رادياتسيا زاردابى
جۇما, 5 قازان 2012 7:13
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سەمەي قالاسىندا پوليگون سىناقتارىنان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن, جاعدايىن جانە ايماقتاعى ەكولوگيالىق زالالدى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان ەدى. قۇرامىنا حالىقتان تۇسكەن ءوتىنىش, تالاپ-تىلەكتەردى جيناقتاۋ ءۇشىن ساياسي پارتيالار, قوعامدىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر وكىلدەرى كىرگەن بولاتىن.
جۇما, 5 قازان 2012 7:13
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سەمەي قالاسىندا پوليگون سىناقتارىنان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن, جاعدايىن جانە ايماقتاعى ەكولوگيالىق زالالدى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان ەدى. قۇرامىنا حالىقتان تۇسكەن ءوتىنىش, تالاپ-تىلەكتەردى جيناقتاۋ ءۇشىن ساياسي پارتيالار, قوعامدىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر وكىلدەرى كىرگەن بولاتىن.
رادياتسيالىق مەديتسينا ءجانە ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قازبەك اپسالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىناق سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى دەرتتەرگە ۇشىراعانى ءمالىم جانە ءولىم-ءجىتىم دە از ەمەس. سەمەيگە قاراستى بارلىق ءوڭىر مەن پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ كەيبىر اۋماقتارى ەكولوگيالىق اپاتتى ايماق رەتىندە تانىلۋدا.
– ءبىزدىڭ ينستيتۋت 1957 جىلى №4 ديسپانسەر رەتىندە سالىنعان ەدى جانە الەمدەگى ەڭ ءبىر قۇپيا مەكەمە بولدى, – دەيدى رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قازبەك ءاپسالىقوۆ. – زەرتتەۋ جۇمىستارى ءاسكەري ۆەدومستۆودان بولەك ءجۇرىپ, پوليگون ايماعىنداعى ساۋلەلەنۋ دەڭگەيى جاسىرىن تۇردە قاراستىرىلدى. 1949 جىلى 29 تامىزدا قاينار اۋىلىنىڭ 42 ازاماتى ءتىلماش, اۋدارماشى قاجەت بولادى دەگەن سىلتاۋمەن سىناق الاڭىندا قالدىرىلادى. جارىلىستان كەيىن وسىندا اكەلىنىپ, ولاردىڭ قال-جاعدايلارى, وزدەرىن قالاي سەزىنەتىندەرى سۇرالادى, بويىنداعى وزگەرىستەر زەرتتەۋگە الىنادى. مىنە, وسىلايشا قۇپيا جۇمىس ىستەگەن مەكەمە بۇگىندە ەلباسى تاپسىرماسىمەن حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ وتىر. بىزدەگى مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ قۇرامىندا رادياتسيالىق-ەكولوگيالىق زەرتحانا بار, وندا توپىراق, سۋ, ازىق-ت ۇلىك قۇرامىنداعى رادياتسيا, راديونۋكليدتەر تەكسەرىلەدى. زەرتحانا 1994 جىلعا دەيىن جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇردى دا, قارجىلاي قيىندىققا بايلانىستى ماڭىزدى جۇمىستارىن توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. 1995 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جارتىلاي جالعاستىرۋعا تىرىستىق. بىراق, بىزدە باسقا دا پروبلەمالار بار. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ رادياتسياعا قانشالىقتى ۇشىراعانىن بىلدىرەتىن دەرەكتەر بار مۇراعاتتى كەڭەستىك اسكەريلەر مۇراعاتىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەن. ەكىنشىدەن, قانشا ادام زيان شەكتى, وسى ماسەلە بەلگىلى ەمەس, سونداي-اق سول كەز بويىنشا اسا قاجەت بولىپ سانالاتىن مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر دە جويىلعان. تەك سوڭعى جىلدارى عانا رەسەيلىك جانە جاپوندىق ارىپتەستەرمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ ناتيجەسىندە اۋاعا تاراعان رادياتسيا مەن ساۋلەلەنۋ دەڭگەيىن انىقتاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن ءبىرشاما تەكسەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
قاتارىنان بىرنەشە جىل بويى اباي, بەسقاراعاي, بورودۋليحا, شەمونايحا اۋداندارى مەن ابىرالى ءوڭىرى جانە سەمەي قالاسى ءبىراز زەرتتەلىپتى. بىراق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رادياتسيالىق كارتاسىن تولىق جاساۋ ءۇشىن بۇل ءالى ازدىق ەتەدى ەكەن. كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ باستاعان عالىمداردىڭ بەرگەن ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا پوليگون ايماعى ۇشكە بولىنگەن كورىنەدى. اسا قاۋىپتى ايماق, قاۋىپتىلىگى جوعارى ايماق جانە قاۋىپتىلىگى تومەن ايماق دەپ. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ينستيتۋت ءوز مۇمكىندىكتەرىمەن جاساعان زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ, پوليگوننان 1 ملن. 450 مىڭ ادام زارداپ شەككەندىگىن انىقتاعان. «بۇل دەرەك جالپىلاما عانا, ءالى دە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. جۇمىستاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا بىزگە جاپوندىق, رەسەيلىك عالىمداردىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. سولار ارقىلى پوليگوننان قاتتى زارداپ تارتقان اباي, بەسقاراعاي ءوڭىرلەرىندەگى رەزيدەنتتەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى جاسالدى. وندا قانشا ادام قاشان جانە قالاي, قاي جەردە رادياتسيا العاندىعى قۇجات تۇرىندە بەكىتىلگەن. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, 360 مىڭ ادام سىناق الاڭىنداعى جارىلىستاردان تىكەلەي زارداپ شەككەن, 111 مىڭى ەڭ العاشقىلاردىڭ توبىندا, ياعني 1963 جىلعا دەيىن تۋعاندار. ەكىنشى, ءۇشىنشى زيان شەككەن ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ قاتارىندا 249 مىڭ ادام بار. تاعى دا 194 مىڭ ادامدى تىركەپ وتىرمىز. بۇل ءالى دە ناقتىلايتىن شارۋا, ءمالىمەتتەر وزگەرۋى مۇمكىن. رادياتسيالىق كارتا جاسالسا, كوپ كومەك بولار ەدى», دەيدى ق.اپسالىقوۆ.
2002 جىلدان باستاپ ينستيتۋتتا 45 توسەكتىك ەمحانا اشىلىپتى, بىراق ول جىلدىق كۆوتا بويىنشا كەلەتىن 1836 ناۋقاسقا مۇلدە جەتپەيدى ەكەن. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا ەمدەۋ شارالارىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەيدە ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن سالىپ, راديولوگيالىق كلاستەردى دامىتۋدى قولعا الۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا ۇجىمنىڭ ريزاشىلىعى مول. شىنى كەرەك, ينستيتۋت عالىمدارى ءبۇگىندە سىناق پروبلەمالارىن ۇلتتىق پروبلەما دەڭگەيىنە كوتەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. سەبەبى, بۇل – حالقىمىزدىڭ قاسىرەتى. سوندىقتان دا قازىر عىلىم ءۇشىن تۇقىم قۋالاۋشىلىق ارقىلى بەرىلەتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋ ماسەلەسى اسا ماڭىزدى. ول ءۇشىن ينستيتۋتتا زارداپ شەككەندەردىڭ دنك-سى ارقىلى قان قۇرامىن تەكسەرەتىن ورىن بولۋى قاجەت. ايتا كەتۋ كەرەك, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن وڭالتۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ دا دايىنداپ وتىرعان تىڭ جاڭالىقتارى بار كورىنەدى.
مەملەكەت سەمەيدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن نازاردان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. الداعى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن سەمەيدە 1949-90-جىلدارى تۋىپ, ءومىر سۇرگەن ازاماتتار بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە ەنگىزىلەتىن بولادى. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتورياعا تۋ تۋرالى كۋالىك, جەكە كۋالىك, مەكتەپ بىتىرگەنى جونىندە اتتەستات, ديپلوم, ەڭبەك كىتاپشاسى, نەكە كۋالىگى, بالالاردىڭ تۋى تۋرالى كۋالىگىن تابىستاۋ قاجەت.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.
