ونەگە
جۇما, 4 مامىر 2012 7:47
ادەتتە, جۇرت جوعارى قىزمەت پەن لاۋازىمدارعا ولەرمەندىكپەن ۇمتىلاتىندارعا ساقتانا قاراپ جاتادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس شىعار. ال سول قىزمەت پەن لاۋازىم جاقسى ادامنىڭ الدىنان ءوزى ۇشىراسىپ, جولىن اشىپ جاتسا, بۇل ۇجىم ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە كوبىنە-كوپ ولجا ما دەيسىڭ. قالاي بولعاندا دا, ەسىمى ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمىنا ءبىرشاما تانىس مۇحامبەتقاسىم قويشىباي ۇلى شاكەنوۆ اعامىزدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىنا زەر سالساڭ, وسى ويعا بەكي تۇسەسىڭ.
جۇما, 4 مامىر 2012 7:47
ادەتتە, جۇرت جوعارى قىزمەت پەن لاۋازىمدارعا ولەرمەندىكپەن ۇمتىلاتىندارعا ساقتانا قاراپ جاتادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس شىعار. ال سول قىزمەت پەن لاۋازىم جاقسى ادامنىڭ الدىنان ءوزى ۇشىراسىپ, جولىن اشىپ جاتسا, بۇل ۇجىم ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە كوبىنە-كوپ ولجا ما دەيسىڭ. قالاي بولعاندا دا, ەسىمى ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمىنا ءبىرشاما تانىس مۇحامبەتقاسىم قويشىباي ۇلى شاكەنوۆ اعامىزدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىنا زەر سالساڭ, وسى ويعا بەكي تۇسەسىڭ.
جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنداعى مالدى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, بالا كەزدەن تالاپتى مۇحاڭ سوناۋ 50-ءشى جىلداردىڭ اياعىندا مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ءار قياعا وي جىبەرىپ, كولىك جۇرگىزۋشىلىكتى دە, فوتوعا ءتۇسىرۋدى دە ۇيرەنىپ العان ەكەن. ساپالى ءبىلىم الۋدى ويلاپ, وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپكە اۋىسىپ, سوندا جۇرگەندە وبلىستىق راديودا بالالار باعدارلاماسىن جۇرگىزەتىن ديكتور بولعانى دا بار. سوڭعى سىنىپتا اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسۋگە تالاپتانىپ, ونىڭ دا سىناعىنان سۇرىنبەي وتە شىققان. بوزبالانى جۋرناليستىك رومانتيكا دا قىزىقتىرعان. بۇگىندە ءبىز بىلەتىن مۇحاڭ شىنداپ تالپىنسا جاقسى جۋرناليست بولىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. بىراق بالانىڭ كوڭىل قالاۋىن «قاراعىم, اۋىلدا تۋىپ-ءوستىڭ, كۇنكورىسىمىز مالدىڭ ارقاسىندا… لاجى بولسا, مال مامانى بولعانىڭ جاقسى» دەگەن اكەنىڭ تالابى شەشىپتى. قازاقى تاربيەگە قانىق اۋىل بالاسى اكەنىڭ ايتقانىن تىلەك ەمەس, زاڭ دەپ قابىلدايدى. مۇحاڭ 1959 جىلى الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ۆەتەريناريا فاكۋلتەتىنىڭ ەسىگىن اشادى.
«ۆەتەريناريا – وتە قادىرلى ماماندىق. اكادەميك كونستانتين يۆانوۆيچ سكريابيننىڭ: «مەديتسينا ادامدى ەمدەيدى, ۆەتەريناريا ادامزاتتى ەمدەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار, – دەيدى مۇحاڭ. – وسى ماماندىقتى مەڭگەرگەنىمە وكىنبەيمىن».
مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىنسىز كۇنىمىزدىڭ ەكىباستان قاراڭ ەكەنى ءوز الدىنا, بۇل سول جەيتىن ەتىمىز بەن ىشەتىن ءسۇتىمىزدىڭ ساۋ مالدىڭ ءونىمى بولۋى ءتيىس دەيتىنى شىعار مۇنىسى. ال ونى قاي كەزدە دە دۇرىس, ساۋاتتى مالدارىگەرلىك قىزمەتسىز قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
تاعى ءبىر مال مامانىنىڭ: «مال دارىگەرى بولۋ ادام دارىگەرى بولۋدان دا قيىن. ادام قاي جەرى اۋىراتىنىن ءوزى ايتادى, ال مالدىڭ اۋرۋىن ءوزىڭ تابۋىڭ كەرەك…» – دەگەنىن دە ەستىدىك. بۇل دا جانى بار ءسوز شىعار…
ينستيتۋتتا جاقسى وقىپ قانا قويماي, وسى وقۋ ورنى فۋتبول كومانداسىنىڭ قۇراماسىندا ويناعان, ءارى كومسومول ۇيىمىنىڭ بەلسەندىسى بولعان مۇحاڭ ديپلومىن العان سوڭ, ءوز اۋدانىنداعى «كوممۋنار» كەڭشارىنىڭ شالعايدا جاتقان «كوكدالا» بولىمشەسىنە مال مامانى بولىپ قىزمەتكە كىرىسەدى.
تاعدىر مۇحاڭا وكىنبەستەي ەڭبەك جولىن, ەلىنە, حالقىنا ابىرويمەن قىزمەت ەتۋ باقىتىن بۇيىرتىپ تۇرعان بولىپ شىقتى. نەگىزگى ماماندىعى بويىنشا سۆەردلوۆ (قازىرگى بايزاق) اۋدانىنا اۋىسىپ, ەسەپكە تۇرۋ ءۇشىن ول كومسومول كوميتەتىنە سوعادى. ءسويتسە, باسشىلىق وعان بوس تۇرعان ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن ۇسىنادى. وبكومكومسومولدىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تاسبولات بايتاليەۆ مۇحاڭنىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا بەيىمدىلىگىن الماتىداعى ستۋدەنت كەزىنەن بايقاعان ەكەن. رەتى كەلىپ جاتسا, مۇحاڭدى قوعامدىق قىزمەتكە تارتۋدى اۋدان باسشىلىعىنا سول قۇلاققاعىس ەتىپ قويىپتى.
مۇحاڭنىڭ سودان كەيىنگى ەڭبەك جولى ءجونىندە از ايتۋعا دا, كوپ ايتۋعا دا بولادى. از دەيتىنىمىز: سىدىرتىپ وتە شىقساڭ, ول جول اق پاراقتىڭ جارتىسىنا-اق سىيىپ كەتەدى. جوعارىدا اتالعان قىزمەتتەن كەيىن ول جول ءبىر جەردە ۇزاققا سوزىلىپ, ەكىنشى ءبىر جەردە شولاقتاۋ قايىرىلىپ, جامبىل اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قازاقستان كومسومولى وك نۇسقاۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, ماسكەۋدەگى بلكجو وك نۇسقاۋشىسى, جەزقازعان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اقتوعاي اۋاتكومىنىڭ توراعاسى, جاڭاارقا اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, قازاقستان كومپارتياسى وك ينسپەكتورى, تورعاي وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قىزىلقۇم اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, قازاق تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قر پرەزيدەنتى مەن مينيسترلەر كەڭەسى اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى اپپاراتىنىڭ باسشىسى, ەل ۇكىمەتى, كەيىننەن مينيسترلەر كابينەتى ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, باس ينسپەكتورى بولىپ جالعاستى. زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن دە ەڭبەكتەن قول ۇزبەي, بۇگىندە «كEGOC» ۇلتتىق كومپانياسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
ال كوپ ايتۋعا دا بولادى دەيتىنىمىز: بۇل جونىندە تۇتاس كىتاپ جازساڭ دا ارتىقتىق ەتپەيدى. «جادىمداعى جىلدار» دەپ اتالاتىن ونداي كىتاپتى مۇحاڭنىڭ ءوزى 2009 جىلى جازىپ شىعارعانى دا راس.
ول كىتاپتان «وسىلاردى مەن ىستەدىم» دەگەن ءبىر جولدى دا تاپپايسىڭ. بىراق كىتاپتى وقۋ بارىسىندا اتقارىلعان ىستەردىڭ تۋ سىرتىندا ىسكە دە, ادامدارعا دا جاناشىر, اقىلدى باسشىنىڭ تۇرعانىن سەزىنەسىڭ.
ارينە, ءبىر كىتاپتا مۇحاڭ كورگەن-بىلگەنىنىڭ ءبارىن جازا قويماعان بولار. سونىڭ وزىندە دە وسى كىتاپتى وقۋ بارىسىندا مۇحاڭنىڭ تالاي-تالاي تاعىلىمدى وقيعالاردى باستان وتكەرگەنىنىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ونىڭ ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن باسشى, تاماشا ۇيىمداستىرۋشى, ەلجاندى, ۇلتجاندى ازامات بولعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. ءتۇرلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, ءوز مۇمكىندىگىنىڭ اياسىندا مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزگە, ءدىنىمىز بەن دىلىمىزگە قامقور بولعانىن اڭعاراسىڭ.
ال ولار نەدەن كورىنەدى؟
بۇعان دا مۇحاڭنىڭ ەڭبەك جولىندا مىسال ەتەرلىك دەرەكتەر از ەمەس.
– 1988 جىلى قىزىلقۇم (قازىرگى وتىرار) اۋدانىن باسقارۋعا بارعانىمدا قۇمداعى شوپانداردىڭ وسى كەزگە دەيىن كيىز ۇيلەردە قىستايتىنىن كورگەندە تاڭعالدىم, – دەپ ەسكە الادى مۇحاڭ. – ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ەلەكتر جارىعى جوق ەكەن. تۇندە مايشام جاعادى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جارتىسىنان ازى عانا تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان.
جاڭا باسشى ەڭ الدىمەن شوپانداردىڭ وسى الەۋمەتتىك جاعدايىن شەشۋمەن اينالىسۋدى قولعا الادى. جارتى مىڭنان استام مالشىنى ءۇش كۇنگە جيناپ, دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن وتكىزدىرەدى. سويتسە, ولاردىڭ جارتىسىنان كوبىنىڭ دەنساۋلىعىندا اقاۋ بار ەكەن. سودان سوڭ, بارعان جىلدىڭ كۇزىندە-اق جۇرتتى جۇمىلدىرىپ, جەرگىلىكتى ماتەريالداردى پايدالاندىرىپ, ەكى ايدا 28 ءۇي, 28 قوي قورا, 18 مونشا سالدىرادى. شوپانداردىڭ ءبارىن دە كيىز ۇيدە قىستاۋدان قۇتقارادى. ماماندار جىبەرىپ, وزگە وبلىستاردىڭ وزىق تاجىريبەسىن زەرتتەتىپ, سولاردى وزدەرىندە قولدانۋعا كوڭىل بولەدى.
ءدىني ناسيحاتقا تىيىم سالىنعان سول كەزدىڭ وزىندە ارىستان باب كەسەنەسىن پايدالانۋعا بەرگىزدىرەدى. سونداي-اق, كونە وتىرار توپىراعىندا مۇراجايدى اشقىزىپ, ونىڭ الدىنا ءال-فارابي عۇلاما بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتقىزادى. وتىرار توبەسىنە بەي-بەرەكەت قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋعا قول جەتكىزەدى. اۋدان جۇرتىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن وزگەرىستەر, مىنە, وسىلاي باستاۋ الادى.
ايتا بەرسەڭ, سول ەسكەرتكىشتى ورناتۋدىڭ تاريحى دا قىزىق. بۇعان دەيىن كونە وتىراردا ءال-ءفارابيدىڭ اتىندا كوشە دە, ەسكەرتكىش تە جوق ەكەن. سۇراستىرىپ بايقاسا, الماتىعا ورناتۋ ءۇشىن جاسالعان ءبىر ەسكەرتكىش كەلبەتى كەلمەيدى دەگەن سىلتاۋمەن شىمكەنتتىڭ ساياباعىندا جاتقان بولىپ شىعادى. «مىڭ جىل بۇرىن ونى قاي قازاق سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدى دەيسىڭ؟» دەگەن ءۋاج ايتىپ, مۇحاڭ الگىنى الدىرتىپ, ۇناعان سوڭ, وتىرار توپىراعىنا ورناتتىرادى. سول ەسكەرتكىش قويىلعان جەرىندە جاراسىپ-اق تۇر.
