىسىپ وسكەن باۋىر-دوس – تۋىستار باقىتتى, باقۋاتتى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. قاسىندا كەشەگىدەن قالعان كونەكوز قاريالار, ءبىر كەزدەگى بالا دوستار, جاستىقتا جالىندى عۇمىر كەشكەن, قارتتىقتىڭ دا جاراستى جارقىن ساتتەرىن بىرگە ءبولىسىپ كەلە جاتقان – عابجالەل, ورەكەن, راحىم, ءامىرحان سىندى زامانداستارى بار. بۇل كىسىلەردىڭ بارشاسى قارتايدىم دەمەي, ءالى دە ەل تىرلىگىنە ارالاسىپ, اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ, جاستارعا ۇلگى كورسەتۋدەن جالىقپايدى. «سىزدەر الپىسقا كەلدىڭىزدەر…» – دەپ ءبىر كەزدە الپىستى اسۋ – قيا كورگەن مۇقاعالي اڭساعان وسىناۋ جاس, قازىر زەينەتكەرلىكتىڭ دە تەڭگەرمەسىنە اينالماي قالدى. زامان ءۇردىسى الپىستىڭ ءوزىن جىگىت اعاسىنا جاتقىزىپ جەتپىستە دە جەمىستى ەڭبەك ەتۋگە بولاتىنىن دالەلدەپ بەرىپ وتىر.
ال ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى – نۇرەتدەن سىپابەك ۇلى مولدابەكوۆ جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا مول كىرسە دە, بويداعى كۇش-قايراتىن جوعالتپاعان, ءالى دە الەۋەتتى كىسى ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. وعان نۇرەكەڭنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى, اتقارعان ىستەرى, قيمىل-ارەكەتى, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ءالى كۇنگە شيراق, شاۋ تارتقاندىقتىڭ بەلگىسى دە بىلىنبەيدى.
نۇرەكەڭنىڭ ۇرپاقتارى – قويشىبەكتەن باستاپ, ۇل-قىزدارى, كەلىندەرى, نەمەرە, شوبەرەلەرىنىڭ ءبىرازى تىكەلەي ءوز جولىن قۋعان ەسەپشى-ەكونوميستەر.
وعان قىزدارى ايگۇل, اينۇر, گۇلنۇردىڭ ءارتۇرلى مەكەمەلەردە بۋحگالتەرلىك قىزمەت اتقارىپ, ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىنىڭ قىرۋار شارۋالارىن ەڭسەرىپ, ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەندىكتەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
تورعاي توسىندە تۋىپ-وسكەن بۇل كۇندەگى ەل اعاسى – نۇرەتدەن سىپابەك ۇلى مولدابەكوۆ اللانىڭ بەرگەن دەنساۋلىعىنىڭ ارقاسىندا ءالى دە بولسا تۇعىردان تۇسپەي, شارۋاشىلىق تىزگىنىن ۇستاعان جاس ماماندارعا ۇنەمى اقىل-كەڭەس بەرىپ كەلەدى. كوپ جىل جۇرەگىنە جيناعان ءىس-ءتاجىريبەسىن ەلەكتەن وتكىزىپ, ەل تۇرمىسىنىڭ تۇزەلىپ ىلگەرى باسۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسۋ ونىڭ باستى ماقساتى. مۇنىڭ سىرتىندا, نۇرەكەڭنىڭ ءوسىرىپ-باققان ءوز ۇرپاقتارى قازىر رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بەلسەندى ەڭبەك ەتىپ, ءار تاراپتا ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ ءجۇر.
بۇل كۇندە نۇرەكەڭدى استانا, الماتى, قوستاناي جولدارىنان ءجيى كورۋگە بولادى. قۇداي قوسقان قوساعى ءنازيفا اپاي ەكەۋى – بالالارىنىڭ, نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا بولىپ, اتا-انانىڭ پارىزدى ءىسىن اتقارىپ, باياندى باقىتتى بولىسۋدە. وتكەن جولدارى نۇرەكەڭ اپاي ەكەۋى اللانىڭ الدىنداعى پارىزدى جولىنان ءوتىپ, مەككەگە دەيىن ساپار شەگىپ قايتتى.
نۇرلى جۇرەگىنىڭ شۋاعى مەن شاپاعاتىن تۋعان جەرىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ايانباي جۇمساعان نۇرەتدەن اعانىڭ جەمىستى جولىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ءسوز سوڭىن اقىن رەتىندە ىنىلىك لەبىزبەن اياقتاعىم كەلدى.
قاشاندا قۇشاعىڭدا گۇل ەركەسى,
تورعايدىڭ ءالى تالاي تۇلەر ءتوسى.
ءوزىڭسىڭ ەلىڭ ءسۇيىپ ەركەلەتكەن –
نۇرەشى, نۇرەتدەنى, نۇرەكەسى!
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى.
