قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ۇيلەسىم
سەيسەنبى, 28 تامىز 2012 7:30
«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «قازاقستانعا ەكونوميكالىق تابىستار مەن قوعامدىق يگىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا ءتيىمدى تەپە-تەڭدىك تابۋىنىڭ ءومىرلىك ماڭىزى بار. مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ شەشۋشى مىندەتتەرىن ناق وسىدان كورەمىن», دەپ اتاپ كورسەتتى.
سەيسەنبى, 28 تامىز 2012 7:30
«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «قازاقستانعا ەكونوميكالىق تابىستار مەن قوعامدىق يگىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا ءتيىمدى تەپە-تەڭدىك تابۋىنىڭ ءومىرلىك ماڭىزى بار. مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ شەشۋشى مىندەتتەرىن ناق وسىدان كورەمىن», دەپ اتاپ كورسەتتى.
جاڭعىرتۋ دەگەنىمىز نە؟ ول ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى تۇيىندەردى شەشەتىن تەتىك, ياعني اتالعان ماقالاداعى قاجەتتى قولداۋ ارقىلى الەۋمەتتىك كومەكتى كورسەتۋىمىز كەرەك, سونداي-اق, سول كومەكتى ءوزدەرى كورسەتە الاتىندارعا جاعداي جاساۋ دەگەن ءسوز.
كونستيتۋتسيالىق قۇقىق قاعيدالارىنا جۇگىنەتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق سالاداعى باستى ماقساتى بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەۋ (قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-ءشى بابىنىڭ 2-ءشى تارماعى).
«قوعامدىق يگىلىك» مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ەكونوميكالىق سالاداعى ماقساتى رەتىندە الەۋمەتتىك سالادا دا ماڭىزى زور. سونىمەن, مەملەكەت كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ قاعيدالارىنا سايكەس ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىكتى, بالانستى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. قوعامدىق يگىلىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق يدەيانى ءاربىر مەملەكەتتىڭ جەتۋى قاجەت مەجەسى دەپ قاراساق, وندا مەملەكەت قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سالاسىمەن اينالىسۋى ءتيىس.
ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق قاعيداعا بايلانىستى مەملەكەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىنىڭ اراسىندا ءاردايىم بالانس بولۋى قاجەت, سوندىقتان ەلباسىمىز «مەملەكەت – شەتسىز-شەكسىز دونور ەمەس, ازاماتتار ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزاتىن ارىپتەس دەگەن ۇستانىم قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
جاسىراتىنى جوق, ءبىز ەڭبەك ادامىنا, اسىرەسە, كاسىپكەرگە, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىندە باستى ماسەلە – پايدا تابۋ دەپ قانا قارايمىز. بىراق كونستيتۋتسياعا سايكەس كاسىپكەرلىكتىڭ باستى مازمۇنى ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە باعىتتالعان ءىس-ارەكەت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جاڭا ءوندىرىس كوزدەرىن تابۋعا ارنالعان تۆورچەستۆولىق باستاما مەن ىزدەنىس ەكەنىن ۇمىتىپ جاتامىز. ەكونوميكاداعى باستى كۇش – ەڭبەك ادامى, وعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت.
ەڭبەك ادامىنىڭ تاپقان تابىسى – ول تەك قانا ءوزىنىڭ ماتەريالدىق جانە باسقا دا قاجەتتەرىن قاناعاتتاندىراتىن كوز ەمەس, سونداي-اق سول تابىستىڭ ءبىر بولىگى – سالىق رەتىندە قوعامدىق يگىلىككە قوسىلاتىن ۇلەس.
سوندىقتان «ادال ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ جولىن تابۋ, ەڭبەك تابىستارىن قوعامدىق ىنتالاندىرۋدىڭ جۇيەسىن قۇرۋ – قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ بارىنشا بىرگە ءجۇرۋى ءتيىس», دەپ ەلباسىمىز اتاپ كورسەتتى.
ءومىردىڭ ەكونوميكالىق سالاسى قوعام ءۇشىن ارقاشان وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ناق وسى سالاداعى جاعدايلارمەن قوعامنىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە دامۋ باعىتى انىقتالادى. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق ارەكەتتەردى ىسكە اسىرۋ, سونداعى سۋبەكتىلەر كەي جاعدايدا ءبىر-بىرىمەن مۇددەلەرى ساي كەلمەي, كەلىسپەۋشىلىكتەرگە اكەلىپ سوعىپ, ءسويتىپ, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى بۇزىلىپ تا جاتادى. سوندىقتان قوعامنىڭ سۇرانىسىنا وراي ءارى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى مەملەكەت وسىنداي ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردان تۋعان داۋلاردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋى قاجەت. ال مۇنداي سالاداعى مەملەكەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە – سوت تورەلىگى.
سوت تورەلىگىنىڭ زاڭدىلىعى مەن ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرىلۋىنان جانە ول قانشالىقتى ءوزىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قۇزىرىن ساپالى ورىنداۋىنا ساي ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتىلۋىنىڭ تيىمدىلىگى دە ارتا تۇسەدى.
ەكونوميكالىق داۋلاردى شەشكەن كەزدە سوت زاڭنىڭ فورمالدى تالاپتارىن عانا ەسكەرمەي, سونداي-اق ۇلتتىق زاڭنامانىڭ ەكونوميكالىق بولىگىنە تالداۋ جاساي ءبىلۋى قاجەت. سوت ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋعا قۇقىقتىق باعا بەرىپ, سونىمەن قاتار ءوز شەشىمىنىڭ ەكونوميكالىق سالدارىن دا تەرەڭ ءتۇسىنۋى ءتيىس. ياعني, سوت قابىلداعان شەشىم تاراپتار اراسىنداعى داۋدى تولىعىمەن شەشىپ, جاڭا داۋلار تۋعىزباۋى كەرەك. مۇنى ورىنداماعان جاعدايدا سوتقا جۇگىنگەن ادامداردىڭ اراسىندا تەرىس پىكىر پايدا بولىپ, سوت جۇيەسىنە سەنىمسىزدىك تانىتاتىن ادامدار قاتارى كوبەيە تۇسەدى. ناق وسى ماسەلەلەردى ەسكەرگەن زاڭ شىعارۋشى ورگان ازاماتتىق ىستەر جۇرگىزۋ كودەكسىندە تاراپتاردى بىتىمگە كەلتىرۋ ارقىلى ءىستى قىسقارتۋدىڭ نەگىزىن جولعا قويعان. وكىنىشكە وراي, سوت پراكتيكاسى سوتتاردىڭ زاڭنىڭ بۇل نورماسىن وتە سيرەك قولداناتىنىن كورسەتەدى.
وسى زاڭ نورماسى ودان سايىن تولىققاندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەلىمىزدە «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ دا قابىلداندى, بىراق ول زاڭنىڭ جۇمىس ىستەپ كەتكەنى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەمەس. ەندى, ەلباسىنىڭ ءوزى وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان كەزدە سوتتار بۇعان ءجىتى قاراپ, جۇمىستى قارقىنداتۋى كەزەك كۇتتىرمەس شارۋا.
تاراپتاردى بىتىمگە كەلتىرۋ ءىستى ءتيىمدى شەشۋدىڭ تەتىگى عانا ەمەس, سونداي-اق, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى ءمۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ, سولاردىڭ ۋاقىتىن, دەنساۋلىعىن جانە ماتەريالدىق شىعىندارىن بولدىرماۋدىڭ, ياعني ولاردى قورعاۋدىڭ ايقىن كورىنىسى.
سونىمەن قاتار, سوتتاردىڭ ەكونوميكالىق داۋلاردى شەشۋ كەزىندە تاپ وسى ءادىستى پايدالانۋى سوت كورپۋسىنداعى باستى پروبلەمادان – سىبايلاس جەمقورلىقتان قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ تابىلادى, ويتكەنى, ادىلەتسىز سۋدياعا تاراپتاردان قانداي-دا ءبىر «سىياقى» كۇتۋ جاعدايى بىردەن جويىلادى. ونىڭ ۇستىنە, ادامدار سوتتىڭ زاڭ شەڭبەرىندە ازاماتتاردىڭ ءمۇددەلەرىن قورعاپ, ءىستى ادال قاراپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولادى.
