ارداقتى ادامنىڭ اتى وشپەيدى
بەيسەنبى, 12 قاڭتار 2012 8:04
ءار ەلدە حالقىنىڭ شىنايى ىقىلاسىنا بولەنىپ, ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالار بولادى. قازاق حالقى ءۇشىن, ەلى, جەرى ءۇشىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن دىنمۇحامەد قوناەۆ سونداي ارداقتى ادام. ول شيرەك عاسىرعا جۋىق بيلىك باسىندا بولعان ۋاقىت قانشالىقتى كۇردەلى, قاراما-قايشىلىقتا بولعانىمەن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك سالاسىن, عىلىمىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ ىسىندە ايتۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.
بەيسەنبى, 12 قاڭتار 2012 8:04
ءار ەلدە حالقىنىڭ شىنايى ىقىلاسىنا بولەنىپ, ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالار بولادى. قازاق حالقى ءۇشىن, ەلى, جەرى ءۇشىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن دىنمۇحامەد قوناەۆ سونداي ارداقتى ادام. ول شيرەك عاسىرعا جۋىق بيلىك باسىندا بولعان ۋاقىت قانشالىقتى كۇردەلى, قاراما-قايشىلىقتا بولعانىمەن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك سالاسىن, عىلىمىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ ىسىندە ايتۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. سوندىقتان دا ونىڭ جارقىن بەينەسى بۇگىنگە دەيىن ۇلگى-ونەگە. بۇگىن ءبىز اسا كورنەكتى قايراتكەرلىك, كۇرەسكەرلىك قاسيەتتەرىمەن حالقىنىڭ جادىندا قالعان ديماش احمەت ۇلىمەن ۇزاق جىلدار تاعدىرلاس, قىزمەتتەس بولعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جيىرما ءبىر جىل اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى, وبلپارتكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆەرا سيدوروۆامەن ديدارلاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەندە, ول كىسىنىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىراز قىرلارىنا قانىققانداي بولدىق.
– ۆەرا ۆاسيلەۆنا, اڭگىمەمىزدىڭ جەلىسىن بۇگىندە اتى اڭىزعا اينالعان ديمەكەڭمەن تانىستىقتان باستاساڭىز.
– ديماش احمەت ۇلىمەن جەكە تانىستىعىم 1967 جىلى مامىر ايىنان باستالدى دەپ ويلايمىن. سول جىلى قوستاناي وبلىسىنداعى تاران اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالعان ەدىم. كوكتەمگى دالالىق جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقان. مەنى نيكولاەۆ سوۆحوزىنىڭ ەگىس دالاسىندا جۇرگەنىمدە راتسيامەن تاۋىپ الىپ, وسى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر بريگاداسىنا وبلپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.م.بورودين مەن رەسپۋبليكا باسشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ كەلە جاتقانىن حابارلادى. قالاي بولادى ەكەن دەپ قاتتى قوبالجىدىم. ارينە, ءبىرىنشى حاتشىنىڭ وبلىسقا كەلۋى سول وڭىردەگى ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى جۇمىلدىرۋشى فاكتورى بولسا, ال مەن ءۇشىن ول كىسىمەن تانىسۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەدى. سول جىلعى ونىڭ اۋىل, اۋدان باسشىلارىمەن, ەڭبەككەرلەرمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋى, كەسىمدى ۇسىنىستارى, كەڭەستەرى, سوعان وراي قاتاڭ تالاپ قويۋ ءبىلۋى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىندە باستى باعىتتاعى جۇمىستاردى اتقارۋدا ۇلكەن كومەگىن تيگىزدى.
– ديماش اعا – بۇكىل حالىققا ورتاق, قاسيەتتى دە قادىرلى ادام عوي. ەندەشە, حالقى, جۇرتى نەگە جاقسى كوردى, وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە قادىرلەيدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورىڭىزشى؟
– بىرىنشىدەن, ديماش احمەت ۇلىن حالىقتىڭ ءبارى ءبىلدى. جالپى ول كىسىنى قاراپايىم ادامداردان باستاپ وبلىس, كاسىپورىن باسشىلارى, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە دەيىن كورۋگە تالپىناتىن. جيىنداردا, كەڭسەدە, دالادا بولسىن, قاشاندا بىرقالىپتى, ەش وزگەرمەيتىن. ءار ىسكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن, ال ادامدارعا وتە ىلتيپاتپەن, ىقىلاسپەن قارايتىن. ەشقانداي تاكاپپارلىق, ايبىن كورسەتپەيتىن, قارا باسىن ويلامايتىن. ەڭبەكتى باعالايتىن, تالانتتى تانيتىن. قاراپايىم, اشىق ءجۇزدى, جۇمىسقا قابىلەتتى, پاتريوت, ينتەرناتسياليست-ءتىن. سوندىقتان ديماش احمەت ۇلىن ءالى بىرنەشە ۇرپاققا ءۇلگى-ونەگە بولاتىنداي دارا ازامات دەر ەدىم.
– ديمەكەڭمەن كەزدەسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت شىعار. ەستە قالعان اڭگىمەلەرىڭىزدەن سىر شەرتە وتىرساڭىز؟
– ونداي وقيعالار كوپ قوي, ءبىر-ەكەۋىن ايتايىن. جاس كەزىم. 1965 جىلى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن حيميالاندىرۋ مەن مەليوراتسيالاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پلەنۋم ءوتكەن بولاتىن. 1967 جىلى كوكتەمدە نيكولاەۆ سوۆحوزىندا كەزدەسكەنىمىزدە ديماش احمەت ۇلى اۋداننان قانشا مينەرالدى تىڭايتقىش جەتكىزىلگەنىن سۇرادى. مەن اۋدان قورىنان ءبولىنگەن ساندى ايتتىم دا, قانشا اكەلىنگەنىن بىلمەدىم. ا.بورودين مەنى قۇتقارىپ قالعانمەن, قاتتى ۇيالدىم. سوسىن سابىرلى ءۇنمەن: «ءسىزدىڭ اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعانىڭىزعا ەكى اپتا بولسا دا, بۇل سانداردى ءبىلۋىڭىز كەرەك ەدى», دەدى. ماعان بۇل ەسكەرتۋ ءومىر بويىنا ساباق بولدى. كوردىڭىز بە, ول كىسى قولىندا سوندايلىق بيلىك بولا تۇرا, ەشكىمدى بەدەلىمەن باسپايتىن, بۇيىرىپ ءسويلەمەيتىن, كەمىتپەيتىن ءجانە ەشقاشان داۋىس كوتەرمەيتىن.
بىزگە وتە تاجىريبەلى, ءارى اقىلمان پارتيا جەتەكشىسىن تىڭداۋ وتە قىزىق-تىن. سولتۇستىك وبلىستارعا ۇلتتىق كادرلار دايىنداپ, جوعارى لاۋازىمدى جۇمىستارعا قويۋدى ءوزى باقىلاپ وتىردى.
تاعى بىردە قوستاناي وبلىسىنا كەلگەندە ءبىرىنشى حاتشى ا.بورودينگە: «اندرەي, نەگە ءسىزدىڭ وبلىستا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىق قىزمەتىندە جەرگىلىكتى بىردە-ءبىر ۇلت وكىلى جوق؟» – دەپ سۇرادى. ا.بورودين ءۇنسىز تۇرىپ قالدى دا: «قازاقتار – اقىلدى حالىق. ولار بارلىق جەردە باس ەسەپشى, اۋىلدىق, اۋداندىق كەڭەستىڭ توراعالارى. ولاردىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىققا تاعايىندالمايتىنى – داستارقان باسىندا جايلانىپ وتىرىپ ءشايدى كوپ ىشەدى. ال استىق, جەم-ءشوپ دايىنداۋ ناۋقانى ونى كوتەرمەيدى», – دەگەنى. جاۋاپتى اسىقپاي تىڭداعان سوڭ جايىمەن: «اندرەي, سەن داستارقان باسىندا كوپ وتىرمايتىندارىن ىرىكتەپ ال», – دەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ا.بورودين ءبىرىنشى حاتشىلىققا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن قويا باستادى.
