رۋحانيات • 02 ءساۋىر، 2019

بي الەمىنىڭ بىلگىرى

641 رەت كورسەتىلدى

ەگەر وقي بىلسە، ءبيدىڭ بەينەلى ءتىلى­مەن-اق كوپ دۇنيەنى ۇعىپ، ۇعىندىرۋعا بولادى. ماسەلەن، ءسوز ءالى پايدا بولماي تۇرعان ەرتە داۋىردە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ىم-يشارا ارقىلى ۇعىسۋى – بۇگىنگى ءبىز ۇزدىكسىز زەرتتەپ، تانۋعا تالپىنىپ كەلە جاتقان بي ونەرىنىڭ باستاۋىندا جاتسا كەرەك.

قازاق بي ءتىلى ارقىلى سالت-سانا، كۇللى تۇرمىسىن بەينەلەگەن. «قارا جورعا»، «قاماجاي»، «اڭشىنىڭ ءبيى»، «جورعا ايۋ» سىندى بيلەر قازاق قالىبىنىڭ قالتقىسىز بولشەگىندەي. وسىنى تەرەڭ ۇعىنعان حورەوگراف انۆارا سادىقوۆا سانالى عۇمىرىن حورەوگرافيا ءتىلىن تانۋعا ارناپ، عىلىمي تۇرعىدا جەمىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. ونىڭ جاڭاشىل كومپوزيتسيالارى بي الەمىندە «قازاقتىڭ نەوحورەوگرافياسى» دەگەن اتاۋمەن جاقسى تانىس. بۇل ستيل ۇلتتىق حورەو­گرافيانىڭ تاريحي ءداستۇردى جەتە­لەي وتىرىپ، جاڭا ءداۋىر تىنىسىنان قالىسپاۋىن مەڭزەيدى. ءتىپتى، اتالعان تەرميندى عىلىمي اينا­لىم­عا العاش ەنگىزگەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاق­ستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى جەڭىمپازدارىنىڭ قاتارىنان كورىندى. 


«نەوقازاق» حورەوگرافياسى دە­گەندى ەستىپ، كوپشىلىك: «سوندا بۇل «جاڭا قازاق» ءبيى مە؟» دەپ شاتاسىپ، دۇرىس تۇسىنبەۋى مۇمكىن. «نەو» – بۇل جاڭاشا ءتۇر. بىرنارسەنى جاڭادان ويلاپ تابۋ، شىعارۋ ەمەس، ءوز زامانىڭنىڭ تىنىسىمەن جەتكىزۋ. ياعني مەن بي ونەرىندە بۇعان دەيىن قالىپتاسقان ۇلگى مەن ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ، وعان زاماناۋي جاڭاشىل لەپ، باعىت اكەلۋگە تالپىنىپ كوردىم. ءارى ونىڭ عىلىمي تەرمين رەتىندە اينالىسقا ەنۋىنە مۇرىندىق بولدىم. ايتپەسە، ەسكى مەن جاڭانىڭ توعىسى قاي داۋىردە دە بولعان. ال بۇل سينتەز كورەرمەنگە قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇر، جالپى تۇتاستاي ۇلتتىق بولمىسىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى»، دەيدى ا.سادىقوۆا. 


انۆارا – قازاقتىڭ ۇلتتىق بي ونەرىن كلاسسيكالىق ءارى زاماناۋي حورەو­­گرافيامەن ۇيلەستىرە دامىتۋشى پەداگوگ، زەرتتەۋشى. 9 جاسىندا ەڭ العاش بي الىپبيىمەن تانىسقان بولاشاق ونەر جۇلدىزى بالقاشتاعى «ۆەتەروك» ءانسامبلىنىڭ قۇرامىنا قابىلدانادى. كەيىن الماتىعا وقۋعا جولداما الادى. ونىڭ كاسىبي حورەوگرافيا سالا­سىنداعى العاشقى باسپالداعى وسىلايشا بالقاش قالاسىنداعى شاعىن عانا بي انسامبلىنەن باستالعان بولا­تىن. مۇنى كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الادى: «انام مەنىڭ بيگە قاتىساتىنىمدى ەستىگەندە، قى­زىعۋشىلىعىما ايرىقشا ءمان بەرىپ، كوڭىل بۇرا قويعان جوق. «1-2 كۇن بارادى دا، قويادى عوي» دەپ ويلاسا كەرەك. ويتكەنى ول كەزدە مەن گيمنازياداعى وقۋىممەن قاتار سكريپكا سىنىبىندا ساباق الىپ ءجۇردىم. سوندىقتان دا انام مەنەن ءبيشى ەمەس، بولاشاق مۋزىكانتتى كورۋى دە عاجاپ ەمەس ەدى. بىراق ءسال كەيىنىرەك ۇستازدارىم انامدى شاقىرىپ، مەنى الماتىعا وقۋعا جىبەرۋدى ۇسىندى. مۇعالىمدەردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ، ءسويتىپ انام ەكەۋمىز ارقادان الاتاۋدىڭ باۋرايىنا جول تارتتىق. بالالىق شاعىم مەن العاش بيگە بارعان كەزىم جايلى ءسوز بولعاندا وسى «ۆەتەروك» بي ءانسامبلى مەن ونداعى ۇستازدارىم يۆان مەن ليۋدميلا سترۋسينسكيلەردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. بۇل كىسىلەر مەنىڭ عانا ەمەس، مەن سەكىلدى ونەرگە قۇشتار تالاي جاستىڭ جولىن اشىپ، كاسىبي بي ونەرىنە جولداما بەرگەن ۇلاعاتتى جاندار».


الماتىداعى ا.سەلەزنەۆ اتىندا­عى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىن ۇزدىك ءتامام­داعان ءبيشى ەڭبەك جولىن 2000 جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا بالەت ءارتىسى بولىپ باستايدى. الايدا كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ساحنادان قول ۇزەدى. ءبىلىمىن جالعاستىرىپ، عىلىم جولىنا تۇسەدى. ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادە­مياسىنا وقۋعا قابىلدانىپ، سول جەردە ليۋدميلا جۋيكوۆانىڭ جەتەك­شى­لى­گىمەن ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىعادى. ءسويتىپ شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىنە تۇبەگەيلى بەت بۇرادى. «پەداگوگ-حورەوگراف بولۋ مەن ءۇشىن بۇعان دەيىن اشىلماعان ارالداي بولىپ كەلگەن مۇلدەم بەيتانىس، جاڭا جولداردى اشتى»، دەيدى بۇل جونىندە كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى. 


– ۇستازدىق – مەن ءۇشىن ەڭ اياۋلى كاسىپ، ۇلاعاتتى ماماندىق. ويتكەنى ءار بالانىڭ تاعدىرى، بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتىسىڭ. كەزىندە ءوزىم دە قۋا­نىش جاقىپوۆا، ليۋدميلا لي، سۆەتلانا ناۋرىزباەۆا، سارا كوشەر­باەۆا، الەكساندر مەدۆەدەۆ، باقىت سۇلەەۆا، اليلا اليشەۆا، عاينيكامال بەيسەنوۆا، تويعان Iزiم سىندى بىلىكتى مامانداردىڭ الدىن كورىپ، ءتالىمىن السام، بۇگىندە سول كىسىلەردىڭ ماعان بەرگەن ۇلاعاتىن شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنا سىڭىرگىم كەلەدى. ارينە، ءححى عا­سىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان، الەمدىك بي ونەرىنىڭ قايدا تالپىنىس جاساپ جاتقانىن كورىپ، ونى قالاساق تا، قالاماساق تا قابىلدايمىز. وسىن­داي جاھاندىق جاڭعىرۋ تەندەنتسيا­لارى ءجۇرىپ جاتقان داۋىردە ءشا­كىرتتەرىمنىڭ، ەلىمىزدەگى جاستاردىڭ ۇلت­تىق بيگە قىزىققانىن قالايمىن. سانالارىنا ساۋلە قۇيسام دەيمىن. سوندىقتان دا ولارمەن قازىرگى زامان­عى، جاستارعا تۇسىنىكتى تىلمەن ءسوي­لەسكىم كەلەدى. ساباق بارىسىندا قازاق نەوحورەوگرافياسىنىڭ قىر-سىرىن ءتۇسىندىرىپ، ءار قيمىلدىڭ ما­عىناسىن اشا تۇسكەن سايىن، ستۋدەنت­تەرىم­نىڭ دە ۇلتتىق ونەرىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانىپ: «سولاي ما؟ تاريحتا وسىنداي جاعدايلار بولدى ما؟ ءبىزدىڭ ماعىناسى تەرەڭ، جان-جاقتى ءداستۇرىمىز بار ەكەن عوي» دەپ ىزدەنە تۇسەدى. ولاردىڭ ۇلتتىق ءداس­تۇرىمىزگە قىزىققانىن كورىپ، مەن دە ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. ءشا­كىرتتەرىمنىڭ تامىرىن تانىپ، قازاق­تىڭ­ ءتول ونەرىنە قىزىعۋشىلىعى ويانىپ جاتقانىنا قۋانامىن»، دەيدى ا.سادىقوۆا. 


بۇگىندە حورەوگراف تاربيەلەگەن شاكىرتتەر ەلىمىزدەن بولەك، شەتەل اسىپ، گەرمانيا، فرانتسيا، يتاليا، اۋستريا، لاتۆيا، اقش، وڭتۇستىك افريكا، جاپونيا، قىتاي، تۇركيا، تايلاند، شۆەتسيا، چەحيا، شۆەيتساريا، رەسەي، باشقۇرتستان، ازەربايجان، قىرعىزستان سىندى مەملەكەتتەردە ونەر كورسەتىپ، ءاردايىم جەڭىس تۇعىرىنان كورىنىپ ءجۇر. ۇستاز ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت جوق. 


سونداي-اق انۆارا سادىقوۆا ون جىلدان بەرى مۇراجاي ءىسىن دە ۇستازدىق قىزمەتىمەن قاتار اتقارىپ ءجۇر. ول قازاقستان حورەوگرافياسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تاريحى نەگىزىندە ماتەريالدار، سۋرەتتەر مەن كينو قۇجاتتاردى جيناۋ، وڭدەۋ، جۇيەلەۋ ءىسى بويىنشا ۇلكەن شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىمەن دە ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەدى. «باستى ارمانىم – قازاق ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ تاعىلىمدى تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەپ، كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ. تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن قازاقتىڭ ءبيىن الەم تانىسا، بار عاجابى مەن تەرەڭ فيلوسوفيا­سىن ۇعىنسا دەيمىن. ويتكەنى قازاق ءبيىنىڭ كوركەمدىك دە، ساپالىق تا، مازمۇندىق تا دەڭگەيى بي ونەرى دا­مىعان ەشبىر مەملەكەتتەن كەم ەمەس»، دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن حورەوگراف. 


نازەركە جۇماباي، 

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار