ساۋلەتشى! ساۋلەت اناسى – تاريح, تاريح ايناسى – ساۋلەت دەگەن قاعيدا بار. “ساۋلەت – تاسپەن جازىلعان قۇدىرەتتى مۋزىكا”, دەپتى نەمىس اقىنى. وسىلاردان ساۋلەت ونەرىنىڭ ادام ءھام قوعام ومىرىندە الاتىن ماڭىزدى ورنى كورىنىپ-اق تۇر.
ءار حالىقتىڭ ءوز دۇنيەتانىمىنا, ءوز بولمىسىنا ساي, ونىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ايشىقتايتىن ساۋلەت ونەرى ەجەلدەن بولعان. سونىمەن قاتار, ول ءار ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني دامۋى نەمەسە قۇلدىراۋىنىڭ دا ايقىن ايعاعى. بۇلاردى بىزدەر افيناداعى پارفەنون تاريحىنان, ريمدەگى كوليزەي تاريحىنان, نوۆگورود, پسكوۆ, سامارقاند, بۇحارا تاريحتارىنان جاقسى بىلەمىز. ەرتەدە ءبىزدىڭ دە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى كورسەتە ءبىلگەن تاراز, قۇلان, ساۋران, وتىرار, سارايشىق, تاعى باسقا دا قالالارىمىز بولدى. بايتاق جەرىمىزدە قالا مەن دالا وركەنيەتى قاتار دامىعانى جىلدان جىلعا, اسىرەسە, مىنا تاۋەلسىزدىك العان تۇسىمىزدا انىق ايقىندالىپ كەلەدى. حالقىمىزدىڭ جادىندا “بەس قالادان ساۋرانعا, ساۋراننان سايرامعا, سايرامنان تارازعا دەيىن قوزى تۇياعى جەرگە تيمەي ويناقتاپ شاۋىپ وتەدى” دەگەن اسەرلى تەڭەۋ قالعان. ح عاسىردا عالىم-ەنتسيكلوپەديست ءال-بيرۋني امۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا 300-گە جۋىق قالا ورنىقتى دەپ جازعان ەكەن. زامانىندا قازاق ەلىنىڭ جۇلدىزى جانىپ, داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعانىنىڭ بىردەن ءبىر كورىنىسى ەدى ولار. دەگەنمەن, زامان وزگەردى, ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسى ىسپەتتەس بۇل قالالار تاريح تەپكىسىنە شىداماي قيراپ, قۇلاپ, قۇم باسىپ, ۇزاق جىلدار ءبىزدىڭ جادىمىزدان كەتتى. ءتىپتى وسى قالالارعا ءسان بەرگەن ساۋلەتشىلەر مەن قۇرىلىسشىلاردىڭ ەسىمى دە تاريحىمىزدا دۇرىس ساقتالماعان.
سوڭىنان ۇزاق جىلدار كوشپەندىلەر ءوركەنيەتىن دامىتتىق, ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمىزدىڭ وزىق ۇلگىسى دەپ كيىزدەن ءۇي تۇرعىزىپ, ونى ءداستۇرلى ويۋلارمەن بەزەندىرۋلەردەن شىعا الماي جۇردىك. “قازاقتىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ءۇش نارسەسى بار. سونىڭ ءبىرى – كيىز ءۇي”, دەيتىن عابيت مۇسىرەپوۆ. كوپ عاسىرلار بويى كيىز ءۇي ءبىزدىڭ دالا ساۋلەت جادىگەرى بولدى. حح عاسىردا ەلىمىز وتىرىقشىلىققا كوشىپ, كيىز ءۇي دە زامان تالابىنا ساي كەلمەي, بارلىق ءسان-سالتاناتىمەن ارتتا قالا بەردى.
قازاق ەلىندە كوپتەگەن قالالار بوي كوتەرىپ, ساۋلەت ونەرىنە سۇرانىس پەن تالاپتىڭ كۇشەيۋى كەڭەس داۋىرىنەن باستالدى دەسەك, ارتىق بولماس. ساۋلەت ونەرىنىڭ ءارتۇرلى ۇلگىلەرى ومىرگە كەلە باستادى. جانە دە ولار كوبىنەسە وسى ءداۋىردىڭ ورتالىعى, استاناسى ماسكەۋدەن ۇسىنىلدى. دەي تۇرعانمەن, وسى تۇستا ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىمىزگە ءتان ۇلتتىق ۇلگىسى دە قالىپتاسا باستادى. تاريح ساحناسىنا تالاي دارحان تۇلعالار شىقتى. سولاردىڭ ءبىرى ساۋلەت ونەرىنىڭ كوشباسشىسى – تولەۋ بيسەنوۆ. ونىڭ وسى سالانىڭ ەلىمىزدە باستاۋ الىپ, ۇلتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋداعى ەرەن ەڭبەگىن ماماندار م.اۋەزوۆتىڭ ادەبيەتتەگى, احمەت جۇبانوۆتىڭ مۋزىكا ونەرىندەگى, ءابىلحان قاستەەۆتىڭ سۋرەتشى رەتىندەگى ەرلىكتەرىمەن قاتار قويدى. توكەڭمەن بىرگە تىزە قوسىپ, قازاقستاندا ساۋلەت ونەرىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ وسى سالاداعى العاشقى پروفەسسور, تالانتتى عالىم مالباعار مەڭدىقۇلوۆتىڭ ەسىمى دە قۇرمەتپەن اتالادى. ۇلتىمىزعا ءتان ساۋلەتشىلىك ونەرىمىز بولعان, ونىڭ وزىق ۇلگىلەرىن دامىتۋىمىز كەرەك دەپ اشىق ايتىپ, اتسالىسقان وسى ەكى ابزال اعالارىمىزدىڭ ەڭبەگى سول داۋىردە ونشا قولداۋ تاپپادى, ءتىپتى ءوز باستارى قۋعىنعا ۇشىرادى. بىراق ارتىندا شاكىرتتەرى, ءىزباسارلارى قالدى. ولار وسىرگەن ساۋلەت سايگۇلىكتەرىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەپ ابدىساعيت شايمۇحامبەت ۇلى تاتىعۇلوۆتى ايتۋعا بولادى.
ابدىساعيت تاتىعۇلوۆتىڭ قازاقستاندا ءساۋلەت-قۇرىلىس ىسىنە بەلسەنە ارالاسقانىنا بيىل جارتى عاسىرعا جۋىق, ال اتاعى وزىمىزدە عانا ەمەس, باسقا ەلدەرگە دە تاراعان, وسى سالاداعى شەتەل ماماندارى جاقسى بىلەتىن “كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىن ۇزبەي باسقارعانىنا 35 جىل بولادى ەكەن. وسى ۇزاق جىلداردا تالاي كوز تارتار, كوڭىل سۇيسىنەر سارايلار مەن عيماراتتار سالعان, قازاق ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعارىپ, ونى باسقالارعا كورسەتە العان, تىنىمسىز عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا وسى سالانىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا دەربەس ۇلەسىن قوسقان, جالپى ەلىمىزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ قايراتكەرى جانە ونىڭ جەتەكشى ۇجىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە جەكە ءوزىنىڭ قولتاڭباسى بار ازامات.
مەن ابەكەڭدى ۇزاق جىلدار بىلەمىن. تۋعان جەرىمىز, وسكەن ولكەمىز ءبىر, ءبىر زاماندا وستىك. ارقيلى وتكەلدەردەن دە بىرگە ءوتىپ كەلە جاتىرمىز. ابدىساعيتتىڭ باباسى, كەنەسارىنىڭ سان جورىقتاعى سەنىمدى سەرىگى, ۇزەڭگىلەسى جاۋكە باتىردىڭ ەسىمىن تورعاي ءوڭىرى ۇلكەن قۇرمەتپەن اتايدى. ەسىمى ەل جادىندا ساقتالعان. جاۋكە باتىردىڭ ەرەن ەرلىگىن ايتىپ, اقىن نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ جىرىنا العاش قوسقان مەنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى مۇرات اعام ەدى. اتاقتى باتىر بابانىڭ ۇرپاعى وزىنە تارتا ءبىلدى. ابدىساعيتتىڭ اتاسى تاتىعۇل قاجى ەل اعاسى بولعان, مەشىت سالدىرىپ, بالالاردى وقىتقان. كەشەگى تورعاي دالاسىندا بولعان اتاقتى دۇبىردە تاتىعۇل قاجى ەل نامىسى ءۇشىن تۋ كوتەرىپ, بالالارى نۇرمۇحانبەت تە, شايمۇحامبەت تە (ابدىساعيتتىڭ اكەسى) اكەلەرىمەن بىرگە بولعان. سول ءۇشىن قاجى بالالارىنىڭ ەكەۋى دە كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىن كورىپ, تۋعان جەرىن, قىستاۋىن تاستاپ, باسقا وڭىرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. سول باسقا وڭىردە ءدۇنيەگە كەلگەن ابدىساعيت اتا مەن اكەنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتى سولارمەن بىرگە اتقاردى, سول دۇربەلەڭ كەزەڭنىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن قاتار كورە ءجۇرىپ بوي تۇزەدى, ازاماتتىق تۇلعاسى قالىپتاستى. ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەل تاعدىرىن, ۇلت نامىسىن ويلايتىن ماماندار, ازاماتتار كەرەك دەيمىز. مىنە, وسىنداي ازاماتىمىز – ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ. ال ەندى ونىڭ ۇلتجاندىلىعى اتاسى كوتەرگەن تۋمەن, اكە ونەگەسىمەن, انا سۇتىمەن قالىپتاسقان دەۋىمىزگە جوعارىدا ايتقاندارىمىز نەگىز بولا الادى.
ابەكەڭنىڭ ساۋلەتشى ونەرىن تاڭداۋىنا تۋعان ەلىنىڭ تىلسىم سىرىنىڭ اسەرى بولدى دەۋىمىزگە بولادى. سوناۋ ۇلىتاۋدان باستاۋ الىپ قۇردىمعا كەتكەنشە وزەكتى ەلدىڭ ومىرىنە ءمان مەن ءسان سىيلاپ كەلە جاتقان قاسيەتتى تورعاي وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ءانسامبلى قونىس تەپكەن دەرسىڭ. ءXVىىى-ءXىX عاسىرلاردا كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن ەڭسەلى عيماراتتار سان عاسىرلىق وقيعالاردىڭ كۋاسى ءىسپەتتى الىستان قول بۇلعايدى. ولاردىڭ ءبىرازى رەسپۋبليكانىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزبەسىنە الىنعان. بالا ابدىساعيت ولار تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى ەستىپ وسسە, ەسەيە كەلە ولاردى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ نىساناسى ەتتى.
حح عاسىردىڭ ۇلى ارحيتەكتورى لە كوربيۋزەنى بارشا الەم بىلەدى. سول ايتقان ەكەن: “ساۋلەتشى سەزىمتال, ءارى ونەردىڭ ءتاجىريبەلى ءبىلىمپازى بولۋى كەرەك. ول تەك قانا ينجەنەر, قۇرىلىسشى ەمەس, دارىگەر, پسيحولوگ جانە مىندەتتى تۇردە اقىن بولۋعا ءتيىس”. وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بولماسا دا, دەنى ابدىساعيتتا بار. ەرەكشە سەزىمتالدىعىنا ونىڭ جوباسىمەن سالىنعان سۇلۋ عيماراتتار كۋا. مايتالمان ينجەنەر, تاجىريبەلى قۇرىلىسشى ەكەنىن بارشامىز مويىنداپ, وسى سالاداعى ەلەۋلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسشى دا, قوسشى دا ونىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق تۇرەدى. اقىندىعى تاعى بار. ءسويتىپ, لە كوربيۋزە ايتقانداي, ابەكەڭ دە ساۋلەت ونەرىنىڭ قادىرىن, قاسيەتىن جان دۇنيەسىمەن تۇسىنەتىن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات.
ابەكەڭنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن “كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسى الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىنىڭ, 25 قاباتتى “قازاقستان” قوناق ءۇيىنىڭ, ستاديوننىڭ, “الاتاۋ” ءساناتوريىنىڭ, تاعى دا باسقا اتى ايگىلى عيماراتتاردىڭ جوباسىن ۇسىندى. ولار ۇسىنعان قازاقستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ گران-پري جۇلدەسى مەن التىن مەدالىن العان وسى قالاداعى “نۇرلى تاۋ” كوپفۋنكتسيونالدى كەشەنىنىڭ جوباسى ىسكە اسىپ وتىر. تۇرىك اعايىندار “انكارا” قوناق ءۇيىن سالعاندا ابەكەڭ ءوزىنىڭ ارىپتەسى, تالانتتى ارحيتەكتور توقتار ەراليەۆپەن بىرگە وسى قۇرىلىسقا جەتەكشىلىك ەتىپ ەدى. 40 جىلدان ارتىق ابەكەڭ مەن ول باسقارعان اكادەميا الماتى قالاسىنداعى بارلىق ساۋلەتتى عيماراتتاردىڭ جوباسىن جاساۋعا بەلسەنە ارالاستى. سوندىقتان دا بارشامىز ماقتان ەتەتىن اسەم قالامىز الماتى كەلىستى كەلبەتى ءۇشىن ابەكەڭ مەن ول باسقارعان جوبالاۋ اكادەمياسىنا بىردەن-ءبىر قارىزدار دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.
قازاقستان ساۋلەتشىلەرىنىڭ ۇلكەن شەبەرلىك تانىتاتىن جانە ءوز ىستەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىن تۇسى – استانا قالاسىنىڭ ءساۋلەت-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جوبالارى. “استانا الدىمەن قازاق رۋحىنا ساي كەلەتىندەي, ەكولوگيالىق تازا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى وڭتايلى شەشىلگەن قالا بولىپ كوركەيۋى كەرەك. قازاقستاندى اسەم ءارى ۇلتتىق سيپاتتاعى عيماراتتارىمىز بار ەل رەتىندە الەمگە تانىتقىمىز كەلسە, بار كۇشىمىزدى استانا عيماراتتارىنىڭ سۇلۋ جوبالارىنا جۇمساۋىمىز كەرەك. ارحيتەكتۋرالىق شىعارمالار تەك پراكتيكالىق ماقساتتار ءۇشىن ەمەس, قورشاعان ورتانىڭ ەستەتيكاسىن قالىپتاستىراتىن, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر يدەيالىق ماقسات-مۇراتىن, ەستەتيكالىق مۇقتاجىن بەينەلى تۇردە بايانداۋ كەرەكتىگىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك”, دەيدى ابەكەڭ.
وسى تۇرعىدان ءوزى دە, ول باسقارعان اكادەميا دا استاناداعى جاڭا قۇرىلىستاردىڭ كوركەمدىگىنە اتسالىسۋدا. قالامىزداعى “نۇرسايا”, “تريۋمفالنىي” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ, ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ, حان كەنە ءمۇسىنىنىڭ جوبالارىندا ابەكەڭنىڭ قولتاڭباسى بار.
“كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىن ابدىساعيت تاتىعۇلوۆتىڭ 35 جىل ۇزبەي باسقارىپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. وسى جىلدارى “كازگور” قاتارداعى جوبالاۋ ينستيتۋتىنان اكادەميا دارەجەسىنە, ءوز سالاسىندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى كاسىپورىن دارەجەسىنە كوتەرىلە ءبىلدى. كەشەگى زامان وزگەرىپ, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وسى سياقتى ۇجىمدار كۇنىن كورە الماي, جاپپاي جابىلىپ جاتقاندا, “كازگور” ءوز ماماندارىن, ءوز قالپىن ساقتاپ قالا الدى. ال بۇگىن بۇل الەمگە اتى ايگىلى جوبالاۋ اكادەمياسى. ابەكەڭمەن ۇزاق جىلدار قىزمەتتەس بولعان ارىپتەستەرى ونىڭ باسشىعا ءتان ءۇش ايتارلىقتاي قاسيەتىن ايتادى. بىرىنشىدەن, ول مىقتى ينجەنەر جانە ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ماڭايىنا دارىندى ادامداردى توپتاستىرا ءبىلدى. ەكىنشىدەن, وسى ۇجىمنىڭ باستى ءىس-باعىتتارىن انىقتاپ, ونىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءۇشىنشىدەن, ۇجىم مۇشەلەرىنە ادال بولدى, ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاي ءبىلدى. باسشىلارىنىڭ وسىنداي ىزگىلىكتەرىنە كوزى جەتكەن ۇجىم جىل ساناپ ىستەگەن ءىستىڭ, ۇسىنعان قۇرىلىس جوبالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرا بەردى.
اتالمىش اكادەميا نارىق زامانىندا تالاي سىناقتاردان ابىرويلى ءوتىپ كەلەدى. نارىق تالابىنا سايكەس ءوزىنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن كۇردەلى تۇردە قايتا جاسادى. جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ومىرگە كەلۋىنە بايلانىستى جوبالاۋ تاسىلدەرى جاڭاردى. وسى سالاداعى الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن جوبالاۋ ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. دەموكراتيالىق ۇردىستەر دە ورىن الىپ, اكادەميا ءوز پرەزيدەنتىن بالامالى تۇردە ءبىرنەشە رەت قايتا سايلادى. بۇگىن وسى اكادەميا دارىندى ءساۋلەتشى, وسى سالانىڭ نوقتا اعاسى شوتا ىدىرىس ۇلى ءۋاليحان ايتقانداي, ارحيتەكتورلار مەن ينجەنەرلەردىڭ “ارۋ انا” (الما-ماتەر) دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, ءوز جانىنان ءبولىپ, كەلەشەگى مول وتاۋلار تىگىپ جاتىر.
“كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىنىڭ ىزگىلىكتى ىستەرى ەلەنبەي قالعان ەمەس. سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە ءبۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ باس بايگەسىن ون بەس رەت جەڭىپ العان ەكەن. ەگەمەندىك العان تۇسىمىزدا اكادەميا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “التىن ساپا” بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. اكادەميا پرەزيدەنتىنىڭ دە ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ وتىر. ول قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, قۇرمەتتى ينجەنەرى, مادەنيەت قايراتكەرى اتاقتارىنىڭ يەگەرى, سان رەت وردەن-مەدالدارمەن دە ماراپاتتالعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساۋلەتشى مارك ۆيترۋۆي پولليون: ء“تۇرلى سالانىڭ قاتىسۋىمەن پايدا بولعان جۇمىستاردىڭ دا ەڭ سوڭىندا ساۋلەتشىنىڭ كوزىنەن وتەتىندىگى تەگىننەن بولماسا كەرەك. ساۋلەتشى عىلىمدى قابىلداي الاتىنداي تابيعاتىنان تالانتتى ادام بولۋى كەرەك”, دەگەن ەكەن. ءوزىنىڭ نازىك ەستەتيكالىق سەزىمىمەن, اسقان تالانتىمەن, وسى سالاداعى تاباندى عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن ەل ەسىمىندە قالعان ساۋلەتشىلەر از ەمەس. وسى تۇرعىدان جوعارىدا اتالعان مارك ۆيترۋۆي پولليوننىڭ ءوزىن, حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساۋلەتشى لەون باتيستا البەرتيدى, ءحVى عاسىردىڭ پەرزەنتى ساۋلەتشى اندرەو پاللاديونى, ءبىزدىڭ ساۋلەت ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان مالباعار مەڭدىقۇلوۆتى, ولاردىڭ ارتىنا قالدىرعان عىلىمي ەڭبەكتەرىن ايتۋعا بولادى.
وسىلاردىڭ, وسى سالاداعى باسقا دا عالىمداردىڭ ىرگەلى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ, وعان ءوزىنىڭ دەربەس ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان دارىندى عالىم ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ. ونىڭ قالامىنان 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر, ماقالالار جارىق كورگەن ەكەن. ول عىلىم كانديداتى, پروفەسسور. ماسكەۋدەگى حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. 2001 جىلى “ارحيتەكتۋرا جانە جوبالاۋ نەگىزدەرى” اتتى ابەكەڭ باسشىلىق ەتكەن عىلىمي ەڭبەك جاريالاندى. “ساۋلەتشى – 2001” اتتى حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر فەستيۆالىندە وسى ەڭبەك ساۋلەت ونەرى تۋرالى جازىلعان ەڭ ماڭىزدى ەڭبەك رەتىندە تانىلىپ, ءا.تاتىعۇلوۆ ارحيتەكتورلار وداعىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ ءى دارەجەلى ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. 2005 جىلى وسى ەڭبەكتىڭ العاشقى ەكى تومىنا تاعى ەكى توم قوسىلدى. ءسويتىپ, بۇل ەڭبەك ەنتسيكلوپەديا دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ابەكەڭنىڭ “ساۋلەت كونسترۋكتسيالارىنىڭ نەگىزى جانە ازاماتتىق عيماراتتاردى جوبالاۋ” اتتى مونوگرافياسى وسى سالادا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار ءۇشىن ماڭىزدى وقۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. باسقا دا ونشاقتى مونوگرافيالارىنىڭ ساپاسى جوعارى, ماڭىزى تەرەڭ دەيدى وسى سالانىڭ ماماندارى. كوپشىلىك, اسىرەسە ماماندار, ولاردىڭ نازارىن اۋدارعان جوبالارى ارقىلى, تاباندى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە تاتىعۇلوۆ ەسىمى الەم ەلدەرىنە تانىلا باستادى. تالانتتى ينجەنەر, دارىندى ساۋلەتشى رەتىندە تالاي حالىقارالىق كونگرەستەرگە قاتىسىپ, مىنبەدەن ءوزىنىڭ عىلىمي جاڭالىقتارىن جاريا ەتتى. اقش, شۆەيتساريا, يتاليا, گەرمانيا, كانادا, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, انگليا, كورەيا ەلدەرىندە, باسقا ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر كونگرەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى. ارحيتەكتورلار وداعىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ گران-پري جۇلدەسى مەن التىن مەدالىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە يەگەرى. ول باسقارعان اكادەميا الەمدەگى ەڭ تانىمال جوبالاۋ كومپانيالارىمەن, مىسالى اقش-تاعى “Som”, “LERA”, “Ramse”, اعىلشىندارداعى “Foster+Purtners”, “Buro Happold”, “Arup” وڭتۇستىك كورەياداعى “Space Group”, تاعى باسقالارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي باستادى. ولاردىڭ بىرىگىپ جاساعان قۇرىلىس جوبالارى ىسكە اسۋدا. ءسويتىپ, اتالمىش اكادەميانىڭ الەم دەڭگەيىندەگى كەلبەتى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. ال ونىڭ باسشىسى ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ بۇگىنگى تاڭدا قازاق ساۋلەت ونەرىن الەمگە تانىتتىرىپ, ونىڭ الەم قاۋىمداستىعىندا ەلەۋلى ورىن الۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن بىردەن ءبىر ازاماتىمىز.
ءبىز ساۋلەتشى ءومىرىن, ساۋلەت الەمىن اڭگىمە ەتۋدەمىز. اڭگىمە ارقاۋى ءبىر ازاماتىمىزدىڭ جەمىستى ەڭبەگى تۋرالى بولىپ وتىر. بىراق, بۇدان ساۋلەت ونەرىنىڭ جولى, ساۋلەتشىنىڭ ءومىرى جەڭىل ەكەن دەگەن پىكىر تۋماسا كەرەك. بۇل دا قيىنشىلىعى مەن قايشىلىعى كوپ, ءاربىر جەمىسى تاباندى كۇرەسپەن عانا كەلەتىن سالا. شەت ەلدەن كەلگەندەردىڭ وسى سالانىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا تيگىزگەن تەرىس اسەرى دە از ەمەس. وسى ماسەلە جانە بۇدان باسقا دا ساۋلەتشىلەردى قوبالجىتاتىن جاعدايلار بار. “جارتى عاسىرعا جۋىق قۇرىلىستىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ, كوپتى كورگەن, كوپ تاجىريبە جيناعان مامان رەتىندە مەنى بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىنداعى قالالاردىڭ جاي-كۇيى تولعانتادى, الاڭداتادى. كەڭەس كەزىندە رەسپۋبليكادا قانشاما قالالار سالىندى دەسەڭىزشى: كەنتاۋ, قاراتاۋ, ارقالىق, جاڭاتاس, قاپشاعاي, جاڭاوزەن, ت.ب. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ء(تىپتى كوبىنىڭ) بۇگىندە ءمانى دە, ءسانى دە كەتىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى. ارقالىقتاعى نەبىر ءزاۋلىم عيماراتتار قاڭىراپ بوس قالىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ جاتىر دەگەندى ەستىگەندە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. ال تالاپايعا ءتۇسىپ جاتقان قالالار جالعىز ارقالىق ەمەس, باسقا وڭىرلەردە دە بار. كوز الدىمىزدا قاراۋسىز قالىپ, ازىپ-توزىپ بارا جاتقان سول قالالار اي مەن كۇننىڭ امانىندا سوناۋ ىقىلىم زامانداردا قۇم جۇتقان قالالاردىڭ كەبىن كيۋى كەرەك پە؟” دەپ قىنجىلادى تاتىعۇلوۆ.
“سوڭعى 10-15 جىلدا بۇرىنعى ساۋلەت مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدار تاراپ كەتتى. ونداعى ءتاجىريبەلى ساۋلەتشىلەر قازىر مول ايلىق ءتولەيتىن “ەليتستروي”, “بازيس-ا”, “قۋات” سەكىلدى شەتەلدىكتەر قارجىلاندىراتىن فيرمالارعا كەتكەن. ولار قانداي تاپسىرىس السا سونى ورىندايدى. امەريكالىق پا, ازيالىق پا ءبارىبىر. سوندىقتان ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمىزدىڭ نەگىزىن وقۋ ورىندارىندا قالاپ, قۇرىلىس كومپانيالارىنا ءوزىمىز يەلىك ەتپەي بولمايدى”, دەپ ەدى جاقىن جىلداردا ومىردەن وتكەن ابزال ازاماتىمىز, ساۋلەتشى قالدىباي مونتاقاەۆ.
“قازاقستان قالالارى بەكىتىلگەن باس جوبالار بويىنشا سالىنعان. بىراق بۇل جوبالار دا قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, وعان ءومىر ءوز كەرەگىن ەنگىزىپ, تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالىپ وتىرادى. ەڭ باستىسى – بۇل جۇمىستارعا دەر كەزىندە مامانداردىڭ قاتىسۋىن, جوبالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىك پەن جوعارى دارەجەدە جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جاقسى تۋىندىلار جاساۋ ءۇشىن كونكۋرستار وتكىزۋ قاجەت. وعان تەك ءوزىمىز عانا ەمەس, الەمگە بەلگىلى شەبەرلەردىڭ قاتىسۋى ورىندى بولار ەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كونكۋرستا بارماق باستى, كوز قىستى ماسەلەلەر كوپ بولدى. مۇنداي جولدىڭ الىسقا, جاقسىلىققا اپارمايتىنى حاق”, دەيدى ساۋلەتشى شوتا ءۋاليحان اعامىز.
ءبىز قازىر قۇرىلىسشىلارعا تاۋەلدىمىز, سولاردىڭ ايتقانىن ورىندايتىن توپقا اينالدىق. بار بيلىكتى, تورەلىكتى قۇرىلىس كومپانيالارى مەن فيرمالارىنا عانا بەرىپ قويماي, ۇلتتىق قۇرىلىس بولاشاعىن ساۋلەتشىلەردەن سولارمەن بىردەي تالاپ ەتسە, ارينە, قالالارىمىزدىڭ كەرەمەتتەي وزگەرىپ, كوركەيەرى كۇمانسىز دەگەن دە پىكىر ايتادى وسى سالانىڭ ماماندارى. ساۋلەتشىلەر, قۇرىلىسشىلار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى كاسىبي باعدار, بىلىكتى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ەتيكا, ەستەتيكا, مادەنيەت ءپاندەرىن دە تەرەڭ وقىتۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتىلادى. وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارىنىڭ دە نەگىزى مەن ورنى بار. ءبىز ەگەمەن ەلمىز, وركەنيەتتىڭ قازىرگىدەن دە بيىكتەرىنە شىعامىز دەگەن ويدامىز. جاقسى ۇيلەر وركەنيەت دەڭگەيىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن ايعاعى, ەل تۇرمىسىنىڭ دارەجەسىن دە كورسەتەتىن وسىلار. سوندىقتان ىستەگەن ىستەرىمىزدىڭ ساپاسى جوعارى بولۋى كەرەك. سالىنعان عيماراتتار, تۇرعىزىلعان قالالار جىلىلىعىمەن عانا ەمەس, سۇلۋلىعىمەن دە قۋانتىپ ءجۇرۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى قورشاعان ورتا بولعاندىقتان, ولار دا جانعا جايلى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە كوشەتىن جادىگەرلەر سىمبات-سۇلۋلىعىمەن ولاردى دا وسكەن ورتانىڭ ودان ءارى كوركەيۋىنە شاقىرىپ تۇرۋى كەرەك.
وسىنداي جاعدايلاردى نازىك سەزىمتال ساۋلەتشى ابدىساعيت ءتاتىعۇلوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە جازىپ تا, ءارتۇرلى مىنبەلەردەن ايتىپ تا ءجۇر. تەك قانا ساۋلەت ونەرىندە ەمەس, جالپى ومىرىندە سەزىمتال, قايىرىمى مول, قولىنان كەلگەن جاردەمىن ەشكىمنەن ايامايتىن ازامات ەكەندىگىن تىنباي كورسەتىپ ءجۇر ابەكەڭ. اتامەكەنى باتپاققارا ەلىنە (قازىرگى امانگەلدى اۋدانى), بوزتۇبەك پەن حانشابىلعانداعى ەسكى تاريحتى تىرىلتۋگە جاساعان كومەگى قانشاما. تاريحىمىزدىڭ دارا تۇلعالارى يمان, قوشقار, جاۋكە باتىرلارعا قويعان ەسكەرتكىشتە ەلدى قۋانتتى. عۇلاما عالىمدار, ارداقتى اعالارىمىز, اكادەميكتەر ماناش قوزىباەۆ پەن ءومىرزاق سۇلتانعازين ومىردەن وتكەندە, ءوزى جوباسىن جاساپ, باستارىنا كەسەنە ورناتقان دا تاتىعۇلوۆ بولاتىن. وسىنداي شەكسىز قايىرىمدىلىعىمەن, جاقسىعا قوشەمەت كورسەتىپ, قورشاعان ورتاسىنىڭ اۋىرتپالىعىن باسقالارمەن بىرگە كوتەرۋگە دايىن تۇراتىندىعىمەن دە ابەكەڭ ەل الدىندا ابىرويلى.
ابەكەڭ مەن ماعريپانىڭ شاڭىراعىنان وسكەن بالاپاندارى ءابۋالى مەن ايدار دا ءبۇگىندە ءۇيلى-باراندى ازاماتتار, اكە جولىن قۋىپ, ساۋلەت ونەرىنىڭ بىلىكتى ماماندارى بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. جوعارىدا ايتىلعان بيىك باعا العان ءتورت تومدىق ەنتسيكلوپەديالىق عىلىمي ەڭبەكتى جازۋعا ابەكەڭمەن قوسا وسى بالالارى دا قاتىستى. ولاردى وسىرگەن, قازاق قىزىنىڭ بارلىق جارقىن مىنەزى بويىنا بىتكەن انالارى, ابەكەڭنىڭ جۇبايى ماعريپا وكىنىشكە وراي دۇنيەدەن ەرتە كەتتى.
ال شاڭىراق يەسى ابەكەڭ بۇگىن جەتپىستە. ارتىندا تابىستى جىلدار قالدى. قالامىزدىڭ كەلبەتىن كەلىستىرگەن دارىندى ازاماتىمىز دەپ ونىمەن ەلى ماقتانادى.
قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ بايگە-تورىسى ءھام قۇلاگەرى دەيدى ونى جۇرت. ەرەن ەڭبەگىنە ساي وسى اتاقتار وعان جاراسىپ-اق تۇر. الداعى ومىرىندە دە سولاي بولعاي!
ابدىساعيت تاتىعۇلوۆتىڭ قازاقستاندا ءساۋلەت-قۇرىلىس ىسىنە بەلسەنە ارالاسقانىنا بيىل جارتى عاسىرعا جۋىق, ال اتاعى وزىمىزدە عانا ەمەس, باسقا ەلدەرگە دە تاراعان, وسى سالاداعى شەتەل ماماندارى جاقسى بىلەتىن “كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىن ۇزبەي باسقارعانىنا 35 جىل بولادى ەكەن. وسى ۇزاق جىلداردا تالاي كوز تارتار, كوڭىل سۇيسىنەر سارايلار مەن عيماراتتار سالعان, قازاق ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعارىپ, ونى باسقالارعا كورسەتە العان, تىنىمسىز عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا وسى سالانىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا دەربەس ۇلەسىن قوسقان, جالپى ەلىمىزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ قايراتكەرى جانە ونىڭ جەتەكشى ۇجىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە جەكە ءوزىنىڭ قولتاڭباسى بار ازامات.
مەن ابەكەڭدى ۇزاق جىلدار بىلەمىن. تۋعان جەرىمىز, وسكەن ولكەمىز ءبىر, ءبىر زاماندا وستىك. ارقيلى وتكەلدەردەن دە بىرگە ءوتىپ كەلە جاتىرمىز. ابدىساعيتتىڭ باباسى, كەنەسارىنىڭ سان جورىقتاعى سەنىمدى سەرىگى, ۇزەڭگىلەسى جاۋكە باتىردىڭ ەسىمىن تورعاي ءوڭىرى ۇلكەن قۇرمەتپەن اتايدى. ەسىمى ەل جادىندا ساقتالعان. جاۋكە باتىردىڭ ەرەن ەرلىگىن ايتىپ, اقىن نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ جىرىنا العاش قوسقان مەنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى مۇرات اعام ەدى. اتاقتى باتىر بابانىڭ ۇرپاعى وزىنە تارتا ءبىلدى. ابدىساعيتتىڭ اتاسى تاتىعۇل قاجى ەل اعاسى بولعان, مەشىت سالدىرىپ, بالالاردى وقىتقان. كەشەگى تورعاي دالاسىندا بولعان اتاقتى دۇبىردە تاتىعۇل قاجى ەل نامىسى ءۇشىن تۋ كوتەرىپ, بالالارى نۇرمۇحانبەت تە, شايمۇحامبەت تە (ابدىساعيتتىڭ اكەسى) اكەلەرىمەن بىرگە بولعان. سول ءۇشىن قاجى بالالارىنىڭ ەكەۋى دە كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىن كورىپ, تۋعان جەرىن, قىستاۋىن تاستاپ, باسقا وڭىرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. سول باسقا وڭىردە ءدۇنيەگە كەلگەن ابدىساعيت اتا مەن اكەنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتى سولارمەن بىرگە اتقاردى, سول دۇربەلەڭ كەزەڭنىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن قاتار كورە ءجۇرىپ بوي تۇزەدى, ازاماتتىق تۇلعاسى قالىپتاستى. ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەل تاعدىرىن, ۇلت نامىسىن ويلايتىن ماماندار, ازاماتتار كەرەك دەيمىز. مىنە, وسىنداي ازاماتىمىز – ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ. ال ەندى ونىڭ ۇلتجاندىلىعى اتاسى كوتەرگەن تۋمەن, اكە ونەگەسىمەن, انا سۇتىمەن قالىپتاسقان دەۋىمىزگە جوعارىدا ايتقاندارىمىز نەگىز بولا الادى.
ابەكەڭنىڭ ساۋلەتشى ونەرىن تاڭداۋىنا تۋعان ەلىنىڭ تىلسىم سىرىنىڭ اسەرى بولدى دەۋىمىزگە بولادى. سوناۋ ۇلىتاۋدان باستاۋ الىپ قۇردىمعا كەتكەنشە وزەكتى ەلدىڭ ومىرىنە ءمان مەن ءسان سىيلاپ كەلە جاتقان قاسيەتتى تورعاي وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ءانسامبلى قونىس تەپكەن دەرسىڭ. ءXVىىى-ءXىX عاسىرلاردا كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن ەڭسەلى عيماراتتار سان عاسىرلىق وقيعالاردىڭ كۋاسى ءىسپەتتى الىستان قول بۇلعايدى. ولاردىڭ ءبىرازى رەسپۋبليكانىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزبەسىنە الىنعان. بالا ابدىساعيت ولار تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى ەستىپ وسسە, ەسەيە كەلە ولاردى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ نىساناسى ەتتى.
حح عاسىردىڭ ۇلى ارحيتەكتورى لە كوربيۋزەنى بارشا الەم بىلەدى. سول ايتقان ەكەن: “ساۋلەتشى سەزىمتال, ءارى ونەردىڭ ءتاجىريبەلى ءبىلىمپازى بولۋى كەرەك. ول تەك قانا ينجەنەر, قۇرىلىسشى ەمەس, دارىگەر, پسيحولوگ جانە مىندەتتى تۇردە اقىن بولۋعا ءتيىس”. وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بولماسا دا, دەنى ابدىساعيتتا بار. ەرەكشە سەزىمتالدىعىنا ونىڭ جوباسىمەن سالىنعان سۇلۋ عيماراتتار كۋا. مايتالمان ينجەنەر, تاجىريبەلى قۇرىلىسشى ەكەنىن بارشامىز مويىنداپ, وسى سالاداعى ەلەۋلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسشى دا, قوسشى دا ونىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق تۇرەدى. اقىندىعى تاعى بار. ءسويتىپ, لە كوربيۋزە ايتقانداي, ابەكەڭ دە ساۋلەت ونەرىنىڭ قادىرىن, قاسيەتىن جان دۇنيەسىمەن تۇسىنەتىن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات.
ابەكەڭنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن “كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسى الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىنىڭ, 25 قاباتتى “قازاقستان” قوناق ءۇيىنىڭ, ستاديوننىڭ, “الاتاۋ” ءساناتوريىنىڭ, تاعى دا باسقا اتى ايگىلى عيماراتتاردىڭ جوباسىن ۇسىندى. ولار ۇسىنعان قازاقستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ گران-پري جۇلدەسى مەن التىن مەدالىن العان وسى قالاداعى “نۇرلى تاۋ” كوپفۋنكتسيونالدى كەشەنىنىڭ جوباسى ىسكە اسىپ وتىر. تۇرىك اعايىندار “انكارا” قوناق ءۇيىن سالعاندا ابەكەڭ ءوزىنىڭ ارىپتەسى, تالانتتى ارحيتەكتور توقتار ەراليەۆپەن بىرگە وسى قۇرىلىسقا جەتەكشىلىك ەتىپ ەدى. 40 جىلدان ارتىق ابەكەڭ مەن ول باسقارعان اكادەميا الماتى قالاسىنداعى بارلىق ساۋلەتتى عيماراتتاردىڭ جوباسىن جاساۋعا بەلسەنە ارالاستى. سوندىقتان دا بارشامىز ماقتان ەتەتىن اسەم قالامىز الماتى كەلىستى كەلبەتى ءۇشىن ابەكەڭ مەن ول باسقارعان جوبالاۋ اكادەمياسىنا بىردەن-ءبىر قارىزدار دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.
قازاقستان ساۋلەتشىلەرىنىڭ ۇلكەن شەبەرلىك تانىتاتىن جانە ءوز ىستەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىن تۇسى – استانا قالاسىنىڭ ءساۋلەت-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جوبالارى. “استانا الدىمەن قازاق رۋحىنا ساي كەلەتىندەي, ەكولوگيالىق تازا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى وڭتايلى شەشىلگەن قالا بولىپ كوركەيۋى كەرەك. قازاقستاندى اسەم ءارى ۇلتتىق سيپاتتاعى عيماراتتارىمىز بار ەل رەتىندە الەمگە تانىتقىمىز كەلسە, بار كۇشىمىزدى استانا عيماراتتارىنىڭ سۇلۋ جوبالارىنا جۇمساۋىمىز كەرەك. ارحيتەكتۋرالىق شىعارمالار تەك پراكتيكالىق ماقساتتار ءۇشىن ەمەس, قورشاعان ورتانىڭ ەستەتيكاسىن قالىپتاستىراتىن, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر يدەيالىق ماقسات-مۇراتىن, ەستەتيكالىق مۇقتاجىن بەينەلى تۇردە بايانداۋ كەرەكتىگىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك”, دەيدى ابەكەڭ.
وسى تۇرعىدان ءوزى دە, ول باسقارعان اكادەميا دا استاناداعى جاڭا قۇرىلىستاردىڭ كوركەمدىگىنە اتسالىسۋدا. قالامىزداعى “نۇرسايا”, “تريۋمفالنىي” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ, ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ, حان كەنە ءمۇسىنىنىڭ جوبالارىندا ابەكەڭنىڭ قولتاڭباسى بار.
“كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىن ابدىساعيت تاتىعۇلوۆتىڭ 35 جىل ۇزبەي باسقارىپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. وسى جىلدارى “كازگور” قاتارداعى جوبالاۋ ينستيتۋتىنان اكادەميا دارەجەسىنە, ءوز سالاسىندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى كاسىپورىن دارەجەسىنە كوتەرىلە ءبىلدى. كەشەگى زامان وزگەرىپ, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وسى سياقتى ۇجىمدار كۇنىن كورە الماي, جاپپاي جابىلىپ جاتقاندا, “كازگور” ءوز ماماندارىن, ءوز قالپىن ساقتاپ قالا الدى. ال بۇگىن بۇل الەمگە اتى ايگىلى جوبالاۋ اكادەمياسى. ابەكەڭمەن ۇزاق جىلدار قىزمەتتەس بولعان ارىپتەستەرى ونىڭ باسشىعا ءتان ءۇش ايتارلىقتاي قاسيەتىن ايتادى. بىرىنشىدەن, ول مىقتى ينجەنەر جانە ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ماڭايىنا دارىندى ادامداردى توپتاستىرا ءبىلدى. ەكىنشىدەن, وسى ۇجىمنىڭ باستى ءىس-باعىتتارىن انىقتاپ, ونىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءۇشىنشىدەن, ۇجىم مۇشەلەرىنە ادال بولدى, ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاي ءبىلدى. باسشىلارىنىڭ وسىنداي ىزگىلىكتەرىنە كوزى جەتكەن ۇجىم جىل ساناپ ىستەگەن ءىستىڭ, ۇسىنعان قۇرىلىس جوبالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرا بەردى.
اتالمىش اكادەميا نارىق زامانىندا تالاي سىناقتاردان ابىرويلى ءوتىپ كەلەدى. نارىق تالابىنا سايكەس ءوزىنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن كۇردەلى تۇردە قايتا جاسادى. جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ومىرگە كەلۋىنە بايلانىستى جوبالاۋ تاسىلدەرى جاڭاردى. وسى سالاداعى الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن جوبالاۋ ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. دەموكراتيالىق ۇردىستەر دە ورىن الىپ, اكادەميا ءوز پرەزيدەنتىن بالامالى تۇردە ءبىرنەشە رەت قايتا سايلادى. بۇگىن وسى اكادەميا دارىندى ءساۋلەتشى, وسى سالانىڭ نوقتا اعاسى شوتا ىدىرىس ۇلى ءۋاليحان ايتقانداي, ارحيتەكتورلار مەن ينجەنەرلەردىڭ “ارۋ انا” (الما-ماتەر) دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, ءوز جانىنان ءبولىپ, كەلەشەگى مول وتاۋلار تىگىپ جاتىر.
“كازگور” جوبالاۋ اكادەمياسىنىڭ ىزگىلىكتى ىستەرى ەلەنبەي قالعان ەمەس. سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە ءبۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ باس بايگەسىن ون بەس رەت جەڭىپ العان ەكەن. ەگەمەندىك العان تۇسىمىزدا اكادەميا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “التىن ساپا” بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. اكادەميا پرەزيدەنتىنىڭ دە ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ وتىر. ول قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, قۇرمەتتى ينجەنەرى, مادەنيەت قايراتكەرى اتاقتارىنىڭ يەگەرى, سان رەت وردەن-مەدالدارمەن دە ماراپاتتالعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساۋلەتشى مارك ۆيترۋۆي پولليون: ء“تۇرلى سالانىڭ قاتىسۋىمەن پايدا بولعان جۇمىستاردىڭ دا ەڭ سوڭىندا ساۋلەتشىنىڭ كوزىنەن وتەتىندىگى تەگىننەن بولماسا كەرەك. ساۋلەتشى عىلىمدى قابىلداي الاتىنداي تابيعاتىنان تالانتتى ادام بولۋى كەرەك”, دەگەن ەكەن. ءوزىنىڭ نازىك ەستەتيكالىق سەزىمىمەن, اسقان تالانتىمەن, وسى سالاداعى تاباندى عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن ەل ەسىمىندە قالعان ساۋلەتشىلەر از ەمەس. وسى تۇرعىدان جوعارىدا اتالعان مارك ۆيترۋۆي پولليوننىڭ ءوزىن, حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساۋلەتشى لەون باتيستا البەرتيدى, ءحVى عاسىردىڭ پەرزەنتى ساۋلەتشى اندرەو پاللاديونى, ءبىزدىڭ ساۋلەت ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان مالباعار مەڭدىقۇلوۆتى, ولاردىڭ ارتىنا قالدىرعان عىلىمي ەڭبەكتەرىن ايتۋعا بولادى.
وسىلاردىڭ, وسى سالاداعى باسقا دا عالىمداردىڭ ىرگەلى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ, وعان ءوزىنىڭ دەربەس ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان دارىندى عالىم ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ. ونىڭ قالامىنان 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر, ماقالالار جارىق كورگەن ەكەن. ول عىلىم كانديداتى, پروفەسسور. ماسكەۋدەگى حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. 2001 جىلى “ارحيتەكتۋرا جانە جوبالاۋ نەگىزدەرى” اتتى ابەكەڭ باسشىلىق ەتكەن عىلىمي ەڭبەك جاريالاندى. “ساۋلەتشى – 2001” اتتى حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر فەستيۆالىندە وسى ەڭبەك ساۋلەت ونەرى تۋرالى جازىلعان ەڭ ماڭىزدى ەڭبەك رەتىندە تانىلىپ, ءا.تاتىعۇلوۆ ارحيتەكتورلار وداعىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ ءى دارەجەلى ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. 2005 جىلى وسى ەڭبەكتىڭ العاشقى ەكى تومىنا تاعى ەكى توم قوسىلدى. ءسويتىپ, بۇل ەڭبەك ەنتسيكلوپەديا دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ابەكەڭنىڭ “ساۋلەت كونسترۋكتسيالارىنىڭ نەگىزى جانە ازاماتتىق عيماراتتاردى جوبالاۋ” اتتى مونوگرافياسى وسى سالادا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار ءۇشىن ماڭىزدى وقۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. باسقا دا ونشاقتى مونوگرافيالارىنىڭ ساپاسى جوعارى, ماڭىزى تەرەڭ دەيدى وسى سالانىڭ ماماندارى. كوپشىلىك, اسىرەسە ماماندار, ولاردىڭ نازارىن اۋدارعان جوبالارى ارقىلى, تاباندى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە تاتىعۇلوۆ ەسىمى الەم ەلدەرىنە تانىلا باستادى. تالانتتى ينجەنەر, دارىندى ساۋلەتشى رەتىندە تالاي حالىقارالىق كونگرەستەرگە قاتىسىپ, مىنبەدەن ءوزىنىڭ عىلىمي جاڭالىقتارىن جاريا ەتتى. اقش, شۆەيتساريا, يتاليا, گەرمانيا, كانادا, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, انگليا, كورەيا ەلدەرىندە, باسقا ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر كونگرەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى. ارحيتەكتورلار وداعىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ گران-پري جۇلدەسى مەن التىن مەدالىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە يەگەرى. ول باسقارعان اكادەميا الەمدەگى ەڭ تانىمال جوبالاۋ كومپانيالارىمەن, مىسالى اقش-تاعى “Som”, “LERA”, “Ramse”, اعىلشىندارداعى “Foster+Purtners”, “Buro Happold”, “Arup” وڭتۇستىك كورەياداعى “Space Group”, تاعى باسقالارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي باستادى. ولاردىڭ بىرىگىپ جاساعان قۇرىلىس جوبالارى ىسكە اسۋدا. ءسويتىپ, اتالمىش اكادەميانىڭ الەم دەڭگەيىندەگى كەلبەتى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. ال ونىڭ باسشىسى ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ بۇگىنگى تاڭدا قازاق ساۋلەت ونەرىن الەمگە تانىتتىرىپ, ونىڭ الەم قاۋىمداستىعىندا ەلەۋلى ورىن الۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن بىردەن ءبىر ازاماتىمىز.
ءبىز ساۋلەتشى ءومىرىن, ساۋلەت الەمىن اڭگىمە ەتۋدەمىز. اڭگىمە ارقاۋى ءبىر ازاماتىمىزدىڭ جەمىستى ەڭبەگى تۋرالى بولىپ وتىر. بىراق, بۇدان ساۋلەت ونەرىنىڭ جولى, ساۋلەتشىنىڭ ءومىرى جەڭىل ەكەن دەگەن پىكىر تۋماسا كەرەك. بۇل دا قيىنشىلىعى مەن قايشىلىعى كوپ, ءاربىر جەمىسى تاباندى كۇرەسپەن عانا كەلەتىن سالا. شەت ەلدەن كەلگەندەردىڭ وسى سالانىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا تيگىزگەن تەرىس اسەرى دە از ەمەس. وسى ماسەلە جانە بۇدان باسقا دا ساۋلەتشىلەردى قوبالجىتاتىن جاعدايلار بار. “جارتى عاسىرعا جۋىق قۇرىلىستىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ, كوپتى كورگەن, كوپ تاجىريبە جيناعان مامان رەتىندە مەنى بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىنداعى قالالاردىڭ جاي-كۇيى تولعانتادى, الاڭداتادى. كەڭەس كەزىندە رەسپۋبليكادا قانشاما قالالار سالىندى دەسەڭىزشى: كەنتاۋ, قاراتاۋ, ارقالىق, جاڭاتاس, قاپشاعاي, جاڭاوزەن, ت.ب. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ء(تىپتى كوبىنىڭ) بۇگىندە ءمانى دە, ءسانى دە كەتىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى. ارقالىقتاعى نەبىر ءزاۋلىم عيماراتتار قاڭىراپ بوس قالىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ جاتىر دەگەندى ەستىگەندە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. ال تالاپايعا ءتۇسىپ جاتقان قالالار جالعىز ارقالىق ەمەس, باسقا وڭىرلەردە دە بار. كوز الدىمىزدا قاراۋسىز قالىپ, ازىپ-توزىپ بارا جاتقان سول قالالار اي مەن كۇننىڭ امانىندا سوناۋ ىقىلىم زامانداردا قۇم جۇتقان قالالاردىڭ كەبىن كيۋى كەرەك پە؟” دەپ قىنجىلادى تاتىعۇلوۆ.
“سوڭعى 10-15 جىلدا بۇرىنعى ساۋلەت مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدار تاراپ كەتتى. ونداعى ءتاجىريبەلى ساۋلەتشىلەر قازىر مول ايلىق ءتولەيتىن “ەليتستروي”, “بازيس-ا”, “قۋات” سەكىلدى شەتەلدىكتەر قارجىلاندىراتىن فيرمالارعا كەتكەن. ولار قانداي تاپسىرىس السا سونى ورىندايدى. امەريكالىق پا, ازيالىق پا ءبارىبىر. سوندىقتان ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمىزدىڭ نەگىزىن وقۋ ورىندارىندا قالاپ, قۇرىلىس كومپانيالارىنا ءوزىمىز يەلىك ەتپەي بولمايدى”, دەپ ەدى جاقىن جىلداردا ومىردەن وتكەن ابزال ازاماتىمىز, ساۋلەتشى قالدىباي مونتاقاەۆ.
“قازاقستان قالالارى بەكىتىلگەن باس جوبالار بويىنشا سالىنعان. بىراق بۇل جوبالار دا قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, وعان ءومىر ءوز كەرەگىن ەنگىزىپ, تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالىپ وتىرادى. ەڭ باستىسى – بۇل جۇمىستارعا دەر كەزىندە مامانداردىڭ قاتىسۋىن, جوبالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىك پەن جوعارى دارەجەدە جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جاقسى تۋىندىلار جاساۋ ءۇشىن كونكۋرستار وتكىزۋ قاجەت. وعان تەك ءوزىمىز عانا ەمەس, الەمگە بەلگىلى شەبەرلەردىڭ قاتىسۋى ورىندى بولار ەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كونكۋرستا بارماق باستى, كوز قىستى ماسەلەلەر كوپ بولدى. مۇنداي جولدىڭ الىسقا, جاقسىلىققا اپارمايتىنى حاق”, دەيدى ساۋلەتشى شوتا ءۋاليحان اعامىز.
ءبىز قازىر قۇرىلىسشىلارعا تاۋەلدىمىز, سولاردىڭ ايتقانىن ورىندايتىن توپقا اينالدىق. بار بيلىكتى, تورەلىكتى قۇرىلىس كومپانيالارى مەن فيرمالارىنا عانا بەرىپ قويماي, ۇلتتىق قۇرىلىس بولاشاعىن ساۋلەتشىلەردەن سولارمەن بىردەي تالاپ ەتسە, ارينە, قالالارىمىزدىڭ كەرەمەتتەي وزگەرىپ, كوركەيەرى كۇمانسىز دەگەن دە پىكىر ايتادى وسى سالانىڭ ماماندارى. ساۋلەتشىلەر, قۇرىلىسشىلار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى كاسىبي باعدار, بىلىكتى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ەتيكا, ەستەتيكا, مادەنيەت ءپاندەرىن دە تەرەڭ وقىتۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتىلادى. وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارىنىڭ دە نەگىزى مەن ورنى بار. ءبىز ەگەمەن ەلمىز, وركەنيەتتىڭ قازىرگىدەن دە بيىكتەرىنە شىعامىز دەگەن ويدامىز. جاقسى ۇيلەر وركەنيەت دەڭگەيىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن ايعاعى, ەل تۇرمىسىنىڭ دارەجەسىن دە كورسەتەتىن وسىلار. سوندىقتان ىستەگەن ىستەرىمىزدىڭ ساپاسى جوعارى بولۋى كەرەك. سالىنعان عيماراتتار, تۇرعىزىلعان قالالار جىلىلىعىمەن عانا ەمەس, سۇلۋلىعىمەن دە قۋانتىپ ءجۇرۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى قورشاعان ورتا بولعاندىقتان, ولار دا جانعا جايلى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە كوشەتىن جادىگەرلەر سىمبات-سۇلۋلىعىمەن ولاردى دا وسكەن ورتانىڭ ودان ءارى كوركەيۋىنە شاقىرىپ تۇرۋى كەرەك.
وسىنداي جاعدايلاردى نازىك سەزىمتال ساۋلەتشى ابدىساعيت ءتاتىعۇلوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە جازىپ تا, ءارتۇرلى مىنبەلەردەن ايتىپ تا ءجۇر. تەك قانا ساۋلەت ونەرىندە ەمەس, جالپى ومىرىندە سەزىمتال, قايىرىمى مول, قولىنان كەلگەن جاردەمىن ەشكىمنەن ايامايتىن ازامات ەكەندىگىن تىنباي كورسەتىپ ءجۇر ابەكەڭ. اتامەكەنى باتپاققارا ەلىنە (قازىرگى امانگەلدى اۋدانى), بوزتۇبەك پەن حانشابىلعانداعى ەسكى تاريحتى تىرىلتۋگە جاساعان كومەگى قانشاما. تاريحىمىزدىڭ دارا تۇلعالارى يمان, قوشقار, جاۋكە باتىرلارعا قويعان ەسكەرتكىشتە ەلدى قۋانتتى. عۇلاما عالىمدار, ارداقتى اعالارىمىز, اكادەميكتەر ماناش قوزىباەۆ پەن ءومىرزاق سۇلتانعازين ومىردەن وتكەندە, ءوزى جوباسىن جاساپ, باستارىنا كەسەنە ورناتقان دا تاتىعۇلوۆ بولاتىن. وسىنداي شەكسىز قايىرىمدىلىعىمەن, جاقسىعا قوشەمەت كورسەتىپ, قورشاعان ورتاسىنىڭ اۋىرتپالىعىن باسقالارمەن بىرگە كوتەرۋگە دايىن تۇراتىندىعىمەن دە ابەكەڭ ەل الدىندا ابىرويلى.
ابەكەڭ مەن ماعريپانىڭ شاڭىراعىنان وسكەن بالاپاندارى ءابۋالى مەن ايدار دا ءبۇگىندە ءۇيلى-باراندى ازاماتتار, اكە جولىن قۋىپ, ساۋلەت ونەرىنىڭ بىلىكتى ماماندارى بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. جوعارىدا ايتىلعان بيىك باعا العان ءتورت تومدىق ەنتسيكلوپەديالىق عىلىمي ەڭبەكتى جازۋعا ابەكەڭمەن قوسا وسى بالالارى دا قاتىستى. ولاردى وسىرگەن, قازاق قىزىنىڭ بارلىق جارقىن مىنەزى بويىنا بىتكەن انالارى, ابەكەڭنىڭ جۇبايى ماعريپا وكىنىشكە وراي دۇنيەدەن ەرتە كەتتى.
ال شاڭىراق يەسى ابەكەڭ بۇگىن جەتپىستە. ارتىندا تابىستى جىلدار قالدى. قالامىزدىڭ كەلبەتىن كەلىستىرگەن دارىندى ازاماتىمىز دەپ ونىمەن ەلى ماقتانادى.
قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ بايگە-تورىسى ءھام قۇلاگەرى دەيدى ونى جۇرت. ەرەن ەڭبەگىنە ساي وسى اتاقتار وعان جاراسىپ-اق تۇر. الداعى ومىرىندە دە سولاي بولعاي!
