قوعام • 11 ءساۋىر، 2019

ارالاس نەكەنىڭ زاردابى كوپ

3329 رەت كورسەتىلدى

وزگە ۇلتتىڭ ازاماتىنا تۇر­مىسقا شىعىپ، باقىتىن باسقا­­دان تاۋىپ وتىرعان قارا­گوزدەر تۋرالى ءسوز قوز­عال­­سا، كوپشىلىكتىڭ پىكىرى ۇدا­يى ەكىگە جارىلادى. ارا­لاس نەكەگە جەكە ادام­دار­دىڭ تاعدىرى دەپ قاراۋ كەرەك پە، الدە بۇل جاھان­دا­نۋعا جۇتىلىپ بارا جات­قان حالىقتاردىڭ تراگەديا­سى ما؟

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەك­­­تەرىنە سۇيەن­­سەك، ەلىمىزدەگى 18 ميل­­ليوننان استام تۇرعىننىڭ 9،4 ميل­ليونى – نازىك جاندى، 8،8 ميلليونى – ەر ادام. ياعني، ايىرما­شىلىق – 600 مىڭ ادام. الايدا، وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراساڭىز، شىنايى جاعدايدىڭ ءتىپتى باسقاشا ەكەنىنە كوز جەت­كى­ز­ۋ­گە بولادى.

سوندىقتان دا جىگىت جەتپە­گەن­دىك­­تەن ارۋلارىمىز وزگە جۇرت­تىڭ ءتۇتى­ن­ىن تۇتەتۋگە ءماجبۇر دەگەن جال­عان اقپاراتتار كوپ ايەل الۋدى زاڭ­داس­تى­رۋدى كوكسەي­تىندەردىڭ ايلا-امالى، بولماسا ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ شىرقىن بۇزۋدىڭ جولى ەكەنى كورىنىپ قالدى.

 

سايكەسسىزدىك سيندرومى

وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا كەزىندە تالاي قازاق زيالى­سى­نىڭ وزگە ۇلتتىڭ قىزدارىمەن وتاۋ قۇرۋعا اۋەس بولعانى ەسكە تۇسە بەر­گەنىن دە جاسىرمايمىز. وقى­­عان­داردىڭ ءبىرازى زاما­نا كوشى­­نەن قالماۋ ءۇشىن دە ءتىلى وكتەم ۇلتتىڭ قىزدارىن الۋعا ءماج­­بۇر بولدى. اقيقاتىن ايت­قاندا، بۇيىعى، ساۋاتسىز، تىم قاراپايىم قاراگوزدەردى مەن­سىن­بە­دى. سول سايكەسسىزدىك سيندرومى ۋاقىت وتە كەلە، ءتىپتى عاسىرعا دا تولماعان ارالىقتا قايتا الدىمىزدان شىعىپ وتىر.

قازىر كەرىسىنشە ۇلتىمىزدا وقى­عان، جوعارى ءبىلىمدى، ءتىپتى ءبىر ەمەس ءبىر­نەشە ءتىلدى بىلەتىن قىز­دار كوپ. ەندى، مىنە، ولار قارا بازار­دا جۇرگەن اۋىل­دىڭ قارا بالا­سىن قايتسىن؟! وزىمەن ورەسى دەڭ­گەيلەس ازاماتىن ىزدەسە، وعان كىمدى جازعىرۋعا بولادى؟

ايتقانداي، قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى اراسىنداعى وزگە ۇلت­تىڭ قىزدارىنا ۇيلەنۋ ءۇردىسى 1930 جىلداردان باستالىپتى. جاعداي ۋشىعىپ بارا جاتقان سوڭ ەل اعالارى 1944 جىلى قازاق قىزدارى ءۇشىن الماتىدان قىز­دار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن اشىپ، جىگىتتەرىمىزدىڭ بەتىن بەرى بۇرىپتى. 1950 جىلداردان بەر­گى كەزەڭدە قازاقتىڭ وقىعان قىز­دا­رى­­نىڭ سانى كۇرت ارتتى.

