ەلسەرىك
سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:48
«مەنىڭ اعالارىم» تسيكلىنان
ادامزات تاريحىندا زامانا تەگەرشىگىن ديىرمەننىڭ تاسىنداي دوڭگەلەتكەن نەبىر بيلەۋشىلەر وتكەن. جازۋ-سىزۋى كەنجەلەۋ دامىعان حالىقتاردان شىققان سونداي تۇلعالاردىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە ۋاقىت وتە كەلە كومەسكى تارتىپ, اقيقاتتىڭ ورنىن اڭىز باسقان جاعداي دا از بولماعان. ءماسەلەن, ەۋرازياداي ءاپايتوس, الىپ قۇرلىقتىڭ العاشقى مىڭجىلدىعىنىڭ جون ارقاسىندا دالانىڭ دىراۋ قامشىسىنىڭ ءىزىن قالدىرعان عۇنداردىڭ ۇلى كوسەمى اتيللانىڭ ورداسىنان كەيىنگى زامانعا, ەڭ بولماعاندا, جالقى قۇجات تا جەتپەدى.
سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:48
«مەنىڭ اعالارىم» تسيكلىنان
ادامزات تاريحىندا زامانا تەگەرشىگىن ديىرمەننىڭ تاسىنداي دوڭگەلەتكەن نەبىر بيلەۋشىلەر وتكەن. جازۋ-سىزۋى كەنجەلەۋ دامىعان حالىقتاردان شىققان سونداي تۇلعالاردىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە ۋاقىت وتە كەلە كومەسكى تارتىپ, اقيقاتتىڭ ورنىن اڭىز باسقان جاعداي دا از بولماعان. ءماسەلەن, ەۋرازياداي ءاپايتوس, الىپ قۇرلىقتىڭ العاشقى مىڭجىلدىعىنىڭ جون ارقاسىندا دالانىڭ دىراۋ قامشىسىنىڭ ءىزىن قالدىرعان عۇنداردىڭ ۇلى كوسەمى اتيللانىڭ ورداسىنان كەيىنگى زامانعا, ەڭ بولماعاندا, جالقى قۇجات تا جەتپەدى. سوندىقتان ول تۋرالى جازىلعان سانسىز كوپ زەرتتەۋ, سالىنعان سۋرەت, شىعارىلعان وپەرا, تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ ءبارى دەرلىك شىندىققا ەمەس, اڭىزعا قۇرىلدى. ويتكەنى, اتيللا باستاعان شىعىس عۇنداردىڭ تاريحىن كەزىندە ۇلى قولباسشى باسىن يگىزىپ, تىزەسىن بۇكتىرگەن, جەڭىلگەن ەلدەردىڭ تاريحشىلارى جازدى. ال مۇنداي جاعدايدا شىندىقتىڭ ءوڭى قالاي اينالاتىنىن كوزى قاراقتى وقىرمانعا دالەلدەۋدىڭ ءوزى ارتىق.
جاھان تاريحىنىڭ تاعى ءبىر جويقىن تۇلعاسى – شىڭعىس حان. امەريكا مەن اۆستراليا اشىلماي تۇرعاندا ەۋروپا مەن ازياداعى ات تۇياعى جەتەتىن ەڭ قۇدىرەتتى ەلدەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن دارگەيىنە كەلتىرگەن قاھارمان قولباسشى دا كوزى تىرىسىندە, ەڭ بولماعاندا, ءوزى قۇرعان ۇلى يمپەريانىڭ تاريحىن حاتقا ءتۇسىرۋ جاعىن قۇنتتاماعان. سوندىقتان شىڭعىستانۋشىلاردىڭ ءبارى دەرلىك كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلى قاعان تاقىرىبىنا قالام تارتا قالسا, قۇلاعۋ حاننىڭ ءشوبەرەسى قازان حاننىڭ ءۋازىرى قىزمەتىن اتقارعان اتاقتى پارسى عۇلاماسى راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريحىنا» جۇگىنەدى.
تاريحشىلار قاۋىمى «ورتا عاسىرلار» دەپ ايدار تاققان كەزەڭنىڭ تاعى قۇدىرەتتى تۇلعاسى, ۇلى موعولدار يمپەراتورى – اكبار. بابىرداي وقىمىستى پاتشانىڭ تۋعان نەمەرەسى بولسا دا جازۋ-سىزۋعا شورقاق بولعان اكبار كوزى ءتىرىسىندە-اق باس كەڭەسشىسى ءابۋ-ل-فازىلعا ءوز عۇمىرناماسىن جازۋعا تاپسىرىس بەرەدى. ءناتيجەسىندە, بۇگىنگى زامانعا مۇرتى بۇزىلماي جەتكەن «شاحنامە» تەكتەس «اكبارنامە» اتتى ءامىر تەمىردەن تارتىپ, بابىرمەن جالعاساتىن اكبار پاتشانىڭ جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقان كەزىنەن باستاپ, بۇكىل جەڭىستى جورىقتارىنان سىر شەرتەتىن تاماشا تۋىندى دۇنيەگە كەلدى. باتىس, شىعىس جۇرتىنداعى ءۇندىتانۋشىلاردىڭ بۇل ەڭبەككە سوقپاي كەتەتىندەرى سيرەك. اسىرەلەپ جازىلسا دا اقيقاتتىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاعان وسى عۇمىرنامالىق باياننىڭ جەلىسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارىندا قيساپ جوق دەسە دە بولعانداي.
وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن تاريح ساحناسىنا تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى شىقتى. تامىرىن تەرەڭنەن: ەرتەدەگى – ساق, الىستاعى – عۇن, بەرىدەگى – كوك تۇرىك, كەشەگى قازاق حاندىعىنان الاتىن ۇلى دالاداعى ۇلان-عايىر ۇلىس ەڭسەسىن تىكتەپ, قاناتىن كوككە جازدى. جاڭا مەملەكەت جاڭا تاريح ءتۇزدى. ەگەمەن ەلدىڭ تۇڭعىش ەلباسى سايلاندى, جاڭا ەلورداسى – استانا بوي كوتەردى. از عانا ۋاقىت ىشىندە قازاق ەلى الەم تانىعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالدى.
تاريحتى حالىق جاسايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى, بىراق ونىڭ بەتالىس, باعدارىن مەملەكەت باسشىسى ايقىندايدى. ەلباسى توڭىرەگىنە توپتاسقان قايراتكەر تۇلعالار ەل ساياساتىن قالىپتايدى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جارقىراپ كوزگە تۇسكەن وسىنداي ساياساتكەر تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ماحمۇت قاسىمبەكوۆ. ول ەل مەن ەلباسىنىڭ اراسىن جالعاعان التىن كوپىردەي ازامات. ەندەشە, بۇگىنگى اڭگىمە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءاردايىم ەلباسىنىڭ جانىنان تابىلعان ەڭ سەنىمدى سەرىگى, اقوردانىڭ باس جىلناماشىسى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى جايىندا.
مەن ماحاڭمەن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا عانا تانىستىم. ارقاشان ءوزىن سابىرلى, سالماقتى قالىپتا ۇستاپ, ەشقاشان اسىپ-تاسپايتىن وسى ءبىر ازاماتپەن تەز ارادا دوستاسىپ, ەجەلگى تانىستاي ەتەنە ارالاسىپ كەتتىم. كەيىن اقورداداعى كابينەتىمىز دە قاتار بولعاندىقتان كۇن سايىن دەرلىك ءجۇز كورىسىپ, پىكىر الىسىپ جۇردىك. سونداي سانسىز كوپ جۇزدەسۋ, سىرلاسۋدان ەستە قالعان قاسىمبەكوۆتەر اۋلەتىنىڭ تاۋاريعى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.
قازاق دالاسىنىڭ سوڭعى جولبارىسى قاھارمان حان كەنە 1847 جىلى قىرعىزدار قولىنان مەرت بولعان سوعىستا شۇبىرتپالى اقجولتاي اعىباي باتىر جاۋدىڭ شەبىن قاقىراتا بۇزىپ شىعىپ, امان قالعان جاۋجۇرەك باتىرلاردى توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا قارۋلى كۇرەسىن توقتاتپاعان ەكەن. ەرتىس پەن ەسىلدى ەركىن بيلەپ, سارىارقادا سايران سالعان ورىس وتارشىلارى اعىباي اۋلەتى توتەدەن تارتىپ جول سالعان بەتپاقتىڭ شولىنە كىرۋگە جۇرەگى داۋالاماعان. سول ءبىر باستان باق تايىپ, اتاقونىستى ادىرا قالدىرا كوشكەن كەزەڭدە باتىردىڭ ۇرپاقتارى اعىباي باباسىن سارىارقا مەن بەتپاقتىڭ ۇشتاسقان تۇسىنداعى تاياتقان – شۇناق دەگەن جەرگە ارۋلاپ قويىپ, وزدەرى سۋى دا, نۋى دا مول, قامىستى, قوپالى, مالعا دا, جانعا دا جايلى, دۇشپان قۇرىعىنان دا الىس مويىنقۇمنىڭ بويىنا قونىس تەۋىپتى. تەگىنە تارتىپ تۋعان تەكتى ەردىڭ تۇقىمى جاڭا ورتاعا تەز ءسىڭىپ, ءوسىپ, ءونىپ, وركەن جايىپ, ءبىر قاۋىم ەلگە اينالادى. ماحمۇتتىڭ اكەسى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارمانى, داڭق وردەنىنىڭ يەگەرى بازارقۇل اتامىز وسىنداي اتاقتى باتىر اۋلەتىنەن تامىر تارتقان جان ەكەن.
بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن, ورتادان گورى جوعارىلاۋ دوڭگەلەگەن شارۋاسى بار, ءوز ىسىنە مىعىم قاسىمبەك اتامىز 20-شى جىلدارى «بايدىڭ تۇقىمى» دەگەن جەلەۋمەن قۋعىنعا ۇشىرايدى. زوبالاڭنىڭ جاقىنداپ قالعانىن انىق سەزگەن قاسىمبەك ۇلكەن ۇلى سوكەتايمەن ءبىر-اق تۇندە تۇيەگە جۇگىن ارتىپ, قىرعىز الاتاۋىنىڭ ارعى بەتىندەگى ايىر قالپاقتى اعايىندار اراسىنان شىعادى.
كوپ ۇزاماي مۇندا دا كوزگە شۇقىپ, كورە الماۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە تۇسكەن كەزدە وڭتۇستىك ارقىلى قىزىلدىڭ قۇمىن كەشىپ وتىرىپ, تۇركىمەن تورىنە كەلىپ تابان تىرەيدى. اۋەلى پاتشالىق رەسەي, كەيىن كوممۋنيستىك كەڭەس تاراپىنان قۋعىندى كوپ كورگەن اعىباي ۇرپاقتارى 32-ءنىڭ اقسۇيەك اشارشىلىعىنان بابالار داستۇرىمەن ۇزدىكسىز كوشىپ-قونا جان ساقتاپ, ەل اياعى تىنىشتالعان 36-نىڭ كۇزىندە سول باياعى قۇتتى قونىس اۋليەاتا جەرىنە قايتا ورالىپ, ءبىرجولا تۇراقتاپ قالادى.
كوشۋدىڭ دە كوشۋى بار. بابالاردان قالعان اتاقونىستا ەسكى سۇرلەۋمەن جىل سايىنعى جايلاۋ مەن قىستاۋدىڭ اراسىندا كوشۋ ءبىر باسقا دا, بۇرىن ويى مەن قىرىن بىلمەيتىن, بوتەن جۇرت, بەيمالىم ورتا, ءتىپتى اتاسى باسقا ەلگە قونىس اۋدارۋدىڭ جولى مۇلدە بولەك. مۇنداي نارتاۋەكەلدىك ءومىردىڭ كەز كەلگەن قيىندىعىنا قايمىقپاي قارسى تۇراتىن قايسار جاندارعا عانا ءتان بولسا كەرەك. جوقتان بار جاساپ, اينالاسى ءۇش عاسىرعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا الەمدەگى ەڭ الپاۋىت مەملەكەت اتانعان اقش-تىڭ ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ويلايمىز. ءسىزدى قايدام, ءوز باسىم ونى بۇگىنگى امەريكالىقتاردىڭ گەنىندەگى ءبىر كەزدەرى شەتسىز, شەكسىز كوك مۇحيتتى كوكتەي ءوتىپ, جاڭا قۇرلىققا جول سالعان امەريكالىق العاشقى بۋىننىڭ قايتپاس-قايسارلىعىندا ما دەپ ويلايمىن. ەندەشە قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن بەتپاقتان ءوتىپ, الاتاۋدان اسىپ, قىزىلقۇمدى كەشكەن قاسىمبەك اۋلەتىنىڭ نارتاۋەكەلگە بەل بۋعان قارەكەتىن قايتكەن كۇندە ءوز ۇرپاعىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى قايسارلىق دەمەگەندە نە دەرسىڭ.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون – بازارقۇلدىڭ تۋعان اعاسى سوكەتاي كەزىندە قۇران وقىپ, كىتاپ اشقان, ەمشى-تاۋىپشىلىگىمەن شۋ-مويىنقۇم وڭىرىنە اتى شىققان داموللا بولىپتى.
ماحمۇتتىڭ ناعاشى جۇرتى دا وسال بولماي شىقتى. ونىڭ اناسى اتاق-داڭقى اۋليەاتا ءوڭىرىنە مولىنان تاراعان ايگىلى كەنشىم ءبيدىڭ نەمەرەسى بولىپ كەلەدى. كۇلاندا اپامىز 10 قۇرساق كوتەرىپ, سونىڭ التاۋىن امان-ساۋ جەتكىزىپتى.
ماحمۇتتىڭ ادەبيەت پەن ونەرگە جاقىندىعىنا, قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا ەڭسەرە ەڭبەك جازعاندىعىنا قاراپ, ماماندىعى تاريح پەن ادەبيەتتىڭ اينالاسىندا بولار-اۋ دەپ شامالاۋشى ەدىم. كەيىن ءبىلدىم: ول «قىپ-قىزىل» ماتەماتيك ەكەن.
ماحمۇت ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, ءبىر جىل ءوزى تۋعان اۋىلدا ماتەماتيكا پانىنەن ۇستازدىق جاساپ, 1970 جىلى قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاراشاڭىراعى – قازپي-ءدىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ايگىلى ءبىلىم ورداسىنىڭ 4-ءشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە-اق ينستيتۋت كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. بۇگىندە بۇل ءوزى وپ-وڭاي سياقتى بولىپ كورىنگەنمەن, سول زاماندا ءتورت مىڭنان استام مۇشەسى بار ينستيتۋت كومسومول ۇيىمنىڭ اۋداندىق كومسومول كوميتەتىمەن دارەجەسى بىردەي بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ۇلكەن-ۇلكەن قالالارداعى ورىس, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك بىتىرۋشىلەرى كەلىپ تۇسەتىن اتاعى دا, ايبىنى دا مىقتى وقۋ ورنىنداعى جاستاردىڭ جەتەكشىسى بولۋ جۇزدەن وزعان جۇيرىكتەرگە دە بۇيىرماي, مىڭنان وزعان تۇلپارلاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلاتىن. ماحمۇت سونداي ءوز ورتاسىنان وزا شاپقان تۇلپاردىڭ ساناتىندا بولدى.
ورىسشا, قازاقشا ەكى تىلدە دە اعىپ تۇرعان, دالا مەن قالانىڭ تىرلىگىنەن بىردەي حاباردار جاس ازاماتتىڭ بۇدان كەيىن دە تاسى ورگە دومالاپ, كوپ ۇزاماي اۋەلى الماتى قالالىق, ەكى جىلدان سوڭ الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنەن ءبىر-اق شىعادى. سول كەزدەگى نومەنكلاتۋرانىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا بۇل رەسپۋبليكاداعى وڭىرلىك كومسومول ۇيىمدارى ءۇشىن وتە ۇلكەن لاۋازىم بولاتىن. استانالىق قالا مەن استانالىق وبلىستىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنان كەيىنگى باسپالداق قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنىڭ ورىنتاعى بولۋعا ءتيىس ەدى. وقيعانىڭ بارىسى دا سوعان كەلە جاتقان. ءدال سول كەزدە جىميا جىلميىپ, كولگىرسي ك ۇلىپ, ورىنسىز شەشەنسىپ, قيسىنسىز كوسەمسىپ سويلەيتىن رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ جەتەكشىسى «كەلەسى پلەنۋمدا-اق حاتشىلىققا سايلاناسىڭ» دەگەن قۇرعاق ۋادەمەن ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. بىراق كوپ ۇزاماي پىسىقاي باسشى العان قول, بەرگەن سەرتتەن اينىپ شىعا كەلدى. جىلماقايدىڭ وزىنە دە, سوزىنە دە قولىن ءبىر سىلتەگەن العىر ازامات الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە قاتارداعى نۇسقاۋشىلىققا اۋىسادى.
كەزدەيسوق كەلگەن قيىندىق ارقاۋى بوس ادامدى جۇندەي تۇتسە, رۋحى مىقتى ازاماتتاردى ودان ءارى شيرىقتىرا, شىنىقتىرا تۇسەدى.
كۇن سايىن كورىگى قىزىپ تۇراتىن كومسومولدىق قىزمەتتەن كەلگەن ماحمۇت ابدەن قالىپقا تۇسكەن پارتيالىق جۇمىستى ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ اكەتەدى. سۋىرىلىپ العا شىعىپ, تاعى دا جارقىراپ كوزگە تۇسەدى. تاجىريبەسى مولايىپ, ابىرويى دا وسەدى. ءدال سول كەزەڭدە ونىڭ بۇدان بىلايعى ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن وقيعا ورىن الادى.
قانشا جامانداساق تا ورىستىڭ تۋراشىلدىعىن اتتاپ ءوتۋ قيىن-اق. الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە جۇرگەندە ماحمۇتتى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بوريس الەكساندروۆيچ دەمين سەكتور مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىرادى. ماحمۇت بۇعان ويلانباستان كەلىسىمىن بەرەدى.
بۇل قازاق ەلىن ۇلى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى. كوپ ۇزاماي بار قازاقتىڭ تاعدىرىن كۇرت وزگەرتكەن ۇلان-عايىر وقيعالار باستالىپ تا كەتتى.
قازاق ەلى تۇڭعىش رەت ءوز پرەزيدەنتىن سايلادى. وسىلايشا پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ اكىمشىلىگى قۇرىلدى. ماحمۇت اۋەلى وسى قۇرىلىمنىڭ, كەيىن دەربەس ءبولىنىپ شىققان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ال 1996 جىلدان پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.
شىنىن ايتقاندا, مەن رەسمي دەرەكتەرگە تىم ءجيى جۇگىنگەندى ۇناتپايمىن. مۇندايدا ەل تاعدىرى, ەر تۇلعاسى كوبىنەسە سول قاپتاعان دەرەكتەردىڭ قاپتالىندا قالىپ قويادى. بۇل جولى ءبارىن قاتتاپ-شوتتاپ وتىرعانىم – ازامات ەر تاعدىرىنىڭ ازات ەل تاعدىرىمەن وزەكتەس ءورىلگەنىن كورسەتۋ. ويتكەنى, ءدال وسىدان كەيىنگى ماحمۇتتىڭ بۇكىل ءومىرى تاۋەلسىز قازاق ەلىنە, ەل ءتىزگىنىن ۇستاعان ەلباسىنا قىزمەت ەتۋگە ارنالادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلى, قاتپار-قالتارىسى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءىس قاعازىن جۇرگىزۋ. بىلاي قاراعاندا وندا تۇرعان ەشنارسە جوق, ءتىپتى كاكىر-شۇكىر سياقتى كورىنەتىنى دە راس. ال شىنتۋايتقا كەلگەندە, جاڭادان اشىلاتىن اۋدان, قالا, بەلگىلەنەتىن بيۋدجەت, ميللياردتاعان قارجى-قاراجات, ءتىپتى مەملەكەت تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن ۇسىنىستاردىڭ ءبارى اۋەلى قاعازعا ءتۇسىپ, حات رەتىندە تىركەلەدى. وسىندايدا ءبىر اۋىز ورىنسىز ايتىلعان پىكىر, قيسىنسىز قولدانعان تەرمين, وراشولاق قۇرىلعان سويلەم ءتاپ-ءتاۋىر ۇسىنىستىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, تاماشا جوبا, كەمەل ۇسىنىستاردىڭ جولىن شورت كەسۋى ابدەن مۇمكىن.
ءىس قاعازدارى – مەملەكەت ساۋاتتىلىعىنىڭ دا كورسەتكىشى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. تاۋەلسىز قازاقستانداعى مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋدى بەرىك ورنىقتىرعان ازامات ماحمۇت بازارقۇل ۇلى بولدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ماحاڭ تەلەفون شالدى. بۇل كەزدە مەن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, باسپاگەرلىك جۇمىستىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەن ەدىم.
– ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ قيىنداپ بارادى. قولدان تەرمين جاساۋشىلار كوبەيىپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا – وبلىستى, وبلىس – اۋداندى تۇسىنۋدەن قالدى. بۇل «قازاق ءتىلى ءىس قاعازىن جۇرگىزۋگە قاۋقارسىز» دەگەن كەرەعار پىكىر تۋعىزۋدا. وسىعان توقتاۋ سالۋ ءۇشىن ءبىر انىقتامالىق جاسادىق. سونى باسىپ شىعارۋعا قول ۇشىن بەرىڭىز. اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتابىن شىعارۋعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ازىق-اۋلاق قاراجاتىنا ورتاقتاسقىم كەلمەيدى, – دەپ سالماق سالا ۇسىنىس ايتتى.
مەن بىردەن كەلىستىم. وسىلايشا 1994 جىلى «ەكى تىلدە ءىس جۇرگىزۋ» سوزدىك-انىقتامالىعى جارىق كوردى. ءدال وسى كىتاپ تاۋەلسىز قازاقستاندا ءىس قاعازىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋدىڭ كانوندىق نۇسقاسىن قالىپتاستىردى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس.
توقسانىنشى جىلدارى «دوچەرنيايا كومپانيا – قىز كومپانيا», «ۆاليۋتنايا ەدينيتسا – ۆاليۋتا ەدينيتساسى», «ۆاليۋتنىي كۋرس – ۆاليۋتا كۋرسى», «پوشلينا – الىم» بولىپ جۇرەتىن, سوزدىك «دوچەرنيايانى» – «ەنشىلەس», «ەدينيتسانى» – «ءبىرلىك», «كۋرستى» – «باعام», «پوشلينانى» – «باج» دەپ تىگىسىن جاتقىزا بەلگىلەپ بەردى.
ءىس قاعازدارىندا ءجيى قولدانىلاتىن بۇرىشتامالار «سروچنىە – جەدەل», «نەوتلوجنىە – قاۋىرت», «ەكسترەننىە – شۇعىل» بولىپ وسى سوزدىكتە ورنىقتى.
كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە بۇرىن الا-قۇلا جازىلىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ ورگاندارىننىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ اتاۋلارىن دۇرىس جازۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى بەكىتىلىپ, ءومىربايان مەن ءىسساپار كۋالىگىن تولتىرۋدىڭ ءۇلگىلەرىنە دەيىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ بەردى.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا «جارلىق» دەگەن قازاقتىڭ بايىرعى سوزىنە وزگەشە رەڭك بەرىپ, وعان وشپەستەي ءومىر سىيلاعان ماحمۇت بازارقۇل ۇلى بولدى. ءدال سولاي: ەگەر ءسىز كەڭەس وداعى كەزىندەگى قازاقستان ارحيۆتەرىن تۇگەل قوتارىپ, سانسىز كوپ سارعايعان گازەت تىگىندىلەرىن اقتارساڭىز دا سول كەزدەگى بيلىك شىعارعان قۇجاتتاردان جارلىقتى تابا المايسىز. ويتكەنى ول زاماندا جارلىقتى ماسكەۋ عانا شىعارىپ, قازاقستان «ۇكىممەن» شەكتەلەتىن. «ۋكازدى» – «جارلىق» ەتىپ, «راسپورياجەنيەنى» – «وكىم» دەپ بالتالاسا دا بۇزىلمايتىنداي بەكىتكەن قازاق ءدال وسى ماحاڭ بولاتىن.
ماماندىعى ماتەماتيك ماحاڭنىڭ ءبىز ءالدەقاشان ۇمىتا باستاعان فيزيكا-ماتەماتيكا تەرميندەرىنىڭ قازاقشا بالاماسىن شەمىشكەدەي شاعاتىنىن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ ءبارى بىلەدى. كەيىن بۇعان ءوزى قىزمەت بارىسىندا ءجيى قولداناتىن ساياسات, زاڭ, ەكونوميكا تەرميندەرى قوسىلدى. ونىڭ وسى سالاداعى ىزدەنىستەرى 1992 جىلى جارىق كورگەن قوعامدىق-ساياسي تەرميندەردىڭ سوزدىك-انىقتامالىعىنا ۇلاستى. قاي ىسكە بولماسىن ەرەكشە ىجداھاتتىلىقپەن قارايتىن ماحمۇت بىرتىندەپ تەرمين ءتۇزۋدىڭ تاماشا مامانىنا اينالدى. اينالىپ قانا قويعان جوق: قازاق تاريحىندا جارىق كورگەن 30 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ ورىسشا-قازاقشا تەرمينولوگيالىق سوزدىگى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ اۆتورلارى مەن قۇراستىرۋشىلارىنىڭ توبىن باسقارىپ, ونى باسىپ شىعارۋعا مۇرىندىق بولدى.
ەلىمىزدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ الۋان ءتۇرلى سالاسىنداعى جەتەكشى عالىمدار مەن ايتۋلى تەرمينولوگتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىمەن دايىندالىپ, قازاق تىلىندە كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسىپ, تاۋەلسىزدىك كەزىندە تۇرلەنگەن بارشا تەرميندەردى عىلىمي, ادەبي سۇزگىدەن ءوتكىزگەن 31 تومدىق بۇل ىرگەلى ەڭبەك ۇلت تەرمينولوگياسىنداعى اسا ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاندى. ءدال وسى ەڭبەگى ءۇشىن بىرقاتار عالىمدارمەن قاتار ماحمۇت قاسىمبەكوۆكە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. ورىستىڭ «ناگرادا يەسىن تاپتى» دەگەنى ءدال وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.
ماحمۇت ءۇش بىردەي جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ازامات. ماتەماتيك, ەكونوميست قانا ەمەس, ساياساتكەر. ساياساتكەر دەپ ساياساتتى جاساۋشى تۇلعانى ايتسا كەرەك. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاماستان بۇرىن-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ءبولىمىن باسقارىپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋىنا قاتىستى الۋان ءتۇرلى قۇجاتتارىنىڭ قابىلدانۋى مەن جۇزەگە اسۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان ازامات ساياساتكەر بولماعاندا كىم بولۋى مۇمكىن. ماحمۇتتىڭ باسقا ساياساتكەرلەردەن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ەلباسىنىڭ سان قىرلى قىزمەتىنىڭ ساياسي جىلناماسىن جاساپ, وسى تاقىرىپقا ارنالعان ساياسي پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالاردىڭ تۇتاستاي سەرياسىن جازىپ شىقتى. جازعاندارىن جۇيەلەپ, جيناقتاپ, بىرنەشە كىتاپتار شىعاردى. پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى مەن ونىڭ ەلىمىزدى ساياسي جاڭعىرتۋ رولىنە ارنالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى اتاندى. جانە بىرەۋلەر سياقتى اۋىردىڭ ءۇستى, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرمەي, تىڭنان تۇرەن تارتىپ, ءدال وسى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان العاشقى عالىم بولدى.
ماحمۇت ءومىر بويى اتاعىنان ات ۇركەتىن مەكەمەلەردە قىزمەت ىستەپ كەلە جاتسا دا مەيىرباندىق پەن ىزگىلىكتەن كوز جازباعان جان. سونىڭ ءبىر دالەلى: انا ءبىر جىلدارى ءبارىمىز جاپاتارماعاي استانادان ءۇي سالدىق. ماحمۇت تا جىپ-جيناقى باسپانا كوتەردى. ول سالعان ءۇيدىڭ ىشىنە كىرگەن ادامدى بىلاي قويعاندا, سىرتىنان قاراعان جاننىڭ وزىنە جىلىلىق شۋاعىن سىيلايتىن ءبىر عاجاپ ەرەكشەلىگى بار ەدى. ونىڭ اۋلاسىندا ماحمۇتتىڭ ءوز قولىمەن اعاشتان قيىپ جاساعان قاراوتكەلدەگى ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ بىرىندە جوق قاراتورعايدىڭ ءسۇپ-سۇيكىمدى ۇياسى بولاتىن…
ماحمۇتتىڭ قالىڭ كوپشىلىك قاۋىم جەتە بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر قىرى – ادەبيەت پەن پوەزياعا اۋەستىگى. كوڭىل قوشى كەلگەندە توگىلدىرە جىر جازاتىنى تاعى بار. وسىنداي ءبىر كوڭىلدى ساتتەرىنىڭ بىرىندە:
– ومار حايام باستاعان شىعىس شايىرلارىنىڭ ءبارى دەرلىك ماتەماتيك بولعان. ۇلى ماتەماتيك سوفيا كوۆالەۆسكايا ولەڭ دە, پوۆەست تە, ءتىپتى رومان دا جازعان. تاعى ءبىر ايگىلى ماتەماتيك, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى نيكولاي لوباچەۆسكي دە پۋشكيننىڭ اسەرىمەن ولەڭ شىعارعان. ورىس ادەبيەتىندەگى «كۇمىس عاسىردىڭ» كەرەمەت وكىلى اندرەي بەلىي موسكۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, ءتىپتى ونىڭ اكەسى بوريس بۋگاەۆ ماتەماتيكا پروفەسسورى بولعان, – دەپ شەشىلە سويلەگەنىنە كۋا بولعانىمىز بار.
