الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە ونىڭ دامۋ بولاشاعى
جۇما, 31 تامىز 2012 7:50
ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. وسىعان وراي, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى مەن ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ باستى ولشەمى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ۇدايى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
جۇما, 31 تامىز 2012 7:50
ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. وسىعان وراي, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى مەن ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ باستى ولشەمى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ۇدايى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولى الەۋمەتتىك دامۋ مودەلىنە جاڭا جوعارى تالاپتار جۇكتەيدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ تۇجىرىمدامالىق ۆەكتورى رەتىندە ءونىمدى ەڭبەك جولىمەن ىسكە اسىرىلاتىن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىن جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ جولدارىن بەلگىلەپ بەردى.
جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن جاڭعىرتۋ, ياعني ترانزيت ماتريتساسىندا الەۋمەتتىك قولداۋ مودەلىنەن الەۋمەتتىك پروگرەسس پاراديگماسىنا ءوتۋدى جان-جاقتى دا تۇتاستاي قايتا فورماتتاۋ مىندەتى قامتىلعان كەلەشەك ماقسات بولىپ تابىلادى. الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەكتى قامتيتىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى, اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك زاڭنامانى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ, الدىڭعى قاتارلى الەۋمەتتىك ستاندارتتار جۇيەسىن ەنگىزۋ, الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋ, ماسىلدىقتى جانە الەۋمەتتىك ءينفانتيليزمدى ەڭسەرۋ, سونداي-اق ەڭبەك قىزمەتىنە ىنتانى ارتتىرۋدى كوزدەيدى. بۇل رەتتە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن ودان ءارى ارتتىرۋ جەدەلدەتىلگەن ەكونوميكالىق دامۋ مەن قوعام يگىلىكتەرىن جيناقتاپ ءبولۋ اراسىندا وڭتايلى تەڭگەرىمنىڭ تۇراقتى بايلانىسىنىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىن بولادى.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى ىسكە اسىرۋ لوگيكاسى 5 باسىمدىق نەگىزىندە قۇرىلعاندىعى بەلگىلى. 1-باسىمدىق – الەۋمەتتىك زاڭنامانى جاڭارتۋ شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامالارعا باستاپقى اۋديت ءجۇرگىزىپ, جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋ. وعان 130-دان استام نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى ەندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەڭبەك كودەكسى, 17 زاڭ, ۇكىمەتتىڭ 62 قاۋلىسى جانە 53 ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى بار.
ارينە, بۇل جوسپارلانىپ وتىرعان جۇمىستى دامۋدىڭ كەلەشەك پەرسپەكتيۆالارىنىڭ تۇتاس كورىنىسىنسىز اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ماقساتتا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپوداقتاردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ, وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ, ولاردىڭ جۇمىس قورىتىندىسى الەۋمەتتىك-ەڭبەك زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداسى بولىپ تابىلادى.
2-باسىمدىق – الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا مينيسترلىكتە مىناداي باعىتتار: ءناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ قول جەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن جانە 147 كاسىبي ستاندارتتاردى بەكىتۋ; كاسىپورىندار قىزمەتىن ەرىكتى تۇردە دەكلاراتسيالاۋ جانە كاسىپتىك قاتەرلەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ; كاسىپتىك وداقتار تۋرالى زاڭعا كەشەندى تالداۋ ءجۇرگىزۋ ءتارىزدى باعىتتاردا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
3-باسىمدىق – ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ قازاقستاندىق ستاندارتى بويىنشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى: ەڭ ءتومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى, ەڭبەكاقىنىڭ, زەينەتاقى ءجانە الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ەڭ تومەنگى ءمولشەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋمەن اينالىسۋدا.
دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن ىنتىماقتاستىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا – 1992 جىلى باستاۋ العان, ال حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن (حەۇ) 1993 جىلدان بەرى جالعاسۋدا. حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن جەمىستى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ەڭبەك نورماتيۆتەرى سالاسىنداعى 20 كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋى بولىپ تابىلادى.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ستراتەگياسى الەۋمەتتىك قورعاۋدان جۇمىسپەن قامتۋ جانە ۋاجدەمەلى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ كونتسەپتىنە نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك پروگرەسكە ءوتۋ جەلىلىك-ۇدەمەلىك ۆەكتورعا قۇرىلادى. بۇل ورايدا, حالىقتىق الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارى, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامدار الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتتار جۇيەسى جانە الەۋمەتتىك شارتتى سيپاتتاعى اتاۋلى كومەك ارقىلى ۋاجدەمەلى ەڭبەككە ەنگىزىلەتىن بولادى.
زاماناۋي جالپىادامدىق ديسكۋرستا قارتتارعا, ايەلدەر مەن بالالارعا دەگەن كوزقاراسپەن باعالاناتىن وركەنيەتتى قوعام تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاسقان. بۇل سيپاتتامالار ءدۋاليزمىن 3-قۇرامداس ءبولىك: ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامدارعا دەگەن قارىم-قاتىناسپەن تولىقتىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
قازاقستان, دەموكراتيالىق جانە ەكونوميكالىق دامىعان مەملەكەت رەتىندە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن تولەمدەر (جاسىنا, مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى), سونداي-اق جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا نىساندارىن (مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە جازاتايىم وقيعالاردان ءمىندەتتى ساقتاندىرۋ) قامتيتىن جارتى دەڭگەيلىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى.
2005 جىلى ەلىمىزدە الەۋمەتتىك قاتەر تۋىنداعاندا الەۋمەتتىك تولەمدى قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى, سونداي-اق وندىرىستە زارداپ شەككەن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جازاتايىم وقيعالاردان قىزمەتكەردى مىندەتتى ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ەڭبەك قابىلەتىنەن ايرىلۋ جاعدايى بويىنشا الەۋمەتتىك قاتەر تۋىنداعاندا ءۇش دەڭگەيدەن: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ءجاردەماقى, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن الەۋمەتتىك ءتولەمدەر جانە ساقتاندىرۋ ۇيىمىنان بەرىلەتىن ساقتاندىرۋدان تۇراتىن تولەمدەر الاتىن بولدى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىندە بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسى ەرەكشە ورىندا تۇر. بالالى وتباسىلاردىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋعا دەگەن جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردىڭ ساقتالۋىنا قۇقىقتارى سول سالانى رەتتەيتىن ۇلتتىق زاڭنامادا ناقتى كورسەتىلگەن.
جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتىندا 2008 جىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇكتى بولۋ جانە بوسانۋ, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋ, سونداي-اق بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايرىلۋ جاعدايى قاتەرىن ساقتاندىرۋمەن تولىقتىرىلدى.
رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى سالاداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ساقتاۋ جانە ورىنداۋ جولىن ۇستاناتىندىعىنىڭ زاڭدى ءارى لوگيكالىق دالەلى رەتىندە قازاقستاننىڭ بيىلعى جىلدىڭ 14 اقپانىندا حەۇ انانى قورعاۋ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋىن الۋعا بولادى.
قوسىمشا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز وندىرىستەگى بەلسەندى جۇمىسپەن اينالىسۋدى وتباسىلىق مىندەتتەمەلەرمەن ءۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كوپ بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋدى كەڭەيتۋگە باعىتتالعاندىعىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
جالپى, قازاقستاندا باستى دامۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى بولىپ سانالادى. ەگەر 2007 جىلى 316 822 بالا ءومىر ەسىگىن اشقان بولسا, 2011 جىلى 372 208 بالا, ال بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءدۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ سانى 187 387-ءنى قۇرادى, بۇل 2011 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 28 274 بالاعا كوپ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل كورسەتكىش قازاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن تولىق قولدايتىندىعىنىڭ جانە كەلەشەككە سەنىمدىلىكپەن قارايتىندىعىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ تابىلادى.
رەسپۋبليكامىزدا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى دە قارقىندى دامىتىلۋدا. مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان 2008 جىلى مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا جانە فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويا وتىرىپ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامدارعا قاتىستى حالىقارالىق ستاندارتتاردى يمپلەمەنتاتسيالاۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ءوز موينىنا الدى.
مەملەكەتتىڭ الدىندا الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردى ۋاقتىلى تولەۋ ماسەلەسى تۇرعان بولسا, قازىرگى كەزدە بۇل مىندەت كەڭەيتىلىپ, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردى وڭالتۋ جانە ولاردى قوعامعا تولىق كىرىكتىرۋدى قامتيدى. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ اياسىندا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدى جالعاستىرىپ, مەملەكەتتىك قاتىسۋدىڭ قوسىمشا شارالارىنىڭ جانە لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگە دە جاعداي جاساۋدىڭ ءپارمەندى نىساندارىنىڭ نەگىزىندە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتارىن قولداۋ جۇيەسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدامىز.
الايدا, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «مەملەكەت – شەتسىز-شەكسىز دونور ەمەس». ول «شىنىمەن مۇقتاج ادامدارعا عانا كومەك قولىن سوزاتىن بولادى. ازاماتتار ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋانى ءوزى اتقارۋعا ءتيىس». الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ مىندەتى «ازاماتتاردىڭ ەڭبەك, شىعارماشىلىق جانە قوعامدىق بەلسەندىلىگىن وياتۋعا» باعىتتالىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى باسىمدىعى ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ يدەياسىن جەتىك ۇعىنۋى جانە وسىنىڭ نەگىزىندە ونى ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋ ارقىلى جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى قولداۋى بولىپ تابىلادى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ تۇعىرناماسىندا جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 50-ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋى جونىندەگى جالپى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ودان ءارى جۇمىلا ەڭبەك ەتۋىنە باعىتتالعان.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا,
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك
قورعاۋ ءمينيسترى.
