بيىك پاراسات يەسى
سەنبى, 11 تامىز 2012 7:15
قازىرگى كۇنى ەل يگىلىگىنە, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن فيلوسوفتارىمىز بارشىلىق. دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىنان ۇلتىمىزعا ەڭ جاقىنى – جەرلەسىمىز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىمنىڭ ەسىمىن بولە-جارا اتاساق ەشكىم تالاسپاسى انىق. سەبەبى, ول – ۇلتتىق تاربيە, بولمىس-ءبىتىم, ءدىلىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تەرەڭىنەن قاۋزاپ, استارىن اشىپ كورسەتۋدە قاشاندا الدىڭعى شەپتەن كورىنىپ جۇرگەن عالىم. ءارى ۇلى فيلوسوفتاردىڭ شەبەرلىك مەكتەبىنەن ءوتىپ, ورەلى ويلارىن ەل كادەسىنە جاراتىپ, حالىقتىڭ ساناسىن وياتۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ كەلە جاتقانى انىق.
سەنبى, 11 تامىز 2012 7:15
قازىرگى كۇنى ەل يگىلىگىنە, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن فيلوسوفتارىمىز بارشىلىق. دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىنان ۇلتىمىزعا ەڭ جاقىنى – جەرلەسىمىز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عاريفوللا ەسىمنىڭ ەسىمىن بولە-جارا اتاساق ەشكىم تالاسپاسى انىق. سەبەبى, ول – ۇلتتىق تاربيە, بولمىس-ءبىتىم, ءدىلىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تەرەڭىنەن قاۋزاپ, استارىن اشىپ كورسەتۋدە قاشاندا الدىڭعى شەپتەن كورىنىپ جۇرگەن عالىم. ءارى ۇلى فيلوسوفتاردىڭ شەبەرلىك مەكتەبىنەن ءوتىپ, ورەلى ويلارىن ەل كادەسىنە جاراتىپ, حالىقتىڭ ساناسىن وياتۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ كەلە جاتقانى انىق.
اكادەميك اعامىز, اسىرەسە, ءتاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءتۇگەندەۋگە ءبىلەك سىبانا كىرىسكەنىن جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. ول ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتۋ جولىندا باسا ءمان بەرەتىن قاجەتتى تۇستاردى, ناقتىراق ايتساق, حالىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدى دەر كەزىندە ءبىرىنشى ورىنعا قويا ءبىلدى. ياعني, كەڭەستىك يدەولوگيا قۇرىعىنان شىعىپ, ەگەمەن ەلىمىزدە حالىق ساناسىن جاڭا ەڭسەلى بيىككە كوتەرۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن ىزدەستىرۋگە كىرىستى. سەبەبى, كەز كەلگەن ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ اسقاقتىعى ءدال وسى ساناعا تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. فيلوسوفتىڭ «سانا بولمىسى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن توعىز كىتابى وسى ءسوزىمىزگە ايقىن دالەل بولماق. ادامدار ساناسىنداعى وزگەرىستەر جايىنداعى فيلوسوفيالىق ويلارى توپتاستىرىلعان بۇل جيناقتاردا قازىرگى زامان تۋرالى تەرەڭ تۇجىرىمدار جاسالعان. اۆتور اينالاداعى تۇيتكىلدەرگە بايلانىستى تۇشىمدى ويلارىن ورتاعا سالادى. سانا ازاتتىعىنىڭ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋگە, ونىڭ وڭى مەن سولىن تانىتۋعا كۇش سالعان. «بوگدە سانا» مەن «ءتول سانانىڭ» اراجىگىن اجىراتىپ بەرۋى دە كوپكە كومەك ەكەنى ءسوزسىز.
ءاربىر ەڭبەگىنەن ۇلتتىق بولمىستىڭ بولشەگىن كورەمىز. ءماسەلەن, «بۇگىنگى كۇننىڭ بەدەرلەرى», «حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى», «ۇلتتىق سانا جانە ۇلتشىلدىق تۋرالى» دەگەن ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالعان ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىق دۇنيەلەر كەڭىنەن كورىنىس تاپقان. «تاعى دا قازىرگى زامان تۋرالى», «سۋفيزمگە كىرىسپە» دەگەن ەڭبەكتەرى دە حالىق ءۇشىن قۇندى. مىسالى, «تاعى دا قازىرگى زامان تۋرالى» ماتەريالىندا ابايعا جۇگىنە وتىرىپ, «زامان» ۇعىمى جايىندا وزىنشە تىڭ وي ءتۇيدى.
ول اباي, جىراۋلار, كونە اقىندار دا قوعام دەمەي, زامان دەگەنىن, بۇل ۇعىم حالىقتىق ءتۇسىنىك ەكەنىن العا تارتادى. «قوعام كەڭەس زامانىندا «قولدان جاسالعان ۇعىم» دەگەن تۇيىنگە كەلەدى. ارينە, تالاس تۋدىراتىن وي. ويتكەنى, ۋاقىت جاڭا تەرميندەردى اكەلەتىنى بەلگىلى. ءبىراق, اۆتوردىڭ تۇجىرىمى وقىرمانعا وي سالارى انىق.
سانا بولمىسىن تۇپتەپ تانۋدى ماقسات ەتكەن عاريفوللا ەسىم كەز كەلگەن تاقىرىپتىڭ تامىرىن ءدوپ باسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قايسىبىر ۇعىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە وتىرىپ, ماقالالارىنا وزەك ەتەتىنى وزگەگە ۇلگى. زامان جايىندا وي ايتۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جاۋاپتى ءارى كۇردەلى ءىس. بۇل ورايدا, فيلوسوف ابدەن قالىپتاسقان, ءتيىستى باعاسىن العان زاماندى ءسوز ەتپەيدى, ول ءاردايىم ءيىنى قانباعان, شەشىمىن كۇتكەن دۇنيەلەردى نىساناسىنا الادى. ءارى كۇردەلى تاقىرىپقا قالام سەرمەگەندە پاراساتتىلىقپەن, بيىك پايىم, بەرىك بايلام تۇرعىسىنان كىرىسەدى. جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندەگى تۇيتكىلدەردى, جاھاندانۋ سياقتى كۇردەلى ۇعىمدار توڭىرەگىندە, حالىق تاعدىرى, ۇلتتىق مۇددە, ەل ەرتەڭى جايىندا ايتىلعان كەز كەلگەن ءتۇيىنى ازاماتتىق تۇرعىدان جاسالعانى سەزىلەدى.
عاريفولا ەسىم تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان بەرى حالقىمىزعا جاڭا ويلاۋدى قالىپتاستىرۋ جولىندا ءوز عۇلامالارىمىزدىڭ تەرەڭ ويلارىنا جۇگىندى. ياعني, اباي مەن شاكارىم سياقتى عۇلامالاردىڭ كورسەتكەن باعىت-باعدارىن نەگىزگە الىپ, جۇرتىنا ءجون سىلتەدى. ماسەلەن, عالىمنىڭ وزگەدەن ەرەكشەلەنىپ تۇرۋىنا ىقپال ەتكەن, عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن ەسەلەي تۇسكەن شىعارماسى «حاكىم اباي» دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۆتور ءدال وسى تۋىندىسى ارقىلى قازاق ساناسىن جاڭاشا جاڭعىرتۋعا كىرىستى. ياعني, ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىن جاڭا قىرىنان زەرتتەپ, كەڭەستىك ءداۋىردە باسقاشا كورىنىس تاپقان تۇستارىن تارازىلادى. ۇلى بابامىز ابايدىڭ ويشىلدىق تۇلعاسىن جان-جاقتى اشۋدىڭ امالدارىن قولداندى. سول ارقىلى حالىقتى «بوگدە سانادان» ارىلتۋعا ەڭبەك ەتتى. كەزىندە قازاقتىڭ سانا بولمىسىنا كەرەعار اسەر ەتكەن يدەولوگيانى اشىپ كورسەتتى.
فيلوسوف-عالىم قورقىت, ءال-فارابي, ياساۋي, قاشقاري, جامي سىندى شىعىس شايىرلارىنىڭ, XX عاسىر باسىنداعى ۇلىلار لەگى – احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, ادەبيەتىمىزدىڭ الداسپان اقىندارى اباي, ماحامبەت, شاكارىم, جامبىل, ءىلياس, مۇقاعالي شىعارمالارىنان وي ءتۇيىپ, ولاردى ۇلتىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى دەپ كورسەتەدى. ءارى ولاردىڭ رۋحاني-تاريحي باي دۇنيەلەرىن زەرتتەپ, ۇرپاق ساناسىنا جەتكىزۋدى باستى پارىزى ساناۋى – دانالىقتىڭ بەلگىسى ەكەنى حاق.
كىم-كىمدى دە تەرەڭ ويعا جەتەلەيتىن عاريفوللا ەسىمنىڭ ەتيۋدتەرى ەرتەڭ-اق ۇلكەن-ۇلكەن ءبىر تۋىندىعا اينالارى انىق. سەبەبى, وندا ايتىلعان ءاربىر تۇيىندە فيلوسوفيالىق وي جاتىر. قورقىت, اباي, البەر كاميۋ, مۇحتار شاحانوۆتاردىڭ شىعارمالارىنا جاساعان فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى ەرىكسىز وي تۇڭعيىعىنا سۇڭگۋگە جەتەلەيدى. ءاسىرەسە, البەر كاميۋدىڭ «بوگدە» دەپ اتالاتىن شىعارماسىنا جاساعان تەرەڭ تالداۋى ءتانتى ەتەدى. تالداۋعا قاراپ, اكادەميك دۇنيەتانىمنىڭ كەڭدىگىنە تاڭ قالاسىڭ. استارلى ساۋالدارعا جاۋاپ ءىزدەۋدە وزىندىك شەبەرلىگى بايقالىپ-اق تۇرادى. بۇقارا حالىق ءۇشىن توسىن تاقىرىپتاردا زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە عالىم الدىنا جان سالمايدى. ماسەلەن, «قيىن», «تورعاي», «جار جاعاسى», «ءبارىبىر, ادام نەگە رازى؟», «راحات», «نۇكتە», «ادام تاريحى», «بوگدە سەزىم», «شايتان», «سوڭعى سۇراق» سياقتى تاقىرىپتاردى ءتۇپ-تامىرىمەن زەردەلەپ, بولمىس-ءبىتىمىن ايشىقتايدى. بۇل ۇعىمداردىڭ قاي-قايسىسى دا ادامدى ەلىكتىرىپ اكەتەدى. اتالمىش ەڭبەكتەرىنە ۇڭىلگەن جان ءوزىن, قورشاعان ورتانى جان-جاقتى تانىپ, بىلگەن-تۇيگەنىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە قۇشتارلانادى. «نۇكتە», «جار جاعاسى», «شايتان» دەگەن ەتيۋدتەردە بۇرىن ايتىلماعان وقشاۋ ويلاردى كەزدەستىرەسىز. مۇندا «نۇكتە» ارابتاردىڭ ءتۇسىنىگىندە فيلوسوفيالىق ۇعىم ەكەنى ايتىلعان. اۆتور نۇكتەسىز سانا, ول – ميفولوگيا دەگەن توقتامعا كەلەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ادام بولمىسىنداعى نۇكتە – ءولىم. دەمەك, نۇكتە دەگەن – تاعدىر. ال تاعدىر كىمنىڭ قولىندا, كىمنىڭ ىرقىندا بولسا, سول ادام نۇكتە دە قويا بىلەدى. «جار جاعاسىندا» تالقىلانعان ويلار ادامداردىڭ جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ اراسىنداعى ايىرمانى تۇيسىنۋىنە جول باستايدى. مۇندا ادامگەرشىلىگى مول ادام ادال جولدان تايىپ, جاماندىق پەن ز ۇلىمدىققا بوي الدىرسا, ول ءبىر قادام جاساپ-اق قۇردىمعا قۇلديلايتىنىن ايتادى. وسىنداي تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءتۇيىنى ارقىلى حالقىن جاماندىقتان جيرەنۋگە جەتەلەيدى.
عاريفوللا ەسىمنىڭ قولعا العان ءاربىر تۋىندىسى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەگى شوقتىعى بيىك شىعارمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ماسەلەن, «بوستاندىقتىڭ باعاسى» ەڭبەگى ەل تاۋەلسىزدىگى يدەياسىنا ارنالعان. اۆتور وقىرمانىنا بوستاندىقتىڭ ءمانىن ءجىتى تۇسىندىرۋگە كۇش سالعان. مۇندا ول پاراساتتىلىق پەن ىزگىلىك بوستاندىقتىڭ شىنايى بولمىسى دەگەن ءتۇيىن جاساپتى. ياعني, بۇل قوس قاسيەت بولماسا, بوستاندىقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر, ىرگەسى بەرىك بولمايدى دەگەندى العا تارتادى. وسىلايشا, حالقىن ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن باعالاي بىلۋمەن قاتار, ونىڭ كەلەشەگىن بەكەمدەۋگە كۇش جۇمىلدىرۋعا شاقىرادى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى توقىراۋ كەزەڭدەرىنىڭ سەبەبىن عالىم «بوستاندىق پەن نارىق بىرگە كەلگەنىمەن, ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ءتاجىريبەمىزدىڭ بولماعانىنان» دەپ تۇسىندىرەدى. عاريفوللا ەسىمنىڭ تاريحي كەزەڭدەردىڭ قاتپارلارىنا ءۇڭىلىپ, كەز كەلگەن قيىنشىلىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن ءدوپ باسۋى ونىڭ پاراساتتىلىعىنىڭ بيىكتىگىن, پايىمىنىڭ بەرىكتىگىن بىلدىرسە كەرەك.
جەرلەس عالىم دۇنيەتانۋمەن قاتار ادەبيەتكە دە قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. فيلوسوفيالىق تۋىندىلارىندا باستاعان تەرەڭ ويلارىن ادەبي شىعارمالارعا ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرا ءبىلۋى عالىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, شەبەرلىگى دەپ ءتۇسىنگەن ءجون بولار. سونداي-اق, ءبىر شىعارماسى ەكىنشىسىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە دۇنيەگە كەلۋى, العاشقىسىندا ايتىلعان ويلاردىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىن فيلوسوفتىڭ كوپتەگەن تۋىندىلارىنان اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, «سوتسياليزم. كۇنا مەن كىنا تۋرالى رومان» شىعارماسىندا ايتىلعان ويلار بەرتىن جارىق كورگەن «اق ولەڭ – اققۋلى مەكەن» اتتى رومان-ەسسەسىندە جالعاسىن تاپقان. بۇل تۋىندىلارىن وقىعان ادام عالىمنىڭ وتانعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن, ەلىمىزگە كەلگەن ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ءمان-ماڭىزىن ءجىتى ءتۇسىنەتىنى انىق. ءويتكەنى, اۆتوردىڭ ونى ادەبي ءتاسىلمەن ارلەندىرە, ءاسپەتتەي بەرۋى وقىرماندى وزىنە ەرىكسىز تارتادى. دالىرەك ايتساق, عاريفوللا ەسىم – عىلىمداعى جولىمەن قاتار ەركىن شىعارماشىلىق, ويشىلدىق تابيعاتىمەن ەرەكشە تۇلعا.
شىنى كەرەك, زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا وتكەندى اڭساپ, بۇگىنگى ىستەردەن كىنارات ىزدەپ الەكتەنەتىندەر از ەمەس. وسى ورايدا, مۇنداي جاندارعا عالىمنىڭ «ساياسي فيلوسوفيا» شىعارماسىن وقىعان دۇرىس بولار. ويتكەنى, بۇل تۋىندىدا بارشا حالقىمىزدى ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراپ, جارقىن بولاشاقتان ءۇمىت كۇتۋگە شاقىرادى. وپتيميستىك سانانىڭ قالىپتاسۋىنا وسىلايشا ۇلەس قوسقان. قوسا دا بەرمەك. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى بوياماسىز, شىنايى ءومىر نەگىزىمەن تارتىمدى.
عالىم جان-جاقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا, قاي ماسەلەنى قولعا السا دا, اسقان ىجداھاتتىلىقپەن اتقارىپ, بيىكتەن كورىنىپ ءجۇر. ماسەلەن, ءبۇگىندە مادەنيەت, ءدىن, ساياسات, انتروپولوگيا جايىندا دانالىق ەڭبەكتەرى ارقىلى كوپشىلىككە وي سالۋدا. ءاسىرەسە, ۇلتىنىڭ فيلوسوفياسىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ تاريحى مەن تەورياسىن تەرەڭىنەن زەردەلەۋ ءناتيجەسىندە حالقىنا جول تارتقان «حاكىم اباي», «فالسافا تاريحى», «راريتەت», «قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحى», «ساناداعى تاڭبالار», «سانا بولمىسى» دەگەن كىتاپتارى ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرمەك. سەبەبى, اتالمىش شىعارمالاردا ايتىلعان اقىل, ءتۇيگەن وي ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
فيلوسوف-عالىمنىڭ مادەني قۇندىلىقتارىمىزعا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ, وسى باعىتتاعى اتقارىپ ءجۇرگەن جۇمىستارى دا ءبىر توبە. تۋعان جەرىنە دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىن ۇمىتپاۋى دا اكادەميك اعامىزدىڭ دانالىعى دەپ بىلگەن ءجون. سونىڭ ءبىر دالەلى – ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى لەبياجى اۋدانىنىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنە ۇلەس قوسپاق ماقساتىندا ۇلى ابايدىڭ ءبيۋستىن ورناتۋعا دەگەن نيەتىن تانىتتى. مۇنداي شەشىمىنىڭ سىرىن عالىم كوپ جىل ابايتانۋمەن اينالىسقانىمەن, سونداي-اق, تۋعان جەرى كەرەكۋ مەن سەمەي اراسىنىڭ قاق ورتاسى ەكەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. ۇلى اقىنعا ورناتىلاتىن ءبيۋستتىڭ جانىندا ءتۇرلى مادەني شارالار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ۇرپاق ءتاربيەسىنە ءمان بەرۋدى ماقسات تۇتادى. وسىلايشا فيلوسوف-عالىم تاعى دا پاراساتتىلىعىن پاش ەتتى.
جالپى العاندا, بۇگىنگى ءتاۋەلسىز ۇرپاقتىڭ ازات ساناسىن قالىپتاستىرۋدا جەرلەس عالىمنىڭ اتقارعانى كوپكە دەيىن رۋحاني ازىق بولارى انىق. ءارى بۇل باعىتتاعى ومىرشەڭ يدەيالارى, بايىپتى باعىت-باعدارلارى, كەلەشەككە دەگەن سەنىمدىلىگى ەل يگىلىگىنە جاراپ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەي تۇسۋگە وڭ ىقپال ەتەتىنى ايقىن. ويتكەنى, فيلوسوف-عالىمنىڭ رۋحاني باي دۇنيەسى, شىعارماشىلىق الەۋەتى, جارقىن بولاشاق, ۇلت ءمۇددەسى ءۇشىن قىزمەتى ءالى دە سارقىلمايتىنىنا سەنەمىز. ەندەشە, ويشىل اعامىزدىڭ ەڭبەگىنە جەمىس, جاڭا شىعارماشىلىق بەلەس تىلەيمىز.
ەرلان ارىن,
پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
