ءسوز بەن ءىس
بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:41
پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا قىزمەتكەرلەردى كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ شاراسى تالاپقا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ولاردىڭ قالاي ءوتىپ جاتقاندىعىن ەمەس, اتتەستاتتاۋدان نە كۇتەتىنىمىزدى ايتقان ماڭىزدى. ال بۇل پروكۋراتۋرادا اتقارىلىپ جاتقان قىزمەتكە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا اتتەستاتتاۋدىڭ ماڭىزى اتقارىلعان قىزمەت پەن ونىڭ سالدارىندا بولماق. ەندەشە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە قىلمىستىڭ الدىن الۋ جاتادى دەسەك, وعان اتتەستاتتاۋدىڭ دا وراسان اسەرى بولاتىندىعىن ايتقان ءجون. دەمەك, بۇل ورايدا اتقارىلىپ جاتقان ءىس العا باسادى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, قىلمىس پروفيلاكتيكاسى تۋرالى ايتپاس بۇرىن ءبىز قىلمىس تۋرالى شىندىقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل پروبلەمانى شەشۋگە دەگەن تالپىنىسىمىز وسى كۇنگە دەيىن مەديتسينالىق تىلمەن ايتقاندا, جالعان «دياگنوزعا» نەگىزدەلىپ كەلگەن.
بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:41
پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا قىزمەتكەرلەردى كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ شاراسى تالاپقا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ولاردىڭ قالاي ءوتىپ جاتقاندىعىن ەمەس, اتتەستاتتاۋدان نە كۇتەتىنىمىزدى ايتقان ماڭىزدى. ال بۇل پروكۋراتۋرادا اتقارىلىپ جاتقان قىزمەتكە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا اتتەستاتتاۋدىڭ ماڭىزى اتقارىلعان قىزمەت پەن ونىڭ سالدارىندا بولماق. ەندەشە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە قىلمىستىڭ الدىن الۋ جاتادى دەسەك, وعان اتتەستاتتاۋدىڭ دا وراسان اسەرى بولاتىندىعىن ايتقان ءجون. دەمەك, بۇل ورايدا اتقارىلىپ جاتقان ءىس العا باسادى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, قىلمىس پروفيلاكتيكاسى تۋرالى ايتپاس بۇرىن ءبىز قىلمىس تۋرالى شىندىقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل پروبلەمانى شەشۋگە دەگەن تالپىنىسىمىز وسى كۇنگە دەيىن مەديتسينالىق تىلمەن ايتقاندا, جالعان «دياگنوزعا» نەگىزدەلىپ كەلگەن.
ال پروفيلاكتيكا گرەكتىڭ «prophylaktikos», ياعني ساقتاندىرۋ سوزىنەن شىققان, ول ءاۋ باستا اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىل دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرگەن. قۇقىقتىق پروفيلاكتيكا دا قىلمىستىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتى بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ جاقسى جاقتارىن كورسەتۋ ءۇشىن بىرنەشە جىلدار بويى قىلمىستاردى جاسىرىپ, شىنايى كورىنىسىن مۇلدە بۇرمالاپ كەلگەن. ال ءبىز بولساق, وسى جالعان ءمالىمەتتەردى جويىپ, پروفيلاكتيكانىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرعىمىز كەلەدى.
بۇل «اۋرۋدىڭ» تاريحى تولىق زەردەلەنبەگەن, سوندىقتان سان جىلدار بويى ونىڭ پروفيلاكتيكاسىنىڭ دا پايداسى شامالى بولعانىنا تاڭدانۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, ەڭ الدىمەن, قىلمىستى ەسەپكە الۋ جانە تىركەۋ سالاسىن تارتىپكە كەلتىرىپ, ونى جاسىرۋ توتەنشە وقيعا رەتىندە باعالاناتىنداي بولۋى كەرەك.
قىلمىستىڭ شىنايى كورىنىسىنە قول جەتكىزىپ, ونىڭ ءتۇرلەرىنىڭ ۇلەس سالماعىن, قىلمىستىلىق كارتاسىنداعى ەڭ پروبلەمالىق جاعدايلاردى انىقتاپ العاننان كەيىن عانا وعان يتەرمەلەگەن سەبەپتەر مەن سالدارلارعا تالداۋ جاساۋعا, بولجامدار كەلتىرۋگە, سونداي-اق ءتيىمدى ءارى, ەڭ باستىسى, شىنايى ورىندالاتىن جالپىمەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك باعدارلامالار جاساپ شىعارۋعا بولادى.
2011 جىلدىڭ قاڭتارىنان قىلمىستىڭ جاي-كۇيى شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قىلمىستى جاسىرۋ دەرەكتەرىن تۇبەگەيلى جويۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىستار باستالدى. قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە وتكەن جىلى تىركەلگەن قىلمىستار سانى 57 پايىزعا ارتقان, اتالعان ءۇردىس وسى جىلى دا جالعاسىن تاپتى. وسىلايشا, 2013 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلدەگى قىلمىستىڭ شىنايى كورىنىسىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولادى دەپ ويلايمىز. دەمەك, جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭ ەرەجەلەرىن ورىنداۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار كۇتىلگەندەي وڭ ناتيجە بەرمەي تۇر.
ونىڭ سەبەبى, پروكۋرورلار كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. مىسالى, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى قۇقىقتىق ءجۇيەنىڭ تيىمدىلىگى ماسەلەلەرى ءجونىندەگى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ تالاپتارىن بۇزىپ, پروفيلاكتيكا بويىنشا وڭىرلىك باعدارلامانى مۇلدە قابىلداماعان, ال قابىلداۋ مەرزىمى 2010 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىنا دەيىن ەدى. وعان تەك باس پروكۋراتۋرانىڭ مامىر ايىنداعى تەكسەرۋىنەن سوڭ قول قويىلعان.
اتالعان باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى دا سىن كوتەرمەيدى. باسقا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا كوزدەلگەن ءىس-شارالاردىڭ جوسپارلانعان تارماقتارى جاپپاي قايتالانادى, نە بولماسا لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اعىمداعى جۇمىسى بولىپ تابىلادى.
ءتىپتى پروفيلاكتيكا ماسەلەسىن قاداعالاۋدى سانى اتقاراتىن ادامدارعا تاپسىرۋ ورىن العان. ال قوستاناي وبلىسىندا سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاۋ دەرەكتەرى انىقتالىپ وتىر. اقشا قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ قىزىلوردا وبلىسىندا دا ءتىركەلگەن. الماتى قالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلۋعا مۇقتاج ەمەس ادامداردى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزۋشىلەر كۋرستارىندا وقىتۋ سىزباسى انىقتالدى. مۇندا «ۆ» ساناتى بويىنشا جۇرگىزۋشى كۋرسىنان وتكەن ادامداردىڭ 70 پايىزى ايەلدەر, سونداي-اق ولاردىڭ باسىم بولىگى جوعارى ءبىلىمدى.
دامىعان مەملەكەتتەردە قىلمىستىڭ كريمينولوگيالىق اسپەكتىلەرى ۇدايى جانە جان-جاقتى زەردەلەنەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلماعان پروفيلاكتيكانىڭ ءتيىمدىلىگى جوق ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ءبىز الدىن الايىن دەپ وتىرعان قىلمىستىڭ تۇرىنە قاراي پروفيلاكتيكا دا سان ءتۇرلى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىسالى, وزىنە بەلگىلى ءبىر پايىزى تولەنەتىنىن بىلگەن جاعدايدا, ادامنىڭ قىلمىس تۋرالى حابارلاۋىن قارجى قىلمىستارىن پروفيلاكتيكالاۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ال ۇرلىق, توناۋ جانە باسقا دا قىلمىستاردىڭ پروفيلاكتيكالىق قۇرالى رەتىندە كونسەرج جۇمىسىن جاتقىزۋعا بولادى.
وسى ايتىلعان جاعدايلار ەلىمىزدەگى پروفيلاكتيكالىق سيپاتتاعى شارالاردىڭ قىلمىس دەڭگەيى مەن جاي-كۇيىنە اسەرى جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايعاقتايدى.
دەمەك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز فۋنكتسيالارى شەڭبەرىندە قىلمىستى تۋىنداتاتىن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بارلىق كەمشىلىكتەرى مەن قايشىلىقتارىنا ىقپال ەتە المايتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىسقا اسەر ەتەتىن 200-250 فاكتوردىڭ 30-40-ى عانا ناقتى ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا, سونداي-اق جۇيە ىشىندەگى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ قاجەت, بۇل قابىلدانىپ جاتقان پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ تيىمدىلىگىنە جوعارى دەڭگەيدە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
نۇرماحانبەت يساەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى.