ەگەر شەتەل تاجىريبەسىنە جۇگىنسەك, وندا سۋديالار تاراپتاردى تەك قانا بىتىمگە كەلتىرىپ قويماي, سونداي-اق ءىستى قاراعان كەزدە قۇقىققا ەكونوميكالىق تالداۋ جاساۋدى باسشىلىققا الادى. بۇل جاعداي سۋديالاردىڭ ەكونوميكالىق داۋعا جالپىمەملەكەتتىك تۇرعىدان, ياعني مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, اسىرەسە, الەۋمەتتىك ساياساتىنان تىس تۇرمايتىنىنىڭ كورىنىسى. ولار زاڭ جۇزىندە ءىستى قاراپ, سونداي-اق, ءوز شەشىمدەرىنىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن باسقا دا داۋلاردىڭ الدىن الىپ وتىرادى. سولاي بولا تۇرا, ول سوتتاردى ساياسي نەمەسە باسقاداي اۋىتقۋشىلىقتارعا باردى دەپ ايىپتاۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيتىن نارسە.
قۇقىقتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ساراپتاۋ ءتاسىلىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى سوتتاردىڭ ءارتۇرلى زاڭ شەڭبەرىندەگى ىقتيمال شەشىمدەردىڭ ىشىنەن ەڭ نەگىزدىسىن ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاراپتار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداۋعا مۇمكىنشىلىك بەرۋى بولىپ تابىلادى. مىسالى, قانداي دا ءبىر دۇرىس ەمەس ءىس-قيمىل ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋ قانشالىقتى نەگىزدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە سوت تەك تاراپتار ءۇشىن ەمەس, قوعام ءۇشىن دە پايدالى ءارى ەگجەي-تەگجەيلى شەشىم قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, ويتكەنى, سوت زاڭ شىعارۋشى ءوز ماقساتىنا جەتە الدى ما, وسى زاڭدى ءىس جۇزىندە قولدانۋ قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قانشالىقتى اسەر ەتتى, الدە مۇلدەم كۇتپەگەن ءارى قوعامعا جاعىمسىز سالدارلارعا اكەپ سوقتى ما دەگەن سۇراقتاردىڭ بارلىعىن ساراپتايدى.
دەگەنمەن, ەكونوميكالىق تالداۋدى قولدانۋ سۋدياعا ونىڭ شەشiمدەرىنىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن, نارىقتىق قاتىناستاردىڭ جاعدايىندا قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق ينستيتۋت قالاي جۇمىس iستەيتiنiن, ناقتى قۇقىقتىق نورماعا جۇگىنۋ قاجەتتiلiگى ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار ءۇشiن قانداي شىعىندار تۋدىراتىنىن تۇسiنۋگە كومەكتەسە الادى. وسىلايشا نارىق تەتىگىنىڭ جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قانداي قاعيدالارعا ساي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلەتىن سۋديا ءىس قۇجاتتارىنا دۇرىس ءارى ناقتى قۇقىقتىق باعا بەرە الادى جانە وسى قۇقىقتىق كولليزيانىڭ شەشىمى قانداي بولۋى كەرەكتىگىن تولىق تۇسىنە الادى.
ارينە, بiزدiڭ جاعدايىمىزدا, مۇنداي ماقساتقا جەتۋ تەك قانا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك شارتتارىنا ەمەس, الەۋمەتتiك ادiلەتتىلiك, جالپىعا ءبىردەي زاڭ تەڭدiگi جانە قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيدالارىمەن نەگىزدەلەدى. سوندىقتان, ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا «جانجالدى جاعدايلاردى ەسكەرتۋدىڭ, رەتتەۋ مەن شەشۋدىڭ ادىلەتتى زاڭدارى مەن ناقتى قۇقىقتىق نورمالارىن, سونداي-اق الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ بارلىق جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن قابىلداپ, ىسكە قوسقان ۇتىمدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
انار جايىلعانوۆا,
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
