ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى 18 ميلليوننان استام تۇرعىننىڭ 9,4 ميلليونى – نازىك جاندى, 8,8 ميلليونى – ەر ادام. ياعني, ايىرماشىلىق – 600 مىڭ ادام. الايدا, وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراساڭىز, شىنايى جاعدايدىڭ ءتىپتى باسقاشا ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
سوندىقتان دا جىگىت جەتپەگەندىكتەن ارۋلارىمىز وزگە جۇرتتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋگە ءماجبۇر دەگەن جالعان اقپاراتتار كوپ ايەل الۋدى زاڭداستىرۋدى كوكسەيتىندەردىڭ ايلا-امالى, بولماسا ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ شىرقىن بۇزۋدىڭ جولى ەكەنى كورىنىپ قالدى.
سايكەسسىزدىك سيندرومى
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا كەزىندە تالاي قازاق زيالىسىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ قىزدارىمەن وتاۋ قۇرۋعا اۋەس بولعانى ەسكە تۇسە بەرگەنىن دە جاسىرمايمىز. وقىعانداردىڭ ءبىرازى زامانا كوشىنەن قالماۋ ءۇشىن دە ءتىلى وكتەم ۇلتتىڭ قىزدارىن الۋعا ءماجبۇر بولدى. اقيقاتىن ايتقاندا, بۇيىعى, ساۋاتسىز, تىم قاراپايىم قاراگوزدەردى مەنسىنبەدى. سول سايكەسسىزدىك سيندرومى ۋاقىت وتە كەلە, ءتىپتى عاسىرعا دا تولماعان ارالىقتا قايتا الدىمىزدان شىعىپ وتىر.
قازىر كەرىسىنشە ۇلتىمىزدا وقىعان, جوعارى ءبىلىمدى, ءتىپتى ءبىر ەمەس ءبىرنەشە ءتىلدى بىلەتىن قىزدار كوپ. ەندى, مىنە, ولار قارا بازاردا جۇرگەن اۋىلدىڭ قارا بالاسىن قايتسىن؟! وزىمەن ورەسى دەڭگەيلەس ازاماتىن ىزدەسە, وعان كىمدى جازعىرۋعا بولادى؟
ايتقانداي, قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى اراسىنداعى وزگە ۇلتتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنۋ ءۇردىسى 1930 جىلداردان باستالىپتى. جاعداي ۋشىعىپ بارا جاتقان سوڭ ەل اعالارى 1944 جىلى قازاق قىزدارى ءۇشىن الماتىدان قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن اشىپ, جىگىتتەرىمىزدىڭ بەتىن بەرى بۇرىپتى. 1950 جىلداردان بەرگى كەزەڭدە قازاقتىڭ وقىعان قىزدارىنىڭ سانى كۇرت ارتتى.
ەندىگى قازاق قىزىنىڭ ححI عاسىرداعى تالعامى – قازاق جىگىتىنە سىن. ويتكەنى قازاق ەلى تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا قىزدارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا كوڭىل بولەتىن ەلدەردىڭ كوشىن باستاپ تۇر. «قازىر 22 جاس پەن 64 جاس ارالىعىنداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ 100 پايىزى – ورتا ءبىلىمدى, 79 پايىزى – جوعارى ءبىلىمدى. ال جوعارى ءبىلىمدى ەركەكتەردىڭ ۇلەس سالماعى – 67,5 پايىز». بۇل – بۇۇ دەرەگى. جوعارى ءبىلىمدى 68 پايىز ەركەكتىڭ 22 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. ال وقىعان, كوزى اشىق قازاق قىزدارى قولىنا ديپلومىن العان سوڭ قالادا قالۋعا تىرىسادى. ال قالادا قالعان 32 پايىز جوعارى ءبىلىمدى ەركەكتەر ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ۋىسىنا تۇسە بەرمەيدى. سوندىقتان قىزدارىمىز ۇيسىزدىكتەن جانە كۇيسىزدىكتەن قۇتقاراتىن كۇش دەپ شەتەلدىك جىگىتتەرگە كوز سالادى.
ماسەلەن, 1940 جىلداردىڭ وزىندە ۇكىمەت باسىندا وتىرعاندار ورىستاندىرۋ ساياساتىمەن وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ارالاس نەكەدە تۇرعانداردى سانامالاپ كورسە, ءبىرىنشى ورىنعا لاتۆيا شىقسا, قازاقستان ەكىنشى ورىندا بولعان. تاريح دوڭگەلەگى ححI عاسىردىڭ باسىندا جۇرىسىنەن جاڭىلىپ, سول دەرەكتى تاعى دا العا توستى. 1990 جىلداردان باستاپ قازاق قىزدارىنىڭ تاڭداۋى شەتەلدىك ازاماتتارعا اۋىپ, 77 جىل بۇرىنعى جاعداي قايتالانىپ تۇر. تمد ەلدەرىندە قىز «ەكسپورتتاۋدان» ءبىز رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىندامىز. ماماندار دا مۇنىڭ سەبەبىن العا تارتىپ, جاتجۇرتتىق بولىپ كەتكەن قىزدارىمىزدى اقتاپ الۋمەن الەك.
ايەلدە انالىق تۇيسىك جوعارى
ءيا, سونىمەن, كەيبىر قىزدارىمىز باقىتىن نەگە باسقادان ىزدەيدى؟
انەبىر جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىدە 90-جىلدارى كۇيەۋى تۇرمىس تاۋقىمەتىنە شىداماي, بالاسىمەن شىرىلداتىپ تاستاپ كەتىپ, كەيىن شەتەلدىكپەن تۇرمىس قۇرىپ, باقىتتى بولعان ارۋحان دەگەن قازاق قىزى تۋرالى جازعان ەدىم. سول ەسكى جازبادا مىناداي جولدار بولاتىن.
«...جۋىردا مەن 20 جىل بۇرىن جوعالتىپ العان قۇربىمدى كەزدەستىردىم. سوڭعى رەت كورگەندە ول دا ءوز تاعدىرىمەن الىسىپ, جازمىشتان جەڭىلگەندەي ارپالىسىپ جۇرگەن-ءدى. دوستىعىمىزدى بەكەمدەۋگە ءارى-ءسارى تىرشىلىگىمىز مۇرشا بەرمەدى. ءومىردىڭ بۇرالاڭ جولدارى ءبىزدى اداستىردى.
ەكەۋمىز قۋانا قاۋىشقاننان كەيىن ءوزىمىز بىلەتىن ورتاق تانىستاردى تۇگەندەۋگە كوشتىك. ونىڭ ارۋحان دەيتىن ارالارىنان قىل وتپەيتىن, 90-جىلدارى ەۋروپالىق ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەن دوسى بار-دى. قىسقاسى, بۇل ديالوگ بىلاي اياقتالادى.
– ارۋحان باقىتتى ما ەكەن؟
– جولداسى ەكەۋى وتە تاتۋ تۇراتىن كورىنەدى. ارۋحان ونى كەرەمەت سىيلاپ, كۇتەدى ەكەن. روبەرت تە قالىسپاۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەن جاقسىلىعىن ايامايتىن كورىنەدى. ەكەۋى دە مەيىرىم مەن سىيلاستىققا, قامقورلىققا ءزارۋ بولىپ ءجۇرگەندە ءبىرىن-ءبىرى تاپقان عوي. ارۋحان: «باقىتتى ەكەندىگىم سونشالىقتى, كۇيەۋىمنىڭ اياعىن جۋىپ, سول جۋىندىسىن ءىشىپ قويۋعا ءازىرمىن», دەدى.
– مۇنداي ءسوز ايتقان ايەل شىنىندا دا باقىتتى شىعار؟!
– ەۋروپا ايەلدەرى ەرلەرىن سىيلاۋدان قالعانى قاشان؟! ارۋحاننىڭ كۇيەۋىن سىيلاپ, ايالايتىندىعى, ءتىپتى روبەرتتىڭ دوستارىنىڭ قىزعانىشىن تۋدىراتىن كورىنەدى...
سامال ءالى دە ارۋحاننىڭ جۇماقتاعىداي ءومىرى جايلى بايانداپ وتىر. ءبىرى ەستىلسە, ءبىرى ەستىلمەيدى. سوندا قازاق قىزىنىڭ ىزدەگەنى نە؟ ارينە شەتەلدىك ەركەك ەمەس! جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءىزدەگەنى – مەيىرىم مەن ماحاببات. سىيلاستىقپەن سۋارىلعان ادامي قامقورلىق! بالالارىنىڭ ەرتەڭىنىڭ قامسىزدىعى. ايتپەسە, ايەلدە ۇلتتىق ينستينكتەن گورى, انالىق ينستينكت جوعارى. پسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, ايەلدىڭ ۇرپاعىن قامتاماسىز ەتىپ, پانا بولا الاتىن ادامدى ىزدەۋى تابيعي رەفلەكس.
حالىقارالىق جەڭگەتايلار
قازىرگى تاڭدا نەكە اگەنتتىكتەرى جەڭگەتايلىقتى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىپ وتىرعانى ايان.
3-4 جىل بۇرىن بەيجىڭدەگى ەليتالىق «بويداقتار كلۋبى» استاناعا نەكەلەسۋ ماقساتىندا كەلە جاتىر دەگەن اقپارات الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ شابىنان ءتۇرتىپ, كەيبىر قىزدارىمىز ەلەڭدەپ قالعانى ەسىمىزدە. قىزدارمەن تانىسايىق دەگەن ۇسىنىس ءاۋ باستا قىتايلىق بويداقتار تىركەلگەن ەليتالى كلۋبتان شىققانعا ۇقسايدى. ءسويتىپ جەڭگەتايلىق باستالىپ كەتكەن. بۇل نەكە اگەنتتىگى سول ەكى جىلدا-اق ەلىمىزدە ۇلتارالىق 100 جۇپتى نەكەلەستىرىپ, مۇنى دا قومسىنىپ: «بۇل از, ەڭبەگىمىزدى اقتامايدى» دەپ قىتايلىق ازاماتتارمەن نەكەلەستىرۋ جوباسىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرعانىن جاسىرماعانى ەستە.
وسى تۇستا «حالىقارالىق نەكە اگەنتتىكتەرىنىڭ قۇدالىق ماسەلەسىنە بەل شەشىپ كىرىسۋى قانشالىقتى زاڭدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. سەبەبى مۇنداي اگەنتتىكتەر سانى كوبەيمەسە, كەمىپ وتىرعان جوق. ولاردىڭ ءمىندەتى كۇيەۋسىزگە كۇيەۋ تاۋىپ بەرۋمەن عانا شەكتەلەدى. جات جەرگە ۇزاتىلىپ بارعان قىزداردىڭ كەيىنگى تاعدىرى اللاعا عانا امانات. ويتكەنى ءومىرىن وزگە ۇلتتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتۋگە ارناعانداردىڭ تالايىنىڭ باقىتتى بولۋدىڭ ورنىنا, وگەيلىك كورىپ, تۋعان ەلىنە, ۇيرەنگەن ادەت-عۇرپىنا جەتە الماي, زار ەڭىرەپ, قاسىرەت شەگىپ قالعانىنىڭ مىسالى از با؟!
ماسەلەن, تۇركيادا شەتەل ازاماتتارىنىڭ تۇرىك قىزدارىمەن تانىسۋىنا رۇقسات بەرىلمەيدى. ال ارابتار وزگە ۇلتتارعا قىزدارىن بەرمەيدى. تۇرىكمەنستاندا جەرگىلىكتى قىزدى الۋ ءۇشىن سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن قابىلداپ بارىپ, سوسىن ۇكىمەتكە 150 مىڭ اقش دوللارى رەتىندە سالىق تولەۋ قاجەت. ال بىزدە شە؟ بىزدە كولدەنەڭ كوك اتتىلار قىزدارىمىزدىڭ كورپەسىنە كىرىپ كەتە بەرەدى. وتانداستارىمىزدىڭ 50 پايىزى رەسەي ازاماتتارىمەن نەكەلەسەدi ەكەن. ودان كەيiنگi ورىندا وزبەك جانە قىرعىز جىگىتتەرى تۇر. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ قاتارى تۇرiك, قىتاي, ارابتان شىققان سۋ جاڭا «كۇيەۋ بالالارمەن» كوبەيدى. قازىر ءناسiلi بولەك كەلiندەردەن گورى, كۇيەۋ بالالاردىڭ سانى الدەقايدا كوپ. افريكا قۇرلىعى مەن ءۇندiستاننان كەلگەن قارا ءناسiلدi كۇيەۋ جiگiتتەر دە بارشىلىق. بۇل ءۇردىس بارلىق ەلدە ءجۇرىپ جاتىر.
رەسەي كەزىندە قىزدارىنىڭ قىتاي جiگiتتەرiنە تۇرمىسقا جيi شىعىپ جاتقانى تۋرالى دابىل قاقتى. عالىمدارى مەن ساياساتكەرلەرi مۇنىڭ قاۋiپتi ەكەنiن ايتىپ, ساق بولۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ كەلەدى. ويتكەنi قىتايداعى «بiر بالا» ساياساتى بويىنشا كوپتەگەن وتباسىلار دۇنيەگە قىز بالادان گورi, ۇل بالا اكەلۋدi ءجون كورەدi. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلداردىڭ سانى كۇرت وسكەنىن كورىپ وتىرمىز.
وسى تۇستا «شەتەلدىكتەردىڭ نازارى نەگە وزبەك, تۇرىكمەن, ءتاجىك قىزدارى ەمەس, قازاق قىزىنا اۋا بەرەدى» دەگەن ساۋال كولدەڭدەيدى. نەگە كورشى ەلدەردە بۇل تاقىرىپ ءبىزدەگىدەي وزەكتى ەمەس؟ وزبەك حالقى تال بەسىكتەن بەرىلەتىن تاربيە ارقىلى ەسىكتى تارس جاۋىپ قويسا, تۇرىكمەن اعايىندار قىزدارىنىڭ باعاسىن كوتەرىپ, ۇلتىنا كۇيەۋ بولعىسى كەلەتىندەردىڭ بەتىن بۇرىپ جىبەردى. كورشىلەرىمىزدە حالىقارالىق نەكەمەن اينالىساتىن اگەنتتىكتەر قىزمەتى قاجەت بولماعاندىقتان, جوعارىداعىداي «بويداقتار كلۋبى» سياقتى اگەنتتىكتەر دە ەركىنسي قويمايدى.
مەملەكەتارالىق قۇدالىق
ەسەسىنە ەلىمىزدە مەملەكەتارالىق قۇدالىق ساياساتى, قالىڭمال تاقىرىبى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن پارلامەنت تورىنە دەيىن تالقىلانىپ, بۇكىلحالىقتىق سيپات العان كەزى دە بولدى. كەزىندە سەنات دەپۋتاتى جابال ەرعاليەۆ «قىزداردى شەتەلگە وقۋعا جiبەرۋگە تىيىم سالۋ كەرەك» دەگەندە, ارتىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا «قازاق قىزدارىنىڭ شەتەلدىكتەرگە شىعۋ-شىقپاۋى ءوز ەركى. ەلىمىزدە – دەموكراتيا. ارينە باسقا ەلدەردە تاجىريبە بار. ماسەلەن, تاجىكستان مەن وزبەكستاندا قىزدارى باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىقسا, وندا ولاردان قوسىمشا قارجى تالاپ ەتىلەدى. ءبىز قارجى تالاپ ەتەتىن كەدەي مەملەكەت ەمەسپىز عوي. ال باسقا دامىعان ەلدەردە ونداي شەكتەۋ جوق» دەپ كەسىپ ايتتى. سەناتور مەن ماجىلىسمەننەن كەيىن بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالعان حالىق قالاۋلىلارى جايلى ەستىگەن دە, كورگەن دە جوقپىز.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, كەرىسىنشە, بەيرەسمي تۇردە شەتەلدەن ايەل العان قىتاي ازاماتتارىنا «قالىڭمال» تولەپ, سول ازاماتتىڭ سول جات ەلدە ۇيلەنىپ, جەر يەلەنىپ, بالا-شاعالى بولىپ, سوسىن تۋىس-تۋعاندارىن شاقىرىپ الۋىنا كومەك بەرەدى دەگەن ءسوز بار. ءتىپتى, ەۋروپادا, ورتالىق ازيادا, افريكادا ۇيلەنىپ, ازاماتتىق الۋعا قىتاي ۇكىمەتى تاراپىنان ءارتۇرلى قارجىلاي كومەك بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى كومەك ەۋروپا, امەريكا, اۋستراليا قۇرلىعىنا بەرىلسە, ەڭ تومەنگى قارجىلىق كومەك ورتالىق ازياعا بەرىلەدى ەكەن. قارجىلىق كومەك ەكى تۇردە بەرىلەدى: ءبىرى – تىكەلەي اقشالاي كومەك, ەكىنشىسى – ءوسىمسىز نەسيە نەگىزىندە. وسىلايشا, «قالىڭمال» بەرىپ قولداپ, قولپاشتاۋىنىڭ ناتيجەسىندە قىتاي ازاماتتارى شەتەلدىك قىزدارمەن ءۇيلەنىپ, سول ەلدە ازاماتتىق الىپ, تەز كوتەرىلىپ جاتىر. قازىر كورشىلەرىمىز يەگىنىڭ استىنداعى ورتالىق ازيانى قويىپ, الىستاعى افريكا ەلدەرىنەن قىز الىپ, ازاماتتىق الىپ وتىر. افريكانىڭ قارا مارجانداي كەربەز سۇلۋلارى بويى ءبىر مەتردەن اسپايتىن قىتايلىقتارمەن وتباسىن قۇرىپ, قىتايلاردىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتىپ, گەنوتيپىن وزگەرتۋگە كوشتى. 1990-2012 جىلدار ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن قىتاي ازاماتتارىنىڭ 32 پايىزى – ارالاس نەكەدەن تۋعاندار. بۇل – قىتايدا. ال ەلىمىزدە جىل سايىن 100 مىڭعا جۋىق نەكە قيىلادى. سونىڭ ىشىندە 20 پايىزى – ارالاس نەكە. قوعامدىق ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋىنە نازار اۋدارساق, 18-20 جاس ارالىعىنداعى قازاقستاندىق قىزداردىڭ ۇشتەن ءبىرى (ونىڭ 50 پايىزى – قازاق قىزدارى) شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعۋعا اۋەس.
الماتى
