باعدارلامالار • 12 ءساۋىر، 2019

قازاق تەرمينولوگياسى: بۇگىنى مەن ەرتەڭى

1396 رەت كورسەتىلدى

ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى «رۋحاني جاڭعىرۋ: قازىرگى قازاق تەرمينولوگيا­سى» تاقىرىبىندا عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ قوعامدىق ساناسىن جاڭعىرتۋ جانە رۋحاني دامۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى سوزدەرى مەن ماقالالارىندا بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن «ءتىلىمىزدى تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان حالىقارالىق دەڭگەيگە جاقىنداتۋ» قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلگەن.

ءىس-شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەرى، ۇكىمەت جانىن­داعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى، قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكا­سى­نا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كو­ميسسيا جانىنداعى جۇمىس توپ­تارى­نىڭ مۇشەلەرى، جەتەكشى عالىم­دار، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىز­مەتكەرلەرى، ۇلتتىق كومپانيا­لار مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. عى­لى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا­ با­رى­­سىندا قاتىسۋشىلار وتاندىق تەر­مي­نولوگيانىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كەڭىنەن تالقىلادى.

وتىرىستى اشقان ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بەيبىت مامراەۆ ەلىمىز­دىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ما­قالاسىنداعى  قوعامدىق سانانى جاڭ­عىر­تۋ يدەيالارى بارشا قازاق­ستاندىقتار تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاۋىپ، جالپى ۇلتتىق رۋحاني ورلەۋگە جول اشقانىنا توقتالدى. «ۇسىنعان يگى باستامالارى – قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى، «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىن ودان ءارى دامىتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلباسىمىز «ەگەر ءبىز قازاق ءتىلى عۇمىرلى بولسىن دەسەك، ونى ءجونسىز تەرمينولوگيامەن قيىنداتپاي، قازىرگى زامانعا لايىقتاۋىمىز قاجەت. تەرمينولوگيا تۇرعىسىنان قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جاقىنداتۋ كەرەك»، دەگەن بولاتىن. شىنىندا دا قازاق تىلىندەگى تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ جانە بە­كىتۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىن­داپ وتىرعاندىعى داۋسىز. وعان عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى، جەتەكشى عالىمدار، ءتىلتانۋشىلار مەن جاۋاپتى ورگاندار بەلسەنە اتسالىسۋعا ءتيىستى. مۇنداي جۇمىس جۇيەلى نەگىزدە جۇرگىزىلگەنى ءجون»، دەدى ب. مامراەۆ. 

ءوز كەزەگىندە ءسوز العان ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجى­بەك،­ عالىم-تەرمينولوگ، پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى زاما­ناۋي تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ قا­عي­داتتارىنا، سالالىق تەرميندەردى ءبىرىز­دەن­دىرۋ مەن جۇيەلەۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىپ، جاڭا قازاق ءالىپ­بيى نەگىزىندە تەرميندەردى قولدانۋ ايا­سىن ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.

«قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ش. قۇرمانباي ۇلى بۇل سالاداعى ءبىرىنشى كەزەكتە ات­قا­رىلۋعا ءتيىستى جۇمىستار مەن شەشىمىن تاپ­پاعان ماسەلەلەر جونىندە ايتىپ ءوتتى. «بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ەكى ءما­سە­لەگە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت دەپ وي­لايمىز. بىرىنشىدەن، تەرمينولوگيا دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن بەلگىلەپ وتىراتىن عىلىمي كادرلاردىڭ، ءاسى­رەسە تەرمين جاساۋعا ماشىقتانعان، تەر­مينولوگيالىق جۇمىستاردى كاسى­بي تۇرعىدان ءجۇر­گىزۋگە قۇزىرەتتى پراك­­تيك تەر­مين مامان­دارىنىڭ جەت­كى­­لىكسىزدىگى مەن ول­اردىڭ وسى ءىس­تىڭ باسى-قاسىندا بولماۋى، وزدەرى ما­مان­دانعان ىسپەن تىكەلەي اينالىس­پا­ۋى. ەكىنشىدەن، تەرمينولوگيالىق جۇمىستاردى رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇيەلى ءتۇر­دە ۇيلەستىرە وتىرىپ، جوعارى كاسى­بي دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەۋى. قازاق تەر­مي­نولوگياسىنىڭ شەشىمىن تاپپاي جاتقان وزگە ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى وسى ەڭ باس­تى ەكى ماسەلەنى دۇرىس شەشىپ، جولعا قويماۋدان تۋىنداپ وتىر دەۋگە بولادى»، دەدى ول.

پىكىر الىسۋ بارىسىندا اۋدارما سالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەرگە دە باسا نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايت­قاندا، جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى باع­لان ماقۇلبەكوۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى اسىلبەك سماعۇلوۆ، ءماجىلىستىڭ رەداكتسيالاۋ جانە اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى ءداۋىتالى وماش ۇلى زاڭ جو­بالارىنداعى جۇمىستاردىڭ ساپاسىنا ىقپال ەتەتىن زاڭناما تەرميندەرى مەن ۇعىمدارىنىڭ ءدال اۋدارىلماۋ فاكتىلەرىن اتاپ ءوتتى. 

ەلىمىزدەگى تانىمال عالىمدار ات­سا­لىسىپ جاتقان «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن ىسكە اسى­رۋ بارىسىنداعى ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ تاجىريبەسى تۋرالى راۋان كەنجەحان ۇلى ايتىپ بەردى. «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كوممەرتسيالىق ەمەس نەگىزدە جۇ­مىس ىستەيتىن «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قۇرىلدى. بيۋرونىڭ ۇيلەس­تى­رۋىمەن ىسكە اسىپ جاتقان اۋقىمدى عىلىمي اۋدارما جۇمىسى قازاق ءتى­لىندە جاڭا وقۋلىقتار دايىنداپ، جو­عارى مەكتەپ مازمۇنىن تۇبەگەيلى ءتۇر­دە جاڭارتۋمەن قاتار قازاق اۋدارما مەكتەبىنىڭ كۇشەيىپ، سونىڭ ىشىندە بۇگىن ءسوز بولىپ وتىرعان تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىن ناقتى، پراكتيكالىق تۇر­عىدان قاراۋعا نەگىز بولدى»، دەدى ول.

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ بارىسىندا تەرميندەردى ءتىل زاڭدىلىقتارىنا سايكەس ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى تەرمينولوگيا ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قارلىعاش اي­داربەك، ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عالىم-حاتشىسى گۇلفار مامىربەكوۆا ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.

ءوز كەزەگىندە ءسوز العان ءماجىلىس دە­پۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اق­پاراتتىق كەڭىستىكتە جاڭا تەرميندەردى دۇرىس قولدانۋداعى جۋرناليستەردىڭ جاۋاپتى مىندەتىنە باسا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا­نى بىرلەسە ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ءتىل ساياساتى كوميتەتىنە ۇكىمەت بە­كىتكەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرا­فيكاسىنا 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن دەر كەزىندە جانە ساپالى ورىنداۋ ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرماۋدى ۇسىندى. «تەرميننىڭ نەگىزگى ەرەكشە­لىك­تە­رى مىنالار: بىرىنشىدەن، جۇيەلىلىگى، ەكىن­شىدەن، دەفينيتسياسى، ياعني عى­لى­مي انىقتاماسى، ۇشىنشىدەن، مونو­سەميالىعى، ياعني ءارتۇرلى ماعى­نا تۋدىرمايتىنى، تورتىنشىدەن، ەكس­پرەسسيانىڭ بولماۋى، ياعني سەزىمگە ەرىك بەرمەۋى، بەسىنشىدەن، ستيلدىك بەي­تاراپتىلىعى. تەرمينجاسام ءىسىن­­دە وسى تالاپتار ساقتالۋى ءمىن­دەت­تى. ءبىر ۇعىمدى بىرنەشە سوزبەن قا­تار جەتكىزۋ ءتىلدى دالسىزدىككە ۇرىن­دىر­ماي قويمايدى. مۇنداي دالسىزدىك حا­لىقارالىق قۇجاتتاردا، ءارتۇرلى ءىس­كەرلىك مامىلەلەردە، م ۇلىكتى كەپىلگە قويۋعا، ساتۋعا، تارتۋ ەتۋگە قاتىستى نو­تاريۋس قاعازدارىندا، ادام تاعدى­رىن شەشەتىن قىلمىستىق ىستەر انىق­تا­مالارىندا، سوت شەشىمدەرىندە ءتۇسىن­بەستىككە، ءتىپتى داۋعا سوقتىرۋى دا مۇمكىن. اسكەر جانە قورعانىس سا­لالارىنىڭ تەرميندەرىندە بۇعان اتىمەن جول بەرۋگە بولمايتىنى بەلگىلى» دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات س.ابدراحمانوۆ.

«ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبلي­كا­لىق گازەتى» اق باسقارما ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى – باس رە­داكتور ايبىن شاعالاق قازاق باس­پا­سوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «Egemen Qazaqstan» گا­زەتى قازىرگى كەزدە گازەتتىڭ ءبىر بەتىن جۇيەلى تۇردە جاڭا الىپبيمەن شى­عارىپ جاتقانىنا توقتالدى.  «باستى ماقسات – جاڭا الىپبيگە جۇرت­شى­لىق­تىڭ كوزىن، بويىن ۇيرەتە بەرۋ. بۇل قادام قالىڭ وقىرمان تاراپىنان جاقسى قابىلدانىپ، كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. جالپى ءبىزدىڭ باسىلىمنىڭ ءبىر بەتىن لاتىن الىپبيىمەن بەرۋ ىسىندە 4 ارىپكە – يۋ، ي، ءى جانە س ارىپتەرىنە قاتىستى ازداعان ىركىلىس تۋاتىنى بولماسا، تۇتاستاي العاندا، گازەتتىڭ وندىرىسىنە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ الدىنان اسا ءبىر ۇلكەن قيىندىق كەزدەسىپ وتىرعان جوق»، دەدى.

كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاعان دەپۋتات ب.مامراەۆ قازاق تەرمينولوگياسىن بىرىزدەندىرۋ جۇمىستارى عىلىمي سۇيەمەلدەۋدى، سونداي-اق ءما­دە­نيەت جانە سپورت، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ جۇيەلى دە ءتيىمدى ءوزارا ارەكەتتەستىگىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. كونفەرەنتسيانىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە با­عىتتالعان قارار قابىلداندى. 
سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار