جولدى جاپقان كىم؟ جاپتىرعان كىم؟
سارسەنبى, 8 تامىز 2012 7:53
قۇت مەكەن تۇلكىباستا ءبىر قىزىق جاعداي بولىپ تۇر. وسى اۋدانداعى مايتوبە ەلدى مەكەنى سوناۋ كەڭەس زامانىنان الما ساتۋمەن اتاعى شىققان اۋىل بولاتىن. سودان بولار, ءتۇگىن تارتساڭ ماي شىعاتىن مايتوبەنىڭ توڭىرەگىنىڭ ءبارى ماۋەلى باۋ, بىتىسقان اعاش, قاشان بارساڭ اۋىلدان المانىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. ارينە, كەشەگى جەمىس-جيدەك كەڭشارى بۇگىندە جەكە-جەكەگە ءبولىنىپ كەتكەن, بىراق ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان اسقار ءتولەشوۆتى وسى ايماقتا سول كاسىپتى جالعاستىرىپ, الما باعىمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ جۇرگەن ساناۋلى ازاماتتىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.
سارسەنبى, 8 تامىز 2012 7:53
قۇت مەكەن تۇلكىباستا ءبىر قىزىق جاعداي بولىپ تۇر. وسى اۋدانداعى مايتوبە ەلدى مەكەنى سوناۋ كەڭەس زامانىنان الما ساتۋمەن اتاعى شىققان اۋىل بولاتىن. سودان بولار, ءتۇگىن تارتساڭ ماي شىعاتىن مايتوبەنىڭ توڭىرەگىنىڭ ءبارى ماۋەلى باۋ, بىتىسقان اعاش, قاشان بارساڭ اۋىلدان المانىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. ارينە, كەشەگى جەمىس-جيدەك كەڭشارى بۇگىندە جەكە-جەكەگە ءبولىنىپ كەتكەن, بىراق ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان اسقار ءتولەشوۆتى وسى ايماقتا سول كاسىپتى جالعاستىرىپ, الما باعىمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ جۇرگەن ساناۋلى ازاماتتىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.
باقىتىن باۋدان ىزدەپ, ءار ءتۇپ جەمىس اعاشىن اناسىنداي ايالاي ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا شارۋاسىن ءورىستەتكەن بۇل ازامات 2003 جىلى كەڭشاردىڭ كوزىندەي بولىپ تۇرعان الما ساقتاۋ قويماسىن ساتىپ الادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جەمىس ساقتاۋ ءۇشىن بار جاعدايى جاسالعان وبلىستاعى جالعىز قويما ەدى. 2 مىڭ توننا زات سىياتىن بۇل نىسان 1964 جىلى سالىنعان ەكەن. ارينە, ەسكى, بىراق سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەگەن قويماعا قوسىمشا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ءناتيجەسىندە وسى وبلىستا جەمىس-جيدەك ساۋداسىمەن اينالىساتىن جانداردىڭ كوپشىلىگى تاۋارلارىن ساقتاۋعا وسىندا اكەلەتىن بولدى. اللا تاعالا ءناسىپتى المادان بۇيىرتقانىن و باستان-اق ءتۇسىنگەن اسقار تولەشوۆ كاسىبىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا 2006 جىلى بانكتەن نەسيە الىپ, 210 گەكتار جەرگە باۋ وتىرعىزادى. ول جىلدارى مۇنداي كاسىپپەن اينالىسقاندارعا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي ءجاردەم بۇگىندەگىدەي اعىل-تەگىل ەمەس ەدى. ايتسە دە ءار اكىمگە قاراپ, الاقان جايا بەرمەي, جاساعان جۇمىسىن مەملەكەتكە ءمىندەت ەتىپ, جەر تەپكىلەمەي-اق, تىپ-تىنىش شارۋاسىن دومالاتىپ ءجۇرگەن «تۇلكىباس جەمىستەرى» اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى ا. تولەشوۆتىڭ بەرەكەلى تىرلىگىنە بىرەۋلەر كەدەرگى جاساعىسى كەلە مە, قالاي ءوزى…
– اۋىلدان الىسىراق ورنالاسقان الما ساقتاۋ قويماسىنا اپاراتىن جالعىز-جارىم جول بولاتىن, – دەيدى قايبىر كۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وبلىستاعى ءتىلشىلەر قوسىنىنا شاعىمدانىپ كەلگەن اسقار تولەشوۆ. – قۇدايدىڭ بەرگەن سول جولىن ءبىرەۋلەر جاۋىپ تاستاپ, كاسىپكەرلىگىمە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. اڭگىمەنى باسىنان باستاسام بىلاي… قويماعا اۋىلدان باراتىن جالعىز جول بار. جول اۋىلدان شىعا بەرىستە ەكى ءۇيدىڭ اراسىنان قىسىلىپ وتەدى. سول ەكى ءۇيدىڭ ءبىرەۋىنىڭ قوجايىنى, ناقتىراق ايتقاندا اليار شامشيلوۆ بۇگىندە جولدى جاۋىپ, «بۇل مەنىڭ جەرىم» دەپ قورا سالىپ, كولىك جۇرمەس ءۇشىن جولدىڭ ءبارىن قازىپ تاستادى. ءسويتسەك, «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, ونىڭ بۇلاي ەتۋىنە تۇلكىباس اۋداندىق سوتىنىڭ 2012 جىلدىڭ 30 قاڭتارى كۇنگى شەشىمى سەبەپ بولعان سياقتى. نەگە ەكەنىن قايدام, سوناۋ كەڭەس زامانىنان قالعان جولدى ءتۇلكىباس اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى قايرات يمانبەكوۆ ءوز شەشىمىمەن ا.شامشيلوۆتىڭ جەكەمەنشىگىنە اۋدارىپ بەرە سالعان. سول-اق ەكەن, شامشيلوۆ جولدى جاۋىپ, مۇلدەم كولىك وتكىزبەي قويدى. جۇك ارتقان كولىككە قويماعا بارۋ مۇڭ بولدى. ابدەن ەسىرگەنى بولار, ەندى شامشيلوۆ ءار جۇك كولىگى ءوتۋ ءۇشىن 1000 تەڭگە, جەڭىل كولىككە 500 تەڭگە اقى ءتولەۋدى تالاپ ەتتى. «جاقسى بوپتى, جاقىن جەردەن بيزنەس تاۋىپ الىپسىڭ عوي», دەسەم, «زناەش, چتو ناشە گوسۋدارستۆو ۆىبرالو رىنوچنۋيۋ ەكونوميكۋ؟ زا ۆسە نادو پلاتيت! زناەش تى يلي نەت؟ تى ۆ كوممۋنيزمە ۆيتاەش!» دەپ ءوزىمدى مازاق قىلادى. ءسال قاتتىراق ءسويلەسەڭ, ۇلتى تۇرىك شامشيلوۆ «ۇلتتىق نارازىلىقتى قوزدىرىپ جاتىر» دەپ دەرەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىمدانادى. كۇشكە سالىپ وتەيىن دەسەڭ, قۇداي باسقا بەرمەسىن, بالا-شاعا, قاتىن-قالاشىمەن شۋىلداپ, كولىكتىڭ دوڭگەلەگىنىڭ استىنا جاتىپ الادى. و زاماندا بۇل زامان, كەشەگى كەڭشار كەزىنەن ورتاق پايدالانىپ كەلە جاتقان جولدى ءبىرەۋدىڭ مەنشىگىنە بەرە سالعان ءبىزدىڭ اۋداندىق سوتتىڭ دا شالاعاي شەشىمىنە تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق.
سونىمەن ءبىز دە سوتقا ارىزداندىق. ءىستى جەتە قاراعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اپپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ سۋدياسى ە.سەراليەۆ داۋ بولعان جول ىرگەسىندەگى شامشيلوۆ قوراسىنىڭ 22,195 شارشى مەترى جەر ۋچاسكەسىنەن شىعىپ سالىنعانىن انىقتاپ, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 ءساۋىرىندە ءتۇلكىباس اۋداندىق سوتىنىڭ شەشىمىن وزگەرتتى. بۇعان قاناعاتتانباعان شامشيلوۆ وبلىستىق كاسساتسيالىق سوت القاسىنا ارىزدانىپ ەدى, ىسكە ءتوراعالىق ەتۋشى ن.ءشارىپوۆ 27 ساۋىردە شىققان شەشىمدى وزگەرتۋسىز قالدىردى. ياعني, ادىلەتتىك جەڭدى. بىراق, شامشيلوۆ سوت شەشىمدەرىنە پىسقىرعان دا جوق. سوت ورىنداۋشىلارعا ارىز جازىپ ەدىك, ءالى كۇنگە جاۋاپ جوق. ءالى كۇنگە كۇشى جويىلعان اۋداندىق سوتتىڭ شەشىمىن ارقالانعان شامشيلوۆ كوشەدەن كولىكتى وتكىزبەۋدىڭ امالىن جاساپ, ءبارىن قازىپ تاستادى. قازىر امال جوق, المانى كونتەينەرگە تيەپ, شاعىن تراكتورمەن تاسۋعا ءماجبۇرمىز. قازىپ تاستاعان جولمەن وسى تەحنيكا عانا جۇرە الادى. الما باعى قويمادان 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان, سول جەردەن ساعاتىنا نەبارى 15-20 شاقىرىم عانا جۇرەتىن ءارى نەبارى 3 توننا عانا زات كوتەرەتىن تراكتورمەن ساعاتتاپ جۇرۋگە ءماجبۇرمىز».
ءيا, «قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق» دەگەن, اسقار ءتولەشوۆ جولدىڭ داۋىمەن الىسىپ جۇرگەندە بىلتىرعى قىستا 50 توننا المانى قويمادان شىعارا الماي, ءشىرىتىپ الىپتى. مىنە, جەرگىلىكتى سوتتىڭ ءبىر سولاقاي شەشىمى كاسىپكەردى قانشاما شىعىنعا باتىردى. 20 جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن ۋاقتىلى بەرە الماي وتىر. بۇل قويما اسىرەسە قىس ايلارىندا بازارداعى جەمىس-جيدەك باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا سەپ بولۋى ءتيىس ەدى. الايدا, ءوز قىزمەتىن تولىق اتقارا الماۋدا. ويتكەنى, مۇندا كىرىپ-شىعۋ قيىنداعاندىقتان, كوپتەگەن باعباندار قويما قىزمەتىنەن باس تارتقان.
تولەشوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شامشيلوۆتىڭ وسى ءۇيدى ساتىپ الۋىندا دا شيكىلىك كوپ كورىنەدى. ونى دا زاڭداستىرىپ بەرىپ وتىرعان – وسى اۋداندىق سوت. بۇل ۇيدە 1994 جىلعا دەيىن يۆان ۆاسيلەۆيچ كوزلوۆ دەگەن شال تۇرعان ەكەن. كورشىلەردىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا, شال ءۇيىن الىبەك دەگەن جىگىتكە ساتىپ كەتكەن. الايدا, ءدال قازىر شامشيلوۆتىڭ قولىندا قولحات بار. وندا 2000 جىلدىڭ 5 قازانىندا كوزلوۆ ءوز ءۇيىن شامشيلوۆقا ساتقانى ايتىلىپ, كۋا رەتىندە ەكى كورشى قول قويعان. وسىنىڭ نەگىزىندە اۋداندىق سوت ءۇيدى شامشيلوۆقا راسىمدەپ بەرگەن. 2008 جىلدىڭ 28 اقپانىندا سۋديا قايرات يمانبەكوۆتىڭ شەشىمىندە «ارىزعا تىركەلگەن وبلىستىق مەكەن-جاي انىقتاماسىنان كوزلوۆ يۆان ۆاسيلەۆيچتىڭ تىركەۋدەن شىعىپ, رەسەي مەملەكەتىنە كەتكەنى انىقتالعان» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپتى. قالاي ايتساق تا, كوزلوۆتىڭ وسى قولحاتى تىم كۇماندى. ويتكەنى, تولەشوۆتىڭ ادۆوكاتى بۇگىندە تاراز قالاسىندا تۇراتىن كوزلوۆتىڭ تۋعان قىزىنا جولىققاندا, ليۋبوۆ يۆانوۆنا اكەسىنىڭ 2000 جىلدىڭ 26 قازانىندا ءوز قولىندا قايتىس بولعانىن, ەشقاشان دا رەسەيگە كوشپەگەنىن ناقتى ايتقان. ياعني, ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە اۋىر ناۋقاستىڭ سالدارىنان ەشقايدا شىقپاعان كوزلوۆتىڭ 2000 جىلدىڭ 5 قازانىندا, قايتىس بولارىنان 21 كۇن بۇرىن مايتوبە اۋىلىنا بارىپ شامشيلوۆقا قولحات بەرۋى مۇمكىن بە؟ ل.يۆانوۆانىڭ بۇل سوزدەرى بەينەتاسپاعا باسۋلى تۇر. سوسىن قولحاتتاعى كۋا كورشىنىڭ ءبىرى گ.بايراموۆا ەشقانداي قاعازعا قول قويماعانىن ايتىپ, تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ال وقو كوشى-قون پوليتسيا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا مايورى س. تۇگەلباەۆ ءوزىنىڭ رەسمي حاتىندا «ي. كوزلوۆتىڭ تاراز قالاسىندا تىركەۋدە تۇرعانىن, قر اۋماعىنان باسقا مەملەكەتكە تۇرعىلىقتى شىعۋعا ەشقانداي ءوتىنىش ءبىلدىرمەگەنىن» جازىپتى. ەندەشە ءدام-تۇزى تارازدا تاۋسىلعان اقساقالدى تۇلكىباس اۋداندىق سوتىنىڭ «رەسەيگە كوشىپ كەتتى» دەپ جاسىرىپ-جابۋىنىڭ استارىندا قانداي قۇپيا جاتىر؟ ونى دالەلدەيتىن قانداي قۇجاتتارى بار؟ تۇلكىباس اۋداندىق سوتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات يمانبەكوۆ وسى ءبىر ءىستى ەكى مارتە (2008 جىلدىڭ 28 اقپانى مەن 2012 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا) قاراپ, ەكى مارتە شەشىم شىعارعان. يمانبەكوۆتىڭ بۇل ءىستى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, قانشا جىل وتسە دە وسىنشاما قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن قالاي تۇسىنسەك بولادى؟ زاڭگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىق بولىپ ەسەپتەلەتىن كورىنەدى. جالپى العاندا, سوت شەشىمىندە شامشيلوۆتىڭ قوراسىنىڭ ورتاق جەرگە شىعىپ سالىنعانى انىقتالعان, بىراق قورا بۇزىلۋ كەرەك پە, جوق, جول ورتاق پايدالانۋعا قالۋ كەرەك پە, وسى جاعى ناقتى ايتىلماعان. سودان بولار, داۋ ءالى كۇنگە جالعاسۋدا. قالاي ايتساق تا, قويماعا باراتىن ورتاق جولدى جاۋىپ تاستاپ, ءبىرەۋدىڭ كاسىبىن قولدان تۇنشىقتىرۋ – ەلباسىمىز ءسات سايىن قاداپ ايتىپ جۇرگەن شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, قورعاۋ ەمەس ەكەنى ايدان انىق.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇلكىباس اۋدانى.