مەنىڭ ومىرىمدە مىناداي دا جاعداي بولعان. 1979 جىلى كەڭەس ايەلدەرىنىڭ قۇرامىندا امەريكاعا جول ءتۇستى. كەزدەسۋلەر نيۋ-يورك جانە وكلاحوما-سيتيدە ءوتتى. سونداي ءبىر كەزدەسۋدە امەريكاندىقتاردىڭ بىرەۋى: «ءسىز ەڭبەك ەرىسىز, ءبىر باسىڭىزدا قانشاما ماراپاتىڭىز بار, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتىسىز, قازاقستان كپ وك مۇشەسىسىز. ءسىزدى وسىلاي كوتەرمەلەپ وتىراتىن «تۇكتى قولىڭىز» بار ما؟» – دەگەن ساۋال قويدى. ولار رەسەيدە تۋىپ وسكەن باسقا ۇلت وكىلىنىڭ قازاقستاندا تۋىستارى بولماسا دا وسىنداي دارەجەگە قول جەتكىزۋىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراعان عوي. ال مەن بولسام: «ءيا, مەنىڭ «تۇكتى قولىم» بار», – دەدىم. زال سىلتىدەي تىندى. سوسىن: «ول – اسا مارتەبەلى ەڭبەك, قازاقستان كومپارتياسى جانە ونىڭ باسشىسى ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ» دەدىم. ماعان دۋ قول شاپالاقتادى.
– قازاقستاندا ەڭبەك ەرى اتاعىن العان ساناۋلى ايەلدەر قاتارىنانسىز. بۇل ماراپات قانداي ەڭبەگىڭىز ءۇشىن بەرىلدى؟
– ول كەزدە قوستاناي اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىمىن. 1976 جىلعى استىقتى جيناپ جاتتىق. ديمەكەڭ كەلىپ, ا.بورودينمەن ەگىندىكتى ارالادى. ەگىس دالاسى تاپ-تازا – ارام شوپتەن ادا. سول جىلى اۋداندا كەرەمەت استىق شىقتى. بۇل شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ, مامانداردىڭ ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ, تەحنيكالىق بازانىڭ جاقسارۋى مەن مەحانيزاتورلاردىڭ شەبەرلىگىنىڭ, ەڭبەككەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى ەدى. جايقالعان ەگىندى كورگەن ديماش احمەت ۇلى دالا باتىرلارىنىڭ ەڭبەگىنە قاتتى ءسۇيسىنىپ, ەندىگى جەردە قالايدا استىقتى توكپەي-شاشپاي جيناپ الۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن ءتۇسىندى. ويتكەنى, اۋدانداعى كولەمدى ءداندى داقىل تاناپتارىنىڭ اراسى ون ەكى كۇن ايىرماشىلىقپەن سەبىلدى. بىراق اۋا رايىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى ەگىس دالاسىنداعى استىق جيناۋ مەرزىمى ءبىر ۋاقىتقا كەلدى. سوندىقتان بارلىق تەحنيكا جانە ادام كۇشى ەگىندى دەستەگە تۇسىرۋگە جۇمىلدىرىلدى. ديماش احمەت ۇلى اگرەگاتتاردىڭ ەگىن ساباقتارىن جارىم-جارتىلاي الىپ جاتقانىن كوردى. كوپتەگەن القاپتاردا ەگىن جاتىپ قالعاندىقتان جاتكالاردى ءبىر باعىتتا جۇرگىزە وتىرىپ, ماساق كوتەرگىشتەردى پايدالانۋعا تۋرا كەلدى. ءبىر كەزدە ديمەكەڭ ەگىننىڭ ماساقتى ساباقتارىن قۇشاقتاپ تۇرىپ: «مەملەكەتكە قانشا استىق وتكىزەسىزدەر؟» دەدى. مەن: «25 ملن. پۇت» دەپ جاۋاپ بەردىم. «وتە جاقسى. ەگەر ءسوزدەرىڭىزدە تۇرىپ, وسىنشاما استىق وتكىزسەڭىزدەر, قازاقستانعا ءبىر ەڭبەك ەرى جۇلدىزى بولىنسە, ول – سىزدىكى», – دەدى. باسشىمىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى جوعارى باعالاعانىنا راحمەت ايتتىم دا: «سول جۇلدىزدىڭ ورنىنا اۋدان ورتالىعىنا مادەنيەت ءۇيىن سالۋدى جوسپارعا ەنگىزۋدى سۇراۋعا بولا ما؟» – دەدىم. «25 ملن. پۇت بولسا, جۇلدىز دا, مادەنيەت ءۇيى دە بولادى» دەدى. ءسويتتى دە, كومەكشىسىن شاقىرىپ ءوتىنىشىمدى قابىلداۋعا تاپسىرما بەردى.
دەرەۋ ىسكە كىرىستىك. رۋدنىي قالاسىنداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ كومبيناتىمەن كەلىسىپ, ولار اۋىر سالماقتى كولىكتەرىن جۇك تيەيتىن قوندىرعىلارىمەن جىبەردى. ءسويتىپ, ولار ەگىستىك القاپتى جالاپ-جۇقتاپ, ءبىر ءدان قالدىرماي جيناپ بەردى. ارينە, ءبىز دە ەڭبەككەرلەردىڭ دالا قوسىندا جۇمىس جاساۋىنا بارلىق جاعداي جاساپ, ەلدىڭ ءبارىن شاقىردىق. كەلگەن ادام جىلجىمالى مونشاعا ءتۇسىپ, دەمالىپ, تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەڭ باستىسى, ەگىس دالاسىندا استىقتى قالدىرماۋ ءۇشىن ادامدارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋدىڭ ءادىسىن تاۋىپ الدىق.
1976 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان ديقاندارىنىڭ مەملەكەتكە 1 ملرد. 100 ملن. پۇت استىق وتكىزۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق جيىنىنا مەن دە شاقىرىلدىم. وندا قوستاناي اۋدانى قازاقستاندىق ميللياردتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن, ياعني 25 ملن. پۇتتىڭ ورنىنا مەملەكەتكە 39,4 ملن. پۇت تاپسىرعانىن ايتتىم. ديماش احمەت ۇلى قولىن كوتەرىپ, زالدى ورنىنان تۇرعىزدى. ۇزاق دۋ قول شاپالاقتاۋ!..
– ەلباسى ن.نازارباەۆ: «اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى د.ا.قوناەۆتىڭ تاريحتىڭ تورىنەن ورىن الارى داۋ تۋدىرمايدى. ديمەكەڭ ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى بولعان تۇلعا. قوناەۆ ەسىمى قازاقستان حالقىمەن بىرگە جاسارى انىق, اقيقات. ول كىسى بارىمىزگە ۇستاز بولعان ۇلى ادام», دەپ جازادى. ءسىز دە «قوناەۆ شەكپەنىنەن» شىققان كادرسىز. ياعني, ديمەكەڭ ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلكەن تاربيەشى دە عوي…
– ول ەندى اقيقات. بىردە ول كىسى وزىنە شاقىرىپ: «ورالعا وبلپارتكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ باراسىز», – دەدى. ال مەن: «سىزدەن اكەم رەتىندە ءوتىنىپ سۇرايمىن, وتباسىم, بالالارىم بار. باۋىر باسقان قوستاناي وبلىسىندا قالا بەرسەم. ونىڭ ءۇستىنە وبلپارتكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كۇردەلى, ءارى جاۋاپتى قىزمەت. سەنىمىڭىزدەن شىعا الماسام قايتەم», – دەدىم. ديمەكەڭ بولسا: «ماعان ءبارى دە بەلگىلى جايت, ال سەن قىزىم رەتىندە, وزىڭە تاپسىرىلعان ءمىندەتىڭدى اتقار», – دەپ جاۋاپ بەردى. سودان ەش تانىس ەمەس وبلىسقا بارۋىما تۋرا كەلدى. ول وبلىستا دا بەل شەشپەي ادال قىزمەت جاسادىم. ودان كەيىن ديمەكەڭنىڭ ۇسىنۋىمەن جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدىم. بىراق, ول جۇمىستى د.قوناەۆپەن ەمەس, جاڭادان تاعايىندالعان ءبىرىنشى حاتشى گ.كولبينمەن ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ول دا م.گورباچەۆ سياقتى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقارعىسى كەلدى. بىردە ماعان: «شاماسى بىزدەر («دۆا رۋساكا») ءبىر-بىرىمىزگە كەدەرگى جاساپ ءجۇرگەن سياقتىمىز», دەدى. «مەن ءسىزدى ءتۇسىنبەدىم. ەگەر مەن سىزگە كەدەرگى كەلتىرىپ ءجۇرسەم, قازىر-اق كەتەمىن. ال ءسىز ماعان قانداي كەدەرگى جاساۋىڭىز مۇمكىن, جۇمباقتاماي اشىق ايتىڭىز», – دەدىم. سودان بۇل ماسەلەگە م.ەسەناليەۆ ارالاسىپ, كولبينگە: «گەننادي ۆاسيلەۆيچ, قازاقستان حالقى, ونىڭ ىشىندە زيالى قاۋىم قازاق ەمەس ۇلتتىڭ وكىلى ەندى جوعارعى كەڭەستىڭ ءتوراعاسى بولۋىن كوتەرە المايدى. ونىڭ شەت جاعىن ءوزىڭىز جەلتوقسان وقيعاسىنان بايقادىڭىز», – دەپ شەشىپ بەردى. مىنە, سودان كەيىن گ.كولبين بيۋرونىڭ قاي وتىرىسىندا بولسىن مەنى ءار ماسەلە بويىنشا ورنىمنان تۇرعىزباعان كۇنى بولماعان شىعار. ونىڭ ۇستىنە وعان قوناەۆتىڭ كادرلارى كەرەك ەمەس ەدى. «قوناەۆشىلار» دەگەن ءسوزدى كولبين وتە ءجيى قولداناتىن.
اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە ساياسي قايراتكەر ديماش احمەت ۇلى – ارقاشان حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالادى. ماعان ول كىسى دۇنيەدەن وتكەندە ۇلى ادامنىڭ تابىتىنىڭ قاسىندا قۇرمەتتى قاراۋىلدا تۇرۋ قۇرمەتى بۇيىردى. كيروۆ كوشەسىنىڭ بويىمەن جىلجىعان جەرلەۋ شەرۋى كەزىندە د.ا.قوناەۆتىڭ دەنەسى سالىنعان كولىكتىڭ استىنا قاراپايىم ادامدار گۇل دەستەلەرىن لاقتىرىپ جاتتى. ال ولاردى ەشكىم دە باعىتتاپ, ۇگىتتەپ تۇرعان جوق ەدى. الماتىلىق قازاق, ورىس, ۇيعىرلار كوزدەرىنە جاس الىپ, كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ كوشباسشىسىنا ءوز قۇرمەتتەرىن كورسەتىپ جاتتى…
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, ديماش احمەت ۇلى ۇلى ادام بولدى, ۇلى بولىپ قالا بەرمەك.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