ەندىگى قازاق قىزىنىڭ ححI عاسىر­داعى تالعامى – قازاق جىگى­تى­­نە سىن. ويتكەنى قازاق ەلى تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس، ورتالىق ازيادا قىزدارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا كوڭىل بولەتىن ەلدەردىڭ كوشىن باستاپ تۇر. «قازىر 22 جاس پەن 64 جاس ارالىعىنداعى قازاق ايەل­دە­رى­نىڭ 100 پايىزى – ورتا ءبىلىمدى، 79 پايىزى – جوعارى ءبىلىمدى. ال جوعارى ءبىلىمدى ەركەكتەردىڭ ۇلەس سالماعى – 67،5 پايىز». بۇل – بۇۇ دەرەگى. جوعارى ءبىلىمدى 68 پايىز ەركەكتىڭ 22 پايىزى اۋىل­دا تۇرادى. ال وقىعان، كوزى اشىق قازاق قىزدارى قولىنا ديپ­لومىن العان سوڭ قالادا قالۋ­عا تىرىسادى. ال قالادا قال­عان 32 پايىز جوعارى ءبىلىمدى ەركەك­تەر ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ۋىسىنا تۇسە بەرمەيدى. سوندىقتان قىز­دارىمىز ۇيسىزدىكتەن جانە كۇي­سىز­دىكتەن قۇتقاراتىن كۇش دەپ شە­تەل­دىك جىگىتتەرگە كوز سالادى.

ماسەلەن، 1940 جىلداردىڭ وزىندە ۇكىمەت باسىندا وتىر­عان­دار ورىستاندىرۋ ساياساتىمەن وداق­تاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ارالاس نەكەدە تۇرعانداردى سانا­مالاپ كورسە، ءبىرىنشى ورىنعا لات­ۆيا شىقسا، قازاقستان ەكىنشى ورىندا بولعان. تاريح دوڭگەلەگى ححI عاسىردىڭ باسىندا جۇرىسىنەن جاڭىلىپ، سول دەرەكتى تاعى دا العا توستى. 1990 جىلداردان باس­تاپ قازاق قىز­دارىنىڭ تاڭداۋى شەتەلدىك ازامات­تارعا اۋىپ، 77 جىل بۇرىن­عى جاعداي قايتالانىپ تۇر. تمد ەلدەرىندە قىز «ەكسپورت­تاۋ­دان» ءبىز رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىندامىز. ماماندار دا مۇنىڭ سەبەبىن العا تارتىپ، جاتجۇرتتىق بولىپ كەتكەن قىز­دا­رىمىزدى اقتاپ الۋمەن الەك.

 

ايەلدە انالىق تۇيسىك جوعارى

ءيا، سونىمەن، كەيبىر قىز­دا­رى­مىز باقىتىن نەگە باسقادان ىزدەيدى؟

انەبىر جىلدارى الەۋمەتتىك جە­لى­دە 90-جىلدارى كۇيەۋى تۇر­مىس تاۋ­قىمەتىنە شىداماي، بالا­­­سى­مەن شىرىلداتىپ تاستاپ كە­تىپ، كەيىن شەتەلدىكپەن تۇرمىس ­قۇ­رىپ، باقىتتى بولعان ارۋحان دە­­گەن قازاق قىزى تۋرالى جازعان ەدىم. سول ەسكى جازبادا مىناداي جول­­دار بولاتىن.

«...جۋىردا مەن 20 جىل بۇرىن جو­عالتىپ العان قۇربىمدى كەز­دەس­­­تىردىم. سوڭعى رەت كورگەندە ول دا ءوز تاعدى­رىمەن الىسىپ، جاز­­مىش­تان جەڭىل­گەندەي ارپالىسىپ جۇرگەن-ءدى. دوستىعىمىزدى بەكەم­­دەۋگە ءارى-ءسارى تىرشىلىگىمىز مۇر­­شا بەرمەدى. ءومىر­دىڭ بۇرالاڭ جول­­دارى ءبىزدى اداس­تىردى.

ەكەۋمىز قۋانا قاۋىشقاننان كەيىن ءوزىمىز بىلەتىن ورتاق تا­نىس­­­تاردى تۇگەندەۋگە كوشتىك. ونىڭ ارۋحان دەيتىن ارالارىنان قىل وتپەيتىن، 90-جىلدارى ەۋروپالىق ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەن دوسى بار-دى. قىسقاسى، بۇل ديا­لوگ بىلاي اياقتالادى.

– ارۋحان باقىتتى ما ەكەن؟

– جولداسى ەكەۋى وتە تاتۋ تۇرا­­تىن كورىنەدى. ارۋحان ونى كەرە­مەت سىيلاپ، كۇتەدى ەكەن. روبەرت تە قالىسپاۋ ءۇشىن قولى­نان كەلگەن جاقسىلىعىن ايامايتىن كورى­نەدى. ەكەۋى دە مەيى­رىم مەن سىي­لاس­تىق­­قا، قام­قور­لىق­قا ءزارۋ بولىپ ءجۇر­گەندە ءبى­رىن-ءبىرى تاپقان عوي. ارۋ­حان: «با­قىتتى ەكەندىگىم سون­شالىقتى، كۇيەۋى­م­نىڭ اياعىن جۋىپ، سول جۋىن­دىسىن ءىشىپ قويۋعا ءازىر­مىن»، دەدى.

– مۇن­داي ءسوز ايتقان ايەل شىنىندا دا باقىتتى شىعار؟!

– ەۋروپا ايەلدەرى ەرلەرىن سىيلاۋدان قالعانى قاشان؟! ارۋحاننىڭ كۇيەۋىن سىيلاپ، ايا­لاي­­تىندىعى، ءتىپتى روبەرتتىڭ دوس­تا­رىنىڭ قىزعانىشىن تۋدىرا­تىن كورىنەدى...

سامال ءالى دە ارۋحاننىڭ جۇ­ماق­­تاعىداي ءومىرى جايلى بايان­داپ وتىر. ءبىرى ەستىلسە، ءبىرى ەستىل­مەي­­دى. سوندا قازاق قىزىنىڭ ىزدە­گەنى نە؟ ارينە شەتەلدىك ەر­كەك ەمەس! جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءىز­دە­گەنى – مەيىرىم مەن ماحاببات. سىيلاستىقپەن سۋارىلعان ادامي قامقورلىق! بالالارىنىڭ ەرتەڭىنىڭ قامسىزدىعى. ايتپەسە، ايەلدە ۇلتتىق ينستينكتەن گورى، انالىق ينستينكت جوعارى. پسيحو­لوگ­تەردىڭ ايتۋىنشا، ايەلدىڭ ۇرپا­عىن قامتاماسىز ەتىپ، پانا بولا الا­تىن ادامدى ىزدەۋى تابيعي رەفلەكس.

 

حالىقارالىق جەڭگەتايلار

قازىرگى تاڭدا نەكە اگەنت­تىك­تەرى جەڭگە­تايلىقتى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىپ وتىر­عانى ايان.

3-4 جىل بۇرىن بەيجىڭدەگى ەلي­تا­لىق «بويداقتار كلۋبى» استا­نا­عا نەكەلەسۋ ماقساتىندا كەلە جاتىر دەگەن اقپارات الەۋ­­مەت­تىك جەلىلەردىڭ شابىنان ءتۇر­تىپ، كەيبىر قىزدارىمىز ەل­ەڭ­­­دەپ قالعانى ەسىمىزدە. قىز­دار­مەن تانىسايىق دەگەن ۇسى­نىس ءاۋ باس­تا قىتايلىق بويداقتار تىركەلگەن ەليتالى كلۋبتان شىق­قانعا ۇقسايدى. ءسويتىپ جەڭگە­تاي­لىق باستالىپ كەتكەن. بۇل نەكە اگەنتتىگى سول ەكى جىلدا-اق ەلى­مىز­دە ۇلتارالىق 100 جۇپتى نە­كە­­­­لەستىرىپ، مۇنى دا قوم­سى­­نىپ: «بۇل از، ەڭبەگىمىزدى اقتا­ماي­دى» دەپ قىتايلىق ازاماتتارمەن نە­كە­­­لەستىرۋ جوباسىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇ­تىپ وتىرعانىن جاسىر­ما­عا­­نى ەستە.

وسى تۇستا «حالىقارالىق نەكە اگەنتتىكتەرىنىڭ قۇدالىق ماسە­­لەسىنە بەل شەشىپ كىرىسۋى قان­شا­لىقتى زاڭدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. سەبەبى مۇنداي اگەنت­­تىكتەر سانى كوبەيمەسە، كەمىپ وتىر­عان جوق. ولاردىڭ ءمىن­دەتى كۇيەۋسىزگە كۇيەۋ تاۋىپ بەرۋ­­مەن عانا شەكتەلەدى. جات جەرگە ۇزاتى­لىپ بارعان قىز­دار­دىڭ كە­يىنگى تاعدىرى ال­لاعا عا­نا امانات. ويتكەنى ءومى­رىن وزگە ۇلت­تىڭ ۇرپاعىن كوبەي­تۋ­گە ارناعانداردىڭ تالايىنىڭ باقىتتى بولۋدىڭ ورنىنا، وگەي­لىك كورىپ، تۋعان ەلىنە، ۇيرەن­گەن ادەت-عۇرپىنا جەتە الماي، زار ەڭى­رەپ، قاسىرەت شەگىپ قالعا­نى­نىڭ مىسالى از با؟!

ماسەلەن، تۇركيادا شەتەل ازا­ماتتا­رىنىڭ تۇرىك قىز­دا­رى­مەن تانىسۋىنا رۇقسات بەرىل­مەي­دى. ال ارابتار وزگە ۇلت­تار­­عا قىزدارىن بەرمەيدى. تۇرىك­مەن­­ست­ان­دا جەرگىلىكتى قىزدى الۋ ءۇش­ىن سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن قا­بىل­داپ بارىپ، سوسىن ۇكىمەتكە 150 مىڭ اقش دوللارى رەتىندە سالىق تولەۋ قاجەت. ال بىزدە شە؟ بىزدە كولدەنەڭ كوك اتتىلار قىزدارىمىزدىڭ كورپەسىنە كىرىپ كەتە بەرەدى. وتانداستارىمىزدىڭ 50 پا­يىزى رەسەي ازاماتتارىمەن نەكەلەسەدi ەكەن. ودان كەيiنگi ورىن­دا وزبەك جانە قىرعىز جىگىت­تەرى تۇر. سوڭعى جىلدارى ولار­دىڭ قاتارى تۇرiك، قىتاي، ارابتان شىققان سۋ جاڭا «كۇيەۋ بالا­لارمەن» كوبەيدى. قازىر ءناسiلi بولەك كەلiندەردەن گورى، كۇيەۋ بالالاردىڭ سانى الدەقايدا كوپ. افريكا قۇرلىعى مەن ءۇندiستاننان كەلگەن قارا ءناسiلدi كۇيەۋ جiگiتتەر دە بار­شىلىق. بۇل ءۇردىس بارلىق ەلدە ءجۇرىپ جاتىر.

رەسەي كەزىندە قىزدارىنىڭ قىتاي جiگiتتەرiنە تۇرمىسقا جيi شىعىپ جات­قا­نى تۋرالى دابىل قاقتى. عالىم­دا­رى مەن ساياسات­كەر­لە­رi مۇنىڭ قاۋiپتi ەكەنiن ايتىپ، ساق بولۋدىڭ قاجەت­تىگىن ەسكەرتىپ كەلەدى. ويتكەنi قىتايداعى «بiر بالا» ساياساتى بو­يىنشا كوپتەگەن وتباسىلار دۇنيەگە قىز بالادان گورi، ۇل بالا اكەلۋدi ءجون كورەدi. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلداردىڭ سانى كۇرت وسكەنىن كورىپ وتىرمىز.

وسى تۇستا «شەتەلدىكتەردىڭ نا­زارى نەگە وزبەك، تۇرىكمەن، ءتا­جىك قىز­دارى ەمەس، قازاق قى­زى­­نا اۋا بەرە­دى» دەگەن ساۋال كول­­دەڭدەيدى. نەگە كور­شى ەلدەردە بۇل تاقىرىپ ءبىز­­دە­­گىدەي وزەكتى ەمەس؟ وزبەك حال­قى تال بەسىكتەن بەرىلەتىن تاربيە ارقى­­لى ەسىكتى تارس جاۋىپ قويسا، تۇرىك­­مەن اعايىندار قىزدارىنىڭ باعا­سىن كوتەرىپ، ۇلتىنا كۇيەۋ بولعىسى كەلەتىندەردىڭ بەتىن بۇرىپ جىبەردى. كورشىلەرىمىزدە حالىقارالىق نەكەمەن اينالىساتىن اگەنتتىكتەر قىزمەتى قاجەت بولماعاندىقتان، جوعارى­دا­عىداي «بويداقتار كلۋبى» سياق­تى اگەنتتىكتەر دە ەركىنسي قويمايدى.

 

مەملەكەتارالىق قۇدالىق

ەسەسىنە ەلىمىزدە مەملە­كەت­ارا­لىق قۇدالىق ساياساتى، قا­لىڭمال تاقىرىبى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن پارلامەنت تورىنە دەيىن تالقىلانىپ، بۇكىلحالىق­تىق سيپات العان كەزى دە بولدى. كەزىندە سەنات دەپۋتاتى جابال ەرعاليەۆ «قىزداردى شەتەل­گە وقۋعا جiبەرۋگە تىيىم سالۋ كەرەك» دەگەندە، ارتىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتى سۆەتلانا جال­ما­عام­بە­توۆا «قازاق قىزدارىنىڭ شەتەل­دىكتەرگە شىعۋ-شىقپاۋى ءوز ەركى. ەلى­مىزدە – دەموكراتيا. ارينە باس­قا ەلدەردە تاجىريبە بار. ماسەلەن، تاجىكستان مەن وزبەك­ستان­دا قىزدارى باسقا ەلدەر­­دىڭ ازاماتتارىنا تۇر­مىس­قا شىقسا، وندا ولاردان قوسىمشا قارجى تالاپ ەتىلەدى. ءبىز قارجى تالاپ ەتەتىن كەدەي مەم­لەكەت ەمەسپىز عوي. ال باسقا دامىعان ەلدەردە ونداي شەكتەۋ جوق» دەپ كەسىپ ايتتى. سەناتور مەن ماجىلىسمەننەن كەيىن بۇل تاقىرىپقا قايتا ورال­عان حالىق قالاۋلىلارى جايلى ەستىگەن دە، كورگەن دە جوقپىز.

قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى، كەرىسىنشە، بەيرەسمي تۇردە شەتەلدەن ايەل العان قىتاي ازاماتتارىنا «قالىڭمال» تولەپ، سول ازاماتتىڭ سول جات ەلدە ۇيلەنىپ، جەر يەلەنىپ، بالا-شاعالى بولىپ، سوسىن تۋىس-تۋعان­دارىن شاقىرىپ الۋىنا كومەك بەرە­دى دەگەن ءسوز بار. ءتىپتى، ەۋروپادا، ورتالىق ازيادا، افريكادا ۇيلەنىپ، ازاماتتىق الۋعا قىتاي ۇكى­مەتى تاراپىنان ءارتۇرلى قار­جى­­لاي كومەك بەرىل­گەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى كومەك ەۋروپا، امە­ري­كا، اۋستراليا قۇر­لىعىنا بە­رىلسە، ەڭ تومەنگى قارجى­لىق كومەك ورتالىق ازياعا بەرىلەدى ەكەن. قارجىلىق كومەك ەكى تۇردە بەرى­لەدى: ءبىرى – تىكەلەي اقشالاي كومەك، ەكىنشىسى – ءوسىمسىز نەسيە نەگىزىندە. وسىلايشا، «قالىڭ­مال» بەرىپ قولداپ، قولپاش­تا­ۋى­­­نىڭ ناتيجەسىندە قىتاي ازامات­­تارى شەتەلدىك قىزدارمەن ءۇي­لە­نىپ، سول ەلدە ازاماتتىق الىپ، تەز كوتەرىلىپ جاتىر. قازىر كورشى­لەرىمىز يەگىنىڭ استىن­­دا­عى ورتالىق ازيانى قويىپ، الىس­­­تا­عى افريكا ەلدە­رى­نەن قىز الىپ، ازاماتتىق الىپ وتىر. افري­كا­­نىڭ قارا مار­جان­داي كەربەز سۇلۋ­لارى بويى ءبىر مەتردەن اسپاي­تىن قىتاي­لىقتارمەن وتبا­س­ىن قۇرىپ، قىتايلاردىڭ ۇلەس سال­ماعىن كوبەيتىپ، گەنوتيپىن وزگەر­­تۋگە كوشتى. 1990-2012 جىل­دار ارالىعىندا دۇنيەگە كەل­گەن قىتاي ازاماتتارىنىڭ 32 پايىزى – ارالاس نەكەدەن تۋعاندار. بۇل – قىتايدا. ال ەلى­مىزدە جىل سا­يىن 100 مىڭعا جۋىق نەكە قيىلادى. سونىڭ ىشىندە 20 پايىزى – ارالاس نەكە. قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ زەرت­تەۋىنە نازار اۋدارساق، 18-20 جاس ارالى­عىن­دا­عى قازاقستاندىق قىز­داردىڭ ۇشتەن ءبىرى (ونىڭ 50 پايىزى – قازاق قىزدارى) شەتەل­دىك­تەرگە تۇر­مىسقا شىعۋعا اۋەس.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار