قىش تاقتايشاعا جازىلعان رەتسەپت
1889 جىلى باعدات قالاسىنان 160 شاقىرىم جەردەگى ەجەلگى شۋمەرلىك نيپپۋر قالاسىنا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قىش تاقتايشاعا سىنا جازۋمەن بادىزدەلگەن 15 رەتسەپت تابىلادى. تولىپ جاتقان شوپپەن قاتار تابيعي شايىر, اس تۇزى, تاسباقانىڭ ساۋىتى, جىلاننىڭ ىشكى ورگاندارى, جانۋارلاردىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن پايدالانىپ, ءتۇرلى اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جولى جازىلعان بۇل تاقتايشالاردى ب.د.د. III عاسىردىڭ اياعىندا ءومىر سۇرگەن ءدارىگەر قالدىرىپتى. 6 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان كونە وركەنيەتتىڭ عالامدىق ءولشەممەن, كۇن جۇيەسىمەن تانىستىعى, فيبوناچچي رەتتىلىگى سىندى كوپتەگەن ءىلىمدى يگەرۋى تاڭداندىرادى. سونداي-اق سوت جانە سوت القاسى, حالىق سايلايتىن ورگاندارى, بيلەۋشىسى, تۇراقتى اسكەرى, تاسقا باسىلعان زاڭدارى بار شۋمەر مادەنيەتىندەگى جەتىستىكتىڭ ءبىرى – مەديتسينا, حيميا, فيتوتەراپيا.
قوس وزەن اڭعارىن جايلاعان الدىمەن شۋمەر, ودان كەيىن اككادتىقتار جانە بابىلدىقتار سول كەزدىڭ وزىندە ۋقالاپ, ىسىپ ەمدەۋمەن قاتار, جوعارىدا ايتىلعان ەمدىك شوپتەر مەن دەنەگە جاعاتىن, ىشەتىن, تاڭاتىن مايلار جاساپ, ارنايى ديەتالار بەلگىلەپ, كوز اۋرۋلارىنا وتا جاساپ, ادام گيگيەناسىنا ءمان بەرىپتى.
پاپيرۋستاعى دارىگەرلىك ەنتسيكلوپەديا
ءنىل وزەنىنىڭ ەكى بەتكەيى – ەجەلگى وركەنيەت بەسىگى. كونە مىسىر مەديتسيناسىنىڭ سول زامانداعى ەنتسيكلوپەدياسى سانالاتىن ەبەرس پاپيرۋسىنداعى جازبالاردىڭ كەيبىرى بۇگىنگى عىلىمدى تاڭداندىرىپ, مۇنى سول ۋاقىتتاعى ادامدار جازۋى مۇمكىن ەمەس, بۇل وزگە عالامشارلىقتاردىڭ, بوتەن وركەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرى دەۋشىلەر بار. ماسەلەن, ونداعى باس سۇيەكتى ترەپاناتسيالاۋ, وكپە, جۇرەككە وتا جاساۋداعى تەحنولوگيالار, بالانىڭ ىشتەگى دامۋى, قۇرساقتاعى شارانانىڭ جىنىسىن انىقتاۋ جانە باسقا دا جازىلعان دۇنيەلەر زەرتتەۋشىلەردى تۇيىققا تىرەگەن.
1874 جىلى نەمىس شىعىستانۋشىسى, ارحەولوگ ەبەرس تاپقان بۇل پاپيرۋستا ءتۇرلى وسىمدىكتەن ماي مەن شىرىن الۋ تۋرالى جانە تىنىس الۋ, اسقازان مەن ىشەك اۋرۋلارى, جۇرەك, قان تامىرلارى سياقتى ادام اعزاسىنداعى دەرتتى ەمدەۋدىڭ 900-دەن استام رەتسەپتىمەن قوسا, دەنەنىڭ ءارتۇرلى بولىگىنە ارنالعان دارىلەردى دايىنداۋ تۋرالى ءبولىم دە بار بولىپ شىققان. جالپى, مىسىرلىقتاردىڭ دارىگەرلىك ىلىمىنەن قالعان پاپيرۋستار 10-نان اسادى. ونىڭ ىشىندە بالالار اۋرۋىنا ارنالعان ب.د.د. 1450-1350 جىلدار ەڭ العاشقى پەدياتريالىق برۋگش پاپيرۋسى, ەدۆين سميت زەرتتەگەن حيرۋرگيالىق پاپيرۋسى, كاحۋنا پاپيرۋسى, رامەسسەۋم V, لەيدەن, بەرلين, حەرست پاپيرۋستارى بار. ماسەلەن, سميت پاپيرۋسىندا دەنە جاراقاتىنىڭ 48 كلينيكالىق ءتۇرىنىڭ ەمى كورسەتىلىپتى. مىسىر جۇرتىنىڭ قايتىس بولعان ادامداردى مۋميفيكاتسيالاۋدى شەبەر اتقارۋى دا ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. مىسىرلىقتار دا شۋمەرلىكتەر ءتارىزدى جەكە باس گيگيەناسىنا كوڭىل بولگەن. تەمىر ىدىستان سۋ ءىشىپ, كۇندىز جانە تۇندە ەكى رەتتەن جۋىنىپ, اۋرۋلاردى ەمدەيتىن حرامدار جانىنان ارنايى اۋرۋحانالار سالعان. ءار مىسىرلىقتىڭ ءۇش ايدا ءبىر رەت ءىش قۇرىلىسىن جۋىپ تازالاپ, كليزما جاساتۋى مىندەتتى بولعان.
مىسىر ەمشىلەرى اۋرۋدى ەڭ الدىمەن قۇدايعا جالبارىنعان قۋاتتى دۇعا ايتىپ بارىپ, ءتۇرلى جاقپانى, سۋلى ەرىتىندىلەردى, مايلاردى قولدانىپتى. جول جەلكەن جاپىراقتارى, جۋسان, تەڭىز جۋاسى, انار, قۇرما, سىركەسۋ, شاراپ, سىرا اشىتقىلارى, مينەرالدى زاتتاردى, كۆاستى, قايناتىلعان تۇزدى جانە مەمفي تاستارىن, الەباستردى, سەليترانى, جانۋارلاردىڭ مايىن, ءوتىن, ميىن, باۋىرىن جانە ەشكىنىڭ ءسۇتى مەن ارانىڭ بالىن, جىلاننىڭ قابىعى مەن ۋىن ەمگە پايدالانعان.
وسىنداي ءىلىم يگەرگەن ەجەلگى مىسىرلىقتارداعى فارماك-قۇتقارۋشى, ءومىر سىيلاۋشى دەگەننەن بارىپ فارماكوپەيا, فارماتسيا, فارماتسەۆتيكا تەرميندەرى پايدا بولىپ كەيىن گرەك دارىگەرلەرىنىڭ قولدانۋىمەن بۇگىنگى زامانعا دا جەتتى. سونىمەن قاتار كونە ەگيپەتتەگى دارىگەرلەردىڭ اتاسى يمگوتەپ سانالىپ, وعان فيۆا, سايسي جانە باسقا دا قالالاردا حرامدار سالىنىپ, جانىنان ارنايى ماماندار دايارلايتىن مەكتەپتەر اشىلدى. ماماندار دەمەكشى, مىسىرلىق مەديتسينادا كوزدىڭ, ءتىستىڭ, باستىڭ دارىگەرى سىندى جەكەلەگەن اۋرۋلاردى ەمدەيتىن جانە كوزگە كورىنبەيتىن, ياعني ىشكى ورگانداردى قارايتىن جالپى دارىگەرلەر بولدى. ولار لانتسەت, پينتسەت, كاتەتەر, ايەلدەردىڭ جاتىرىن قارايتىن اينا, گينەكولوگياعا كەرەكتى كۇيدىرۋ, سكاريفيكاتسيا جاساۋعا قاجەت قۇرالداردى پايدالانىپ, ءتىستى التىن جىپپەن بايلاپ, ءتىپتى تىلىكتى اۋىرسىنباۋى ءۇشىن ناركوزعا اپيىن قولدانعان.
كونە قىتاي ميفولوگياسى بويىنشا بۇل ەلدە مەديتسينانىڭ اتاسى, العاشقى ءۇش ۇلى يمپەراتور فۋ-سي, حۋان ءديدىڭ قاتارىندا اتالاتىن شەن نۋن. 17 ۇرپاعىنا دەيىن ەل بيلەگەن ديناستيا باستاۋىنداعى ءارى دارىگەرلىكتىڭ باباسى شەن نۋن 5800 جىل بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ, ەمشىلىك جايىندا, 365 ءشوپ پەن تامىردى قولدانۋ, 70 ءتۇرلى ۋ مەن ونىڭ ۋىتىن قايتاراتىن دارىلەر تۋرالى جازبا قالدىرعان.
ودان كەيىنگى زامانداردا ب.د.د. 2698-2599 جىلداردان جەتكەن «نەيتسزين» ەڭبەگىنىڭ شوقتىعى بيىك تۇرادى. 18 تومنان تۇراتىن ماعلۇمات جيعان كىتاپتا بۇگىنگە دەيىن پايدالانىپ كەلە جاتقان ينەمەن ەمدەۋ, كۇيدىرۋ, ۋقالاۋ, دارىلىك شوپتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ, تامىر سوعىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىن ءبىلۋ سىندى شىعىس مەديتسيناسىنىڭ تاسىلدەرى ايتىلعان. وسىلايشا قىتاي مەديتسيناسى 3 مىڭ جىل بۇرىن سالا-سالاعا جىكتەلىپ, دامىپ وتىرعان. جالپى, قىتايلىقتاردىڭ ەجەلگى زاماننان جەتكەن دارىگەرلىك قولجازبالارى 20 مىڭنان اسىپ كەتەدى.
عاسىرلاردان عانا ەمەس, تۇتاستاي مىڭجىلدىقتار بويىنشا دامىپ كەلگەن مەديتسينا سول زاماندا دا دەرتتى ەمدەگەننەن گورى الدىن الۋعا ءمان بەردى. 4 مىڭ جىل بۇرىن تامىر سوعۋىنىڭ 500-دەن استام ءتۇرىن جازىپ قالدىرعان قىتاي مەديتسيناسى ءالى دامىپ كەلەدى. عاسىرلاردان ۇزىلمەي كەلگەن جازبالاردىڭ ءبىرى 1578 جىلى لي شيچەننەن جەتكەن دەيتىن كىتاپتا 1892 ءشوپتى پايدالانىپ جاسالعان 8460 رەتسەپت ەمشى-دارىگەرگە كومەككە كەلسە, بۇگىندە قىتايلىقتار 2 مىڭنان استام وسىمدىكتەن ءدارى جاسايتىن كورىنەدى.
ەجەلگى ءۇندىستان مەديتسيناسىنىڭ نەگىزى ايگىلى ۆەدا دەپ اتالاتىن فيلوسوفيالىق تراكتاتتاردان باستالادى. شيۆا جانە دحانۆانتاري قۇدايدىڭ قولداۋىمەن جۇرەتىن دارىگەرلىكتە ب.د.د. ءىV عاسىردىڭ سوڭى مەن ءىىى مىڭجىلدىقتا ءۇندىستاندا قالىپتاسقان قۇليەلەنۋشىلىك قوعامدا ومىرگە كەلگەن فيلوسوفيالىق تانىم وزگەشە ورىن الادى. ۆەدالىق كوزقاراس بويىنشا, اعزا اسا ماڭىزدى ءۇش ەلەمەنت – اۋا, شىرىش جانە وتتەن, جانە بەس عارىشتىق ەلەمەنت – جەر, سۋ, وت, اۋا مەن ەفيردەن تۇرادى. ال وسىلاردىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا اقاۋ تۇسسە, اۋرۋ يەكتەيدى دەپ ەسەپتەلگەن. سوندىقتان بۇل بايلانىستاردى قالىپقا ءتۇسىرىپ, تىنىس الۋ, ءوت جانە قان اراسىنداعى جۇيەگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك دەيدى. دارىگەرلىكپەن العاشىندا براحماندار عانا اينالىسقان. ال وزگە ۆارنالاردىڭ وكىلدەرى كشاتريلەر, ۆايشيلار مەن شۋدرالارعا بۇل كاسىپپەن جۇرۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. براحماندار وزدەرىنە تۋمىسىنان قۇداي بەلگىلەپ بەردى دەيتىن كاسىبىن تەگىن جۇرگىزگەن. كەيىن براحماندار بۇرىنعىدان دا جوعارىلاپ ۇيرەتۋشى گۋرۋلارعا اينالعان. ال ولاردىڭ الدىنان ءبىلىم الىپ شىققان دارىگەرلەر براحمان اتاۋلىنى تەگىن ەمدەپ, قالعان ۆارنالاردان اقى الىپ وتىرعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ناۋقاستاردىڭ جازىلۋىمەن ونىڭ دارەجەسى دە, ەمگە دەگەن اقىسى دا ءوسىپ وتىرعان. ال دۇرىس ەم جۇرگىزە الماسا كاستاسىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي ايىپ تولەگەن, سوندىقتان ءۇمىتسىز اۋرۋدى قارامايتىن قۇقىعى بولعان. شۋدرالاردى ءولتىرىپ السا ازداعان عانا ايىپ تولەگەن, ال براحمان ءومىرى جۇتىلسا كاسىبىمەن قوشتاسقان.
بۇگىنگى وفتالمولوگيا, گينەكولوگيا, پلاستيكالىق حيرۋرگيا, جالپى حيرۋرگيا, تەراپيا نەگىزدەرىن سالعان ەجەلگى ءۇندىلىك دارىگەرلەر قۇلاق, مۇرىن, ەرىن كەمىستىكتەرىن جاۋىپ, پلاستيكالىق وتالار جاساپتى. ءتىپتى ايەل وزدىگىنەن بوسانا الماعاندا قازىرگى كەسار تىلىگى ءتارىزدى وپەراتسياعا بارىپ, قۋىقتان تاس الىپ, كاتاراكتانى سىلىپ وتىرعان.
مىسىر, قىتاي مەديتسيناسىنداعىداي ءۇندىلىك ەمشى-دارىگەرلەر دە ءدارى جاساۋ مەن ونى ەمگە قولدانۋدا تاجىريبەگە باي بولدى. دارىگەرلەر 800-گە تاياۋ دارىلىك ءوسىمدىكتەردىڭ, تامىرلارىنان, داندەرىنەن دارىلەر جاساپ, مينەرالدى زاتتار مەن ونىڭ تۇزدارىن دا ەمگە كەڭىنەن قولداندى. سونداي-اق ۇندىلىكتەر مانۋ زاڭدارىندا قاراستىرىلعانداي گيگيەناعا دا كوپ ءمان بەرگەن. دەنە كۇتىمى, اس ىشەتىن, دايارلايتىن ىدىستاردىڭ تازالىعى, كۇن شاپاعىمەن بىرگە ويانۋ, جۋىنۋ, دەنە ءبىتىمى ءۇشىن بيلەۋدى ەجەلگى ۇندىلىكتەر نازاردا ۇستاپتى. مانۋ زاڭدارى بويىنشا, ءۇيلەنۋگە تەك دەنى ساۋ ادامدارعا عانا رۇقسات بەرىلدى. سەبەبى اۋرۋ ادامنان ساۋ ۇرپاق جەتىلمەيدى دەپ زاڭمەن تىيىپ, ۇرپاق ساۋلىعىن ەستەن شىعارماعان.
ەجەلگى وركەنيەتتەر بەسىگىندە وركەندەگەن مەديتسينا سول قالىبىمەن ورىستەي بەرگەندە بۇگىندە ونىڭ قانداي دارەجەگە جەتەتىنىن كىم بىلگەن, بىراق پيراميدالار تۇرعىزعان, كونە جازۋ تۋدىرعان مادەنيەت عايىپتان تايعانداي ءبىر جەردە ءۇزىلىپ, جالعاسىن تاپپاي قالادى. ال بۇگىنگى زاماننىڭ پەندەسى جۇگىنەتىن, عىلىمعا سۇيەنگەن مەديتسينانىڭ ەڭ قارىشتى دامىعان ۋاقىتى سوڭعى 200 جىلدىڭ اياسى دەپ ەسەپتەلىنەدى. بۇل ءبىزدىڭ داۋىردەگى ادامداردىڭ شىندىعى ەكەنى جانە راس. ال بۇرىنعى مىڭجىلدىقتاردا كونە زاماننىڭ دارىگەرى ورگان الماستىرۋمەن اينالىستى دەگەن عىلىمي فانتاستيكا دەۋگە ساياتىنداي. بىراق بۇل – شىندىق.
