باقىتتى قارتتىق
جۇما, 15 ماۋسىم 2012 6:47
وسى ءسىز باقىتتى ما ەكەنسىز؟ شاۋ تارتقان شاعىڭىزدا شاۋجايىڭىزدان الاتىن تارپاڭ سۇراق ءاۋ باستان-اق تۇقىرتىپ, تىپىرلاتپاي تاستايتىنىن سەزىپ وتىرسىز-اۋ! كۇيگەلەكتەنەسىز. كۇپىرلىك ەتپەڭىزشى. ساباڭىزعا ءتۇسىڭىزشى. اقساقالدىق عۇمىرىڭىز زايا كەتپەگەن شىعار, بالكىم؟ مىنا بايانسىز ومىردە باقىت ءۇشىن كىرپىك ىلمەي ارپالىسىپ تىرلىك كەشتىڭىز ەمەس پە؟ ەندى كارىلىك جەڭىپ, «بازاردان قايتىپ كەلە جاتقان» تۇستا ءوز-وزىڭىزگە ەسەپ بەرگىڭىز كەلگەن ەكەن… مۇمكىن, باقىتتى قارت شىعارسىز! الدە سورىڭىز قايناعان مۇڭلىقسىز با؟ قانداي ولشەمگە سالىپ, ءدال بەزبەندەر ەكەنبىز؟ جالپى, باقىت دەگەنىڭىز قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورەتىن نارسە مە؟ دالدىك ۇعىمى ما؟ ۋىسقا سياتىن ناقتىلىق پا؟ ەستى ساعىمداتقان ەلەس پە؟..
جۇما, 15 ماۋسىم 2012 6:47
وسى ءسىز باقىتتى ما ەكەنسىز؟ شاۋ تارتقان شاعىڭىزدا شاۋجايىڭىزدان الاتىن تارپاڭ سۇراق ءاۋ باستان-اق تۇقىرتىپ, تىپىرلاتپاي تاستايتىنىن سەزىپ وتىرسىز-اۋ! كۇيگەلەكتەنەسىز. كۇپىرلىك ەتپەڭىزشى. ساباڭىزعا ءتۇسىڭىزشى. اقساقالدىق عۇمىرىڭىز زايا كەتپەگەن شىعار, بالكىم؟ مىنا بايانسىز ومىردە باقىت ءۇشىن كىرپىك ىلمەي ارپالىسىپ تىرلىك كەشتىڭىز ەمەس پە؟ ەندى كارىلىك جەڭىپ, «بازاردان قايتىپ كەلە جاتقان» تۇستا ءوز-وزىڭىزگە ەسەپ بەرگىڭىز كەلگەن ەكەن… مۇمكىن, باقىتتى قارت شىعارسىز! الدە سورىڭىز قايناعان مۇڭلىقسىز با؟ قانداي ولشەمگە سالىپ, ءدال بەزبەندەر ەكەنبىز؟ جالپى, باقىت دەگەنىڭىز قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورەتىن نارسە مە؟ دالدىك ۇعىمى ما؟ ۋىسقا سياتىن ناقتىلىق پا؟ ەستى ساعىمداتقان ەلەس پە؟..
«مەن باقىتتى قارتپىن,– دەپ تولعانىپ وتىر استانالىق اقساقال كارىم الماعامبەتوۆ. – سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان شاعىمدا وسىلايشا ءتۇيىن جاساي الامىن. سانالى عۇمىرىم ۇستازدىقپەن ءوتىپتى. شاكىرتتەرىمنىڭ شىنايى كوڭىلى مەن ەركەلەپ بەرگەن ءبىر سالەمى مەنى ءاردايىم باقىتتى ەتىپ ءجۇر. ىشتەرىندە ەلىمىزگە بەلگىلى اكادەميكتەر بار. دەمەك, ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ ۇستاز باقىتى دەگەن سول شىعار؟! تورعاي ءوڭىرىنىڭ, ارقالىق ايماعىنىڭ رۋحاني وركەندەۋىنە ۇلەسىمدى قوسا ءجۇرىپ, استاناعا قونىس اۋدارعانىمدا باقىتتى قارتتىقتى شىنداپ سەزىنگەنىمدى اڭعارعاندايمىن. ەلوردا تورىنەن شىققان كۇننىڭ ارايىنا مالىنىپ, تاڭ سامالىمەن جەلبىرەگەن تاۋەلسىزدىك تۋىن كۇندە كورىپ, شاتتانامىن. باقىتتىمىن! ەگەمەن ەلىڭنىڭ تىنىشتىعىن, ءبىرلىگىن, بولاشاققا دەگەن سەنىمدى قادامىن سەزىنۋدەن ارتىق قانداي باقىت كەرەك قارت ادامعا! مۇنى مەن باقىتتى قارتتىعىما بالايمىن! وتباسىم امان, ۇرپاقتارىم ءوسىپ جاتىر. توي-دومالاقتىڭ ءتورىنەن كورىنىپ, اق باتامدى بەرەمىن! الاڭسىز باتا بەرۋ دە باقىتتىلىقتىڭ بەلگىسى دەر ەدىم!..»
ءماندى, ماعىنالى وتكىزگەن جاستىق شاق باقىتتى قارتتىقتىڭ تۇما باستاۋى ىسپەتتەس ەكەندىگىن كونەكوزدەر ايتىپ كەتىپتى. ابىرويىن جاسىنان ساقتاپ, ادال ىسىمەن كوركەيىپ, ەلدىك مۇددە جولىندا ءوزىن ۇمىتىپ ەڭبەك ەتكەن تالاي ەرلەردىڭ بۇگىنگى باقىتتى قارتتىق ءومىر تۋرالى ءتۇيىنى: «جاسىڭدا ءىستى جاقسى ىستەسەڭ – باقىتتى كەيىن, قارتايعاندا سەزىنەسىڭ», دەگەنگە سايادى. سوندا باقىت دەگەنىڭىز عۇمىر بويى جينالاتىن التىن كومبە تارىزدەس ەكەن-اۋ! «وسى, ەلىم ءۇشىن نەندەي ءىس اتقاردىم ەكەن؟» – دەپ اق شاشىن سيپاپ ويلانعاندا, ءوزىن تۇششىندىراتىن بىرەر جاۋاپ تابا الماعان پەندەنى باقىتتى قاريا دەي الامىز با, ءتايىرى. جوق! باقىت ءسۇيسىنىپ ىستەگەن ىسىڭدە ەكەن! توككەن تەردىڭ وتەۋى! جۇرەك قالاعان كاسىبىڭنىڭ ۇستالىق كورىگى! قان تامىرىنىڭ باقىتتى بۇلكىلى! «مەن ءوزىمدى باقىتتى قارتپىن دەگەندە, ەسىمە اكە-شەشەمنىڭ كۇنى بويعى جۇمىستان قالجىراپ كەلىپ, ساماۋرىننان قانىپ شاي ءىشىپ, مونشاقتاعان ماڭداي تەرلەرىن ءسۇرتىپ الەك بولاتىن كەيپىن ەلەستەتەمىن. سول اياۋلىلارىمنىڭ ءىزىمەن ءوزىم شيىرلاپ ءجۇرىپپىن عوي, بۇگىنگە شەكتى», – دەپ وتكەنىنە كوز جۇگىرتكەن الماتىلىق اياعان باقاي ۇلىنىڭ سوزىنەن باقىت تامشىلارى جىلىستايتىنداي…
«ادامنىڭ باسىنا قونعان باقىتتىڭ تۇراقتى بولۋى جاقسى مىنەز-ق ۇلىققا بايلانىستى», دەگەن ەكەن اقىل-ويدىڭ كەمەڭگەرى ءال-فارابي. مىنەز دەگەنىمىزدىڭ مورالدىق ادەتتەردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ادەپسىزدىكپەن باقىتتى بولۋدىڭ ءوزى اقىلعا سىيمايتىن تۇسىنىك ەمەس پە؟ مىنەز-ق ۇلىق – اركىمنىڭ ءوزىنىڭ كەيپىن كورسەتەتىن اينا! وسى توقتامعا جۇگىنسەك, ءمىنەزسىز اردىڭ-كۇردىڭنەن, ءباتۋاسىز بەن بەرەكەسىزدەن, سۋايت پەن سۋماقايدان, ۇياتسىز بەن ارسىزدان, ۋادەشىل مەن ۋازيپاسىزدان, ۋسويقىدان قانداي باقىتتى قارتتىقتىڭ كەرەگەسى كەرىلمەكشى؟ ميعا كىرمەيدى! جاندى ءسوز ايتساق شە… ءبىزدىڭ وسى تاقىرىپقا ورايلاس قويعان ساۋالىمىزعا تەمىر جول بەكەتى باسىنداعى اتىراۋلىق اتامىز: «مەن باقىتتىمىن, ارينە. سەبەبى, جاقسى مىنەزىمدى بۇكىل ءومىرىمنىڭ سارقىلماس بايلىعى دەپ بالايمىن. مىنەزى بىرقالىپتى ادامداردىڭ ءومىرى دە جايما-شۋاق, باقىتتى بولادى!» – دەگەن ەدى تاستان ءتۇيىن تۇيگەندەي ەتىپ. سارالاپ, بايىپتاعانىمىزدا «مەن باقىتتىمىن» دەيتىندەردىڭ دەنى مىنەزگە باي بولىپ شىعىپتى… «مىنەزى جاقسى ەن باقىتقا كەنەلەر», دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان عوي. نەمەسە «كەرىسكەننىڭ كەسىرى, كەلگەن باقتى كەتىرەر», – دەپ مىنەز جايسىزدىعىن بەتكە باسۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس قوي. سوندا باقىتتى قارتتىقتىڭ ءبىر كەپىلى ورنىقتى مىنەزدەن ءوربيدى ەكەن-اۋ!
« ۇلىڭ جامان بولسا – باقىتىڭ كەتەدى», دەگەن حالىق ماتەلىنىڭ شىنشىلدىعىنا توقسانداعى كەيۋانا كەمسەڭدەپ, باسىن شايقاي تاڭدانىس بىلدىرەدى. كوز جاسىن بۇلاي بەرەدى. كوكىرەگىن كۇيدىرگەن قاسىرەتىن اشىپ ايتپايدى. ەمەۋرىنمەن عانا سىزدىقتاتقانداي… كورشىلەرىنەن سۇراستىرىپ بىلسەك, ءۇش ۇلىنان نەمەرە سۇيمەي تۇلدىر قالىپتى. بەرەكە-بىرلىگى كەتكەن بالالارى ءوزارا جاۋلاسىپ, كەكتەنىپ, ءبىرجولا كەتىسىپ تىنعان. «باقىتسىز بالالار اتا-اناسىن باقىتتى قىلا المايدى عوي!» – دەگەندە, قالتىراۋىق كەمپىردىڭ سۋالعان جاعىنان جاس تارامدالىپ اققانىن كوردىك… قاسىرەتتى قارتتىق, تۇلا بويدى قاريدى. وكىنىشتى بۇل ومىرىنە ەندى قايتىپ باقىت-باعىڭ قاراسىن كورسەتپەي, زىتىپ كەتكەندەي… الگى زار جىلاعان قايعىلى انانىڭ: «بالاسىز انا باقىتتى ما دەپ قالامىن», دەگەن قورعاسىنداي ءزىلماۋىر, ءزىلدى قۇساسىن ەشكىم ەستي كورمەسىنشى…
ءومىر شىركىن, كەرەعارلىعىمەن تۇڭعيىق قوي. جەتپىستىڭ بەسەۋىندەگى كەيۋانا اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭىلىپ جاتسا دا, وڭىنەن الدەبىر جىلى نۇردىڭ تابى سەزىلەدى. ءتاتتى سەزىمنىڭ الديىندە تالماۋرايتىنداي ما؟ «اۋرۋحانادا باقىتتى بولىپ جاتىرمىن!» – دەيدى ءالسىز ۇنمەن. ون بالالى اجەسىن شوبەرەسى قيىن جاعدايدا قيسىنىن تاۋىپ, ەمدەتىپ جاتىر ەكەن. كارى جۇرەك سوعان ءماز. ءباتىر-اۋ, سىرقاتتانىپ جاتىپ تا باقىتتى سەزىنۋگە بولادى ەكەن-اۋ! الاقانىنان سۋ ىشكەن شوبەرەسى وسىلايشا باقىت سىيلاپتى. قارتايعانداعى باقىتتىڭ باعاسى قانداي قىمبات-تى!
اقىلدى, زەرەك, جادى مىقتى بيبالا دەگەن اپامىز بولدى. ءجۇز جاسقا جەتىپ, وسى اقمولدىڭ ءتۇبىندەگى جاڭاجول اۋىلىندا دۇنيە سالدى. كوزى جۇمىلماس بۇرىن: «تۋعان توپىراعىما – قىزبەلىمە جەتكىزىڭدەر!», دەپ وسيەتتەۋدەن ءبىر تانبادى. ىنىلەرى ازىلدەپ: «جەر تاڭداپ قايتەسىز, وسى ماڭعا جانتايا كەتپەيسىز بە؟», – دەگەندە, اپامىز: «بار باقىتىم تۋعان ەلىم ەدى. باۋىرىن ماڭگىلىككە مەكەندەيىن! مەنى جۇماقتان دا ەرەك باقىتتى ەتكىلەرىڭ كەلسە, سويتىڭدەرشى!», – دەپ وكسىككە بۋلىققان. مارقۇم باقي دۇنيەدە دە باقىتتى بولعانىن سەزىنىپ جاتقان شىعار!.. ال, باقىت ولشەمىن ءتۇسىنىپ كورىڭىز!
سۋىق سۋدىڭ ءوزىن ۇرلەپ ىشكىزىپ, زار يلەتكەن زاماننىڭ كۋاگەرى بولعان, بۇگىندە توقساننىڭ جەتەۋىنە كەلگەن گۇلنار ءمىرجاقىپقىزى: «اكەم اقتالعاسىن باقىتتىڭ نە ەكەنىن سەزىنگەم!» – دەگەندە, باقىت باعاسىن تەرەڭ پايىمداعانداي بولعانبىز. ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا جانىن پيدا ەتكەن اكە اماناتىنداي بولعان, بولاتتاي بەرىك قىز باقىت بايلامىن سولاي بەينەلەگەن ەكەن. ال ءوزىنىڭ باقىتتى قارتتىعىنىڭ باستاۋىن حالىق قاھارمانى, بۇلبۇل كومەي ءانشى روزا باعلانوۆا بىلايشا ەسكە الىپتى: «مەن ساحناعا شىققاندا ەڭ جاقسى كورەتىن ادامىممەن كەزدەسۋگە بەتتەگەندەي سەزىنەم. العاشقى ىستىق ءسۇيىسكە ىنتىققانداي بولام. ءمىنە, باقىت – وسى ەكەن!» شىناشاقتاي بۇلبۇل قۇستىڭ باقشام گۇلدەگەندە تىنىمسىز سايراپ, كومەيىنەن قۇيقىلجىتا عاجاپ اۋەن توگەتىنىنە قايران قالۋشى ەدىم, باقسام, جاراتىلىس ۇقساستىعىنىڭ ءتوركىنى ءبىر ەكەن عوي… ءانشى مەن بۇلبۇل… قارتايسا دا انىمەن باقىتقا كەنەلىپ كەتكەن وشپەس تۇلعا!. گۇلگە عاشىقتىعىن ءانمەن اۋەزدەپ, ادىپتەگەن سايراۋىق قۇس! ول دا بالكىم, باقىتتى شىعار!… باقىتىن داۋىستان تاپقاندار!
قارتايعانداعى باقىت ءمانىن اشقىمىز كەلىپ, كوپ اۋرەلەنىپ جۇرگەنىمىزدە, ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن بەلگىلى سۋرەتشىنىڭ ءسوزىن كەلتىرسەم دەيمىن. «قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى دەيدى, سوندا, ولەر الدىندا دا دەمالۋعا بولا ما؟» – دەپ شارشاڭقى ءجۇزىن تىكتەپ العان قارت سۋرەتشى ساۋال تاستادى. – ماعان وسىنشا كول-كوسىر ەڭبەك نەنىڭ ارقاسىندا كەلدى دەگەن سۇراق ءجيى قويىلادى. سونداعى جاۋابىمنىڭ ءتۇرىن بىلگىڭ كەلە مە, شىراعىم. ايتايىن. دەمالماۋدان دەيمىن. سەن دە تاڭىرقارسىڭ. ول شىدامسىزدانىپ, بوس ۋاقىتىڭىزدا نە ىستەيسىز دەپ سۇرايدى. دەمالمايمىن دەيمىن. باسىن شايقايدى. مەنى وسىنىڭ ءبارىن جورتا ايتىپ وتىر دەيتىن شىعار. جوق, شىراعىم, مەن عۇمىر بويى دەمالماي باقىتىمدى ىزدەپ جۇرگەن اداممىن عوي!.. باقىتتى قارتتىق دەيسىڭ بە؟ ە-ە, وعان دەمالماساڭ عانا بولەنەسىڭ!..»
باسىمىزدى ەرىكسىز يزەپ, قۇپتاپ وتىرعانبىز. «شىراعىم, – دەدى قارت سۋرەتشى ميىعىنان جىميىپ. – دەمالماۋ مەن زورىعۋدىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلەسىڭ عوي. بايقا!..»
– ءسىز ءوزىڭىزدى باقىتتى قارتپىن دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ – دەپ كوشەدەگى وتكىنشىدەن سۇرادىق.
– جوق! – دەدى تاياعىنا سۇيەنىپ, القىنا دەمالعان قارت. – جوق! قايداعى باقىت؟! كارىلىك كەلمەي تۇرىپ, جاستىقتىڭ قادىرىن ءبىلۋىم كەرەك ەكەن! بار قاتەلىگىم سول!
… قارتتار ءۇيىنىڭ ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, بەلى بۇگىلىپ, شويناڭداپ, ارەڭ جەر سىزىپ بارا جاتقان قاۋساعان شالدان سۇرادىم:
– ءسىز باقىتتىسىز با؟
– باقىتتى بولعاندا قانداي! باقىتتىمىن! – دەپ قويۋ وسكەن اعاش بۇتاسىنىڭ باۋىرىنداعى ورىندىققا جايعاسقان شىمقاي اق ورامالدى كەيۋانا جاققا تاعاتسىزدانا قاراپ قويدى.
– اتا, قالايشا باقىتتىسىز!
– قارتايعاندا دا ەسسىز ءسۇيۋ باقىتى بولاتىنىنا كوزىم جەتتى!
… ال, كەرەك بولسا! باقىتتىڭ ولشەمىن نەمەن بەزبەندەپ, قايدا سىيعىزار ەكەنسىز؟!
سوندا باقىت دەگەنىڭ جاس تالعامايتىن بولعانى عوي!.. تەك ۋىسىڭا قوندىرىپ, ۇستاي ءبىلشى!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