ارينە, باسشى بولۋ ءۇشىن ادامعا كەمەل ءبىلىم, بيىك پاراسات كەرەك. وسىلار تابىلسا, قاجەت كەزىندە باسشىنىڭ باسىنان دۇرىس شەشىم, اۋزىنان جۇرت قۇلاق قوياتىن كوشەلى ءسوز شىقپاق.
مۇحاڭ وسى قىزىلقۇم اۋدانىن باسقارىپ تۇرعاندا, ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنا مونعوليانىڭ عارىشكەرى گۋرراگچا دوسىن ەرتىپ اقىن مۇحتار شاحانوۆ كەلە قالادى. وتىرار حالقى ءوزىنىڭ قادىرلى پەرزەنتىن قوشەمەتتەپ قارسى الىپ, «اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەرەدى. ال گۋرراگچانىڭ يىعىنا شاپان جابۋمەن شەكتەلەدى. اقىن مۇحاڭ العاشىندا سوڭعى شەشىمگە قاتىستى «تارىنۋدىڭ» سەبەبىن تۇسىنبەي قالادى.
سوندا اۋدان باسشىسى اقىنعا: «مۇحا, باسقا جاقتا ونداي قۇرمەت كورسەتە بەرسىن. ال بىزدە بولمايدى, ويتكەنى, مىنا تۇرعان وتىراردى ونىڭ بابالارى 1219 جىلى جەرمەن جەكسەن ەتكەن» دەپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ەسىنە سالادى. «مەن بۇل جاعدايدى قالاي ويلاماعانمىن؟» دەپ, ورىندى ۋاجگە, ارينە, اقىن دا توقتايدى.
مۇحاڭنىڭ ومىرىندەگى مىنا ءبىر وقيعا 1981 جىلدىڭ ساۋىرىندە جاڭاارقا اۋدانىن باسقارىپ جۇرگەندە بولىپتى. «درۋجبا» كەڭشارىنىڭ راحمەتجان سالجانوۆ ەسىمدى قىزمەتكەرى ايەلىنىڭ تولعاعى ۇستاپ, مەيىربيكەنى ەرتىپ الىپ اۋدان ورتالىعىن بەتكە الىپ شىعادى. بىراق جولدا مىنگەن كولىكتەرى بۇزىلىپ تۇرعاندا, ولارعا ءوزىنىڭ قىزمەت كولىگىمەن كەلە جاتقان اۋدان باسشىسى مۇحاڭ جولىعا كەتەدى. جاعدايدى بىلگەن سوڭ, ول كولىگىن سولارعا بەرىپ, ءوزى ۇيىنە جاياۋ قايتادى. ەرتەڭىنە پەرزەنتحانادا دۇنيەگە ۇل كەلەدى دە, مۇحاڭنىڭ ادامگەرشىلىگىنە ءسۇيسىنگەن اتا-انا نارەستەسىنە ونىڭ ەسىمىن بەرمەك بولادى. الايدا, سول ارادا كورشى ايەل تۇندە ءتۇس كورگەنىن, تۇسىندە وسى سالجانوۆتىڭ اۋعانستاندا سوعىستا جۇرگەن ۇلى نۇرلان قاسىنا ەرلان دەگەن بالانى ەرتىپ كەلگەنىن ايتادى. ءسويتىپ, ىرىمشىل قازاق ەندى نارەستەنى ەرلان دەپ اتايدى.
2009 جىلى وسى ەرلانعا تۇسىندە بىرەۋ: «مىنانى ساعان ءبىر ادام بەرىپ جىبەردى», – دەپ جاس نارەستەنى ۇسىنادى. ول تاڭەرتەڭ كورگەن ءتۇسىن اكە-شەشەسىنە ايتادى. سالجانوۆتار سول كەزدە ەرلاننىڭ ءوزى دۇنيەگە كەلەردە بولعان وقيعانى ەستەرىنە الادى. ءسويتىپ, 19 اقپاندا ايگۇل كەلىندەرى بوسانعاندا, نەمەرەلەرىنە مۇحامبەتقاسىم دەگەن ات بەرەدى. استانادا تۇراتىن ۇلكەن ۇلى نۇرلانعا: «سول كىسى بار ما ەكەن, تابىڭدارشى, وزىنە ايتايىق», – دەپ تاپسىرادى. ول مۇحاڭدى ەلوردادا وتكەن ءبىر توي داستارقانىندا ۇشىراتىپ, تانىسىپ, ونىسىن اكە-شەشەسىنە حابارلاپ, قۋانتادى.
مۇحاڭ سودان كەيىن جولداستارىن ەرتىپ ءبىر كەزدە ءوزى قىزمەت اتقارعان جاڭاارقاعا بارىپ, كىشكەنتاي اتتاسىنا باتاسىن بەرىپ قايتادى. ءيا, ادامعا جاسالعان ءبىر جاقسىلىق كەيىننەن وسىلايشا «كينو وقيعاسىنا» بەرگىسىز بولىپ جالعاسقانى دا بار. ادامعا ۇلكەن ابىروي وسىنداي ۇلكەندى-كىشىلى ءىس-ارەكەتتەرىڭمەن دە كەلەدى ەكەن.
ارينە, وسىلارعا قاراپ, مۇحاڭنىڭ الدىنان ۇدايى اق تاڭ اتىپ تۇردى ەكەن دەۋگە دە بولماس. ءومىر بولعان سوڭ, تاعدىردىڭ تەپەرىشى مەن ادامدار اراسىنداعى كۇردەلى قارىم-قاتىناستاردىڭ سان الۋان شىرعالاڭىن ول دا ءبىر كىسىدەي باستان وتكەردى. ءاسىرەسە, اقىلدى دا اياۋلى, ۇلدان جالعىز اسقارىنان قاپىدا كوز جازىپ قالۋى سوزبەن ايتىپ جەتكىسىز اۋىر قاسىرەت ەدى. بىراق ومىردە كوپتى كورگەن مۇحاڭ تاعدىردىڭ بۇل سىناعىن دا سابىر مەن ءتوزىم ساقتاپ, كوتەرە ءبىلدى. «قايتەيىن, حالقىم امان بولسا, جالعىز بولماسپىن» دەپ جۇباتتى ءوزىن. ينستيتۋتتا بىرگە وقىپ ءجۇرىپ, تاعدىرىن قوسقان جارى شەكەر تاتەمىزدى دە جۇباتىپ, جانىنا سۇيەۋ بولا الدى. بۇگىندە ولار ۇلكەن قىزى گۇلنارا مەن كۇيەۋ بالاسى نۇرتۋعاننىڭ, اسقار ۇلىنىڭ جارى ءمادينا كەلىنىنىڭ, نەمەرەلەرى جاندوس, نۇرگۇل, ەسەتتىڭ جانە ۇلىبريتانيادا ماگيستراتۋرادا وقيتىن قىزدارى ايگۇلدىڭ تىلەۋىن تىلەپ, تىرشىلىك كەشۋدە.
…تالابىمەن دە, تالپىنىسىمەن دە جاستاي كوزگە تۇسكەنىمەن, مۇحاڭ جوعارى قىزمەت اتقارۋدى ەشقاشان جالاڭ ماقسات تۇتپاپتى. جاستار وداعىنىڭ جامبىل اۋداندىق ۇيىمىنان الماتىداعى كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلعاندا دا, ءبىرىنشى حاتشى وزبەكالى جانىبەكوۆ مارقۇمنىڭ «پارتيادان شىعارتقىزباق بولعان قىسىمىنان كەيىن» عانا كەلىسكەن ەكەن. ول قىزمەتتى – ءاردايىم ازاماتتىڭ حالىق الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن وتەۋ مۇمكىندىگى دەپ ۇقتى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, وسى قاراپايىم دا ۇلى ماقسات ونى جولىنان جاڭىلدىرعان ەمەس. ءتۇسىنگەنگە ودان الاتىن ونەگە دە از ەمەس سياقتى.
ءابدىمۇتال الىبەكوۆ.
استانا.