ماحمۇتتىڭ ادەبيەتكە, قالام ۇستاعان قاۋىمعا ەرەكشە قۇرمەتىن بايقاعان اقىن, جازۋشىلار دا وعان ءاردايىم ءۇيىرىلىپ تۇرادى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ەلباسى قابىلداۋىندا ءجيى بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر سىرى وسىندا ەكەنىن كوزى قاراقتى قاۋىم ەندى ايقىن اڭعارعان شىعار دەيمىن. ماحمۇتتىڭ قولى قالت ەتكەندە دومبىرا تارتىپ, ءان سالاتىنى دا بار. بيلياردتىڭ تاسىن ساقپانداي ساتىرلاتا سوعىپ, قازاق زيالىلارىنىڭ ەرمەگىنە اينالعان وسى ءبىر ونەردى دە ەركىن مەڭگەرگەنىن تالاي رەت ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ۇزاق جىلدار بويى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى فۋتبول كومانداسىنىڭ كاپيتانى بولعانىن دا جاقسى بىلەمىز. فۋتبول دەگەننەن شىعادى, وسىدان 2-3 جىل بۇرىن ماحاڭنىڭ جۇرەگى سىر بەرىپ, وپەراتسياعا ءتۇستى.
سوندا:
– مەن دوپ تەۋىپ جۇرگەندە ءبىراز ارىپتەستەرىم اياعىمدى تەۋىپ تاستاپتى. بالتىردان تامىر الايىن دەسە, ءاي جىگىتتەر-اي, ساۋتامتىعىن قالدىرماعان ەكەن, – دەگەنى ەسىمدە.
سويتكەن ماحاڭ ءالى كۇنگە دەيىن فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى.
ماحمۇت – ۇنەمى قالامى قۇرعاماي وندىرە جازىپ كەلە جاتقان ازامات. اسىرەسە, وزىنە ءتان ۇقىپتىلىقپەن جىل سايىن شىعارىپ كەلە جاتقان «قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: قىزمەت جىلناماسى» اتتى كوپ تومدىق ەڭبەك ەلباسىنىڭ ومىرىمەن, تاۋەلسىزدىك تاريحىمەن, زامانا ساياساتىمەن اينالىساتىن بۇگىنگى ءھام بولاشاقتاعى قازاق عالىمدارى ءۇشىن اقيقات شىندىققا نەگىزدەلگەن بىردەن-ءبىر قاينار دەپ بىلەمىن.
ەلباسى تۋرالى جازامىن دەۋشىلەر دە, جازىلعان ەڭبەكتەر دە از ەمەس. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ ىشىندە اقيقاتتى اتتاپ ءوتىپ, جانىنان وقيعا قوسىپ, شىندىقتىڭ ءوڭىن اينالدىرۋشىلار جەتكىلىكتى. وسىلارداي مەملەكەت باسشىسى ءومىربايانىن كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە باستاعان كەزدە ماحمۇت تاعى ءبىر بەرەكەلى ءىستى قولعا الىپ, ونى تاماشا ناتيجەمەن اياقتاپ شىقتى. ول – «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. عۇمىرنالىق بايان» اتتى ەلباسىنىڭ ناقتى دەرەكتەر مەن فاكتىلەرگە نەگىزدەلگەن كانوندىق ءومىربايانى. ءالى باسپاحانالىق بوياۋى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن بۇل ەڭبەك تە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اقيقات قاينارى بولادى دەپ سەنەمىن.
ماحمۇت زامانداسىمىز قازىر جىگىت اعاسى جاسىنا جەتتى. بەرگەنى از ەمەس, بەرەتىنى دە ءالى مول. ومىردە قىزمەتىن, شىعارماشىلىقتا تاقىرىبىن تاپقان جان. ول – ەل مەن ەلباسىنا ادال قىزمەت ەتۋ, تۋعان حالقى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ اراسىن جالعاۋ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باس جىلناماشىسى رەتىندە ەلدىڭ اقيقات تاريحىن جازۋ. ەلىنە دە, ەلباسىنا دا ادال سەرىك بولعان جان. قازاق تىلىندە «ەلسەرىك» دەگەن ءسوزدىڭ بار-جوعىن انىق بىلمەدىم. بولسا, سوعان بىردەن-ءبىر لايىق تۇلعا ماحمۇت دەپ بىلەمىن, بولماسا, ءدال وسى ءسوز اعا دوستىڭ تويىنا مەن سالعان ولجانىڭ ءبىرى بولسىن.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد
