كسرو-نىڭ ىدىراۋ ۋاقىتى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ەليتاسى ءۇشىن دامۋ باعىتىن تاڭداۋ مەزگىلى ىسپەتتەس بولدى. كەڭەستىك شارۋاشىلىق جۇيەسىن جالعاۋشى ءبىرتۇتاس ءتىننىڭ ءۇزىلۋى اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەرگە اكەلىپ سوقتىردى.
ماسەلەن, 1990 جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا ءىجو كورسەتكىشى تومەنگە قۇلديلاي باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1994 جىلى نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋ دەڭگەيى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا جەتتى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ينتەگراتسياعا بايلانىستى ساياسي ەرىك-جىگەرىن كورسەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىن تەك ۇلى مەملەكەتتىك قايراتكەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ويشىل-ستراتەگ رەتىندە تانىتا ءبىلدى.
ەلباسىنىڭ: ء«وزارا قارسىلىق كەزەڭىنەن قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن, بىراق مەن بۇل كۇيزەلىس ۋاقىت وتە تۇراقتىلىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىپ, تۇسىنىستىك تانىتپاعان ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ وقشاۋلانۋدان باس تارتىپ, ينتەگراتسيا جولىنا تۇسەرىنە سەنىمدىمىن» دەگەن سوزدەرى اينا-قاتەسىز كەلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قۇرۋ تۋرالى» جوباسىن 1994 جىلى 29 ناۋرىزدا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى الدىندا سويلەگەن ساتىندە جاريا ەتتى.
مەن سول ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى رەتىندە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وسى تاريحي كەزدەسۋگە كۋا بولدىم. ودان العان ەرەكشە اسەرىم ەسىمدە ۇزاق ساقتالادى. بۇل باتىل دا وجەت ينتەگراتسيالىق جوباعا رەسەيلىك بەلگىلى عالىمداردىڭ تاڭدانىسقا تولى جانارلارى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا.
بۇل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ورتالىق بيلىكتىڭ داۋرەنىن جۇرگىزۋگە تىرىسۋشىلىق اسقاقتاپ تۇرعان ۋاقىتتاعى بولاشاققا ۇمتىلىس بەينەلەنگەن كوزقاراس ەدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل ەرتەڭگى كۇنگە اسا كەمەڭگەرلىكپەن قاراۋ بولاتىن. ءبىر قىزىعى, وسى يدەيانىڭ توڭىرەگىندە ساراپشىلىق الاڭدارى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قوعامدىق پىكىرتالاستاردىڭ اۋقىمىنىڭ كەڭ بولۋى ەش تاڭدانىس تۋدىرعان جوق. ەۋرازيالىق جوبا ايماقتىق دامۋداعى كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى ۇعىنۋ مەن ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن انىقتاۋعا زور سەرپىلىس بەردى.
سول كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ مەرياسىندا رەسەي استاناسىنىڭ بيزنەس جانە عىلىم سالاسى وكىلدەرىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى. سونداي-اق ارادا بىرنەشە ساعات وتكەندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەليتاسىنىڭ ءبىر شوعىرىمەن كەزدەسىپ, مازمۇندى ءارى اشىق اڭگىمە ءوربىدى.
تىسقاققان ساراپشىلار مەن پۋبليتسيستەر ەلباسىنىڭ ينتەگراتسيالىق يدەياسىنىڭ توركىنى مەن ونىڭ تۇبەگەيلى جاڭاشىلدىقتاردان قۇرالعاندىعىن ايتقىزباي-اق ۇققانداي بولدى.
سول اۋديتوريالار ماسەلەگە تەرەڭ بويلاپ, ونىڭ ءاربىر تۇيتكىلگە قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارىنا قاراپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز يدەياسىن قالىڭ بۇقاراعا جەتكىزۋدىڭ دۇرىس جولىن تاپقاندىعى سەزىلدى. سول ساتتە اشىق پىكىر الماسۋ ارقىلى ءداستۇرلى بايلانىستاردىڭ بۇزىلۋىنىڭ تەرىس زارداپتارىن سەزىنە باستاعان جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ءارى قارايعى قارىم-قاتىناسى قانداي بولاتىنى تۋرالى ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ بەرىلدى.
بۇل كەزدەسۋگە قاتىسقانداردىڭ بارلىعى دەرلىك ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ «وركەنيەتتى اجىراتۋ يدەولوگياسىن» اۋىستىراتىن, تياناقتى ويلاستىرىلعان, ناقتى تۇجىرىمدالعان زاماناۋي ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاي-جاپسارى جاريالانعان تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى مەن قاتىسۋشىلارى ەكەندىگىن انىق سەزىندى.
مەن وسى كەزدەسۋلەردىڭ بارلىعىنا قاتىسا وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋديتوريا نازارىن جوبانىڭ بارلىق ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا اۋدارىپ, اۋديتورياعا جاقىن قالتارىستارعا كوڭىل ءبولىپ, تۇسىنىكتى جانە كوكەيگە سەنىم ۇيالاتاتىن دايەكتى تۇسىنىكتەردى ابدەن ويلاستىرعانىنا كوزىم جەتتى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى
قازاقستان, بەلارۋس, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي جانە تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى 2000 جىلعى 10 قازاندا ەلوردادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتى (ەۋرازەق) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ول 2001 جىلعى 30 مامىردا كۇشىنە ەندى. قاۋىمداستىققا جوعارىدا اتالعان بەس مەملەكەت مۇشە بولسا, باقىلاۋشى ەلدەر قاتارىنا ارمەنيا, مولدوۆا, ۋكراينا كىردى.
كەدەن وداعىن قۇرۋ, كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارى بويىنشا ءىس-قيمىل, ەنەرگەتيكالىق نارىقتى قالىپتاستىرۋ جانە ونى دامىتۋ, كولىك وداعىن قالىپتاستىرۋ جانە قاۋىمداستىقتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ورتاق نارىعىن قۇرۋ, جالپى قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋ جانە ۆاليۋتا ينتەگراتسياسىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق جانە كوشى-قون ساياساتى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىمداستىق ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ ەۋرازەق-تىڭ باسىم باعىتتارى بولىپ بەلگىلەندى.
ەۋرازەق حالىقارالىق مارتەبەگە يە, سونداي-اق ول بۇۇ-عا باقىلاۋشى بولدى. ەۋرازەق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندە 35 مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇۇ جانە ونىڭ ۇيىمدارى: بۇۇ ەەك, اتمەاك, يۋنيدو, يۋنەسكو, بۇۇ دب, سونداي-اق ەو, دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمى, ەقىۇ; ايماقتىق بىرلەستىكتەر اراسىندا – تمد, ۇقشۇ, شىۇ ەۋرازەق-تىڭ باستى حالىقارالىق ارىپتەستەرى سانالادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارلارىندا ەۋرازەق-تىڭ ءتۇرلى سالالارداعى بۇۇ جۇيەسىنىڭ ۇيىمدارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىعى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتىلدى.
قاۋىمداستىققا مۇشە ەلدەر حالىقارالىق ءىس-قيمىلدى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق نارىق پەن بىرىڭعاي كولىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدى قامتيتىن بىرقاتار بىرلەسكەن مەملەكەتارالىق باعدارلامالار مەن تۇجىرىمدامالاردى ازىرلەدى.
ەۋرازەق – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن اۋماقتا ورنالاسقان جانە مينەرالدى-شيكىزات بازاسى جانە ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساۋدا الەۋەتى زور ءىرى ايماقتىق نارىق.
2007 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا, ەۋرازەق باس حاتشىسى رەتىندە مەن «بۇۇ مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق» اتتى رەزوليۋتسيانىڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانعانى تۋرالى بايانداما جاسادىم.
كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك
ەۋرازەق شەڭبەرىندە شەكتەۋلەردى قولدانبايتىن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋدىڭ ارقاسىندا 2008 جىلى قوعامداستىق ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,2 ەسە ءوستى (29 ميلليارد دوللاردان 123 ميلليارد دوللارعا دەيىن). بۇل ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى ساتىسى – كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ العىشارتىن قالىپتاستىردى.
كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم 2007 جىلدىڭ 6 قازانىندا دۋشانبەدە وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسى وتىرىسىندا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قابىلداندى.
سونىمەن قاتار كو-نى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى.
كەدەن وداعىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ازاماتتارىنا بەرگەن ۇلكەن مۇمكىندىگى رەتىندە كەدەندىك راسىمدەردىڭ شەكارالاردىڭ سىرتقى كونتۋرىنا اۋىسۋىن ايتۋعا بولادى.
ۇزىندىعى 7,5 مىڭ كيلومەتردى قۇرايتىن قازاقستان-رەسەي شەكاراسىندا جۇمىس ىستەيتىن ەكى ەلدىڭ مىڭداعان كەدەن قىزمەتكەرلەرى بۇگىندە جۇمىسىن توقتاتتى. ناتيجەسىندە قوس مەملەكەتتىڭ ىرگەلەس وڭىرلەرىندەگى ميلليونداعان ادامدار (رەسەي جاعىندا 26 ملن ادام تۇراتىن 12 ايماق, قازاقستاننان 6 ملن ادام تۇراتىن 7 ايماق) شەكارادان كەدەندىك راسىمدەرسىز ەركىن وتەدى.
الماتى قالاسىندا 2009 جىلعى 19 جەلتوقساندا وتكەن بەيرەسمي سامميت بارىسىندا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ جونىندەگى 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى.
بەك, بۇل – كاسىپكەرلەرگە تاۋارلارىن ەركىن ساتۋمەن قاتار, قىزمەت كورسەتۋ, ەلەكتر جەتكىزۋ, كولىك جانە بايلانىس سالالارى بويىنشا ءوزارا ارىپتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي نارىق. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ەكونوميكانى, سالىق, قارجى جانە كەدەن ساياساتىن رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى بىرىڭعاي تەتىگى جۇمىس ىستەيدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2014 جىلدىڭ 29 مامىرىندا ەلوردادا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى قول قويدى. اتالعان كەلىسىمدى قاتىسۋشى مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەاەو 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستادى.
كەلىسىمگە سايكەس ەاەو شەڭبەرىندە تاۋارلاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالدىڭ جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, ەكونوميكا سالالارىندا ۇيلەستىرىلگەن, كەلىسىلگەن نەمەسە بىرىڭعاي ساياسات جۇرگىزۋى قامتاماسىز ەتىلەدى.
ەاەو-نىڭ نەگىزگى ماقساتتارى – مۇشە مەملەكەتتەر حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ مۇددەسىنە وراي ولاردىڭ ەكونوميكالارىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, تاۋارلاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالدىڭ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي نارىعىن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكا جاعدايىندا ۇلتتىق ەكونوميكالاردى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ, كووپەراتسيالاۋ جانە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ.
كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ وڭتايلاندىرىلعان شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى ەاەو تۋرالى كەلىسىمگە نەگىز بولدى. سونداي-اق ەاەو كەلىسىمى دۇنيەجۇزىلىك كەدەن وداعى مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس جەتىلدىرىلدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋ بويىنشا جانە ءححى عاسىر تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا بولدى.
زاماناۋي ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار – ەۋرازەق, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جانە ەاەو – «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا» جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى سانالادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىعى
الەمدىك ەنەرگەتيكا بۇگىندە دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىندا تۇر. ول ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتۋ, ەنەرگيا ءوندىرىسى سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, سونداي-اق ەنەرگيا تاسىمالداۋدىڭ جاڭا باعىتتارىنىڭ پايدا بولۋى ارقىلى سيپاتتالادى.
وسىنداي جاعدايدا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ايرىقشا مانگە يە. بۇل ورايدا ۇلتتىق ەكونوميكالاردى جانە ارىپتەس ەلدەردى ەلەكترمەن ۇزدىكسىز ءارى ساپالى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ماڭىزدى.
2015 جىل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىقتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ەاەو ورتاق نارىعىنىڭ ەنەرگەتيكا, گاز, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى بويىنشا ءۇش تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى.
2015 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەاەو-نىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى, ال 2016 جىلعى جەلتوقساندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسى قابىلداندى.
ەاەو-نىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ 2016 جىلدىڭ مامىر ايىندا ماقۇلدانعان وداقتىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىنا جانە 2018 جىلعى 6 جەلتوقسانداعى ورتاق نارىقتى قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
تايىر مانسۇروۆ,
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى (1994–2002 جج.),
ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى (2007–2015 جج.)
