ماحاببات پەن دوستىق جىرشىسى
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:30
وسىدان 300 جىل بۇرىن گرۋزيانىڭ ۆاحتانگ ءVى پاتشاسىنىڭ ۇيعارىمىمەن ۇلى گرۋزين اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانى تۇڭعىش گرۋزين باسپاحاناسىندا, تۇڭعىش گرۋزين كىتابى بولىپ باسىلىپ شىقتى.
ول 1712 جىلدىڭ قازان ايى ەدى.
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:30
وسىدان 300 جىل بۇرىن گرۋزيانىڭ ۆاحتانگ ءVى پاتشاسىنىڭ ۇيعارىمىمەن ۇلى گرۋزين اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانى تۇڭعىش گرۋزين باسپاحاناسىندا, تۇڭعىش گرۋزين كىتابى بولىپ باسىلىپ شىقتى.
ول 1712 جىلدىڭ قازان ايى ەدى.
ال 2012 جىل – يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا – «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانىنىڭ جىلى بولىپ بۇكىل الەمگە جاريا ەتىلدى.
گرۋزين ەلىندەگى اقىن تويى, كىتاپ تويى, يۋنەسكو اياسىندا ءدۇركىرەگەن سالتانات بولىپ تبيليسيدە, مەسحەتيدە جىل اياعىندا وتەدى.
گرۋزين اقىنىنىڭ كەڭ تىنىستى ەپيكالىق پوەماسى ۋاقىت ىعىندا قالماي, ولمەس, وشپەس عۇمىر كەشۋى, قارا جەردى قاستەرلەپ ەركىن مەكەندەگەن ادامدار اراسىنداعى ۇزىلمەس, تاۋسىلماس ادامگەرشىلىك پەن دوستىق مەيىرى, ماڭگى ماحاببات وتىنىڭ الاۋلاپ جانىپ تۇرۋى بولىپ تابىلادى.
1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعان جاس قازاق سولداتى حامزا ءابدۋليننىڭ قولدورباسىنداعى شوتا رۋستاۆەليدىڭ كىتابى مايدانعا بىرگە كىرگەن. ءتورت جىلعى ازاپتا «جولبارىس توندى جاھانگەز» جوعالىپ كەتپەي قازاق سولداتىمەن بىرگە كۇن كەشىپتى.
تاڭ قالاسىز.
قازاق سولداتى «جولبارىس توندى جاھانگەزدى», ال «جولبارىس» قازاق سولداتىن جاۋ وعىنا بەرمەي سوعىستان امان-ەسەن الىپ شىعادى.
گرۋزين اقىنىنىڭ ۇلى داستانىن جاس قازاق سولداتى جيىرما بەس جىل بويى تالماي اۋدارادى. قازاقتىڭ كەمەڭگەر جازۋشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, بۇل ەرەن اۋدارما. ەكى ەلدىڭ مادەني قونىسىنداعى اسا ەلەۋلى قۇبىلىس. اۋدارما ونەرىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى بولىپ تابىلادى ەكەن. بۇعان قالاي قۋانبايسىز!
بۇل حاس ونەردى سىيلاعان حالىقتار دوستىعى.
ونەر دوستىعى.
پوەزيا دوستىعى.
ايتپەسە, سۇراپىل سوعىس وتىنىڭ ورتاسىندا قان كەشىپ, تۇتقىندا ءجۇرىپ, وعان جۇدەپ قالعان ەلگە كەلگەن جاپ-جاس قازاق سولداتى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانگەز» كىتابىن اۋدارار ما ەدى؟!.
بۇل اۋەلى ۇلى داستانعا دەگەن قۇرمەت. ۇلى گرۋزين ادەبيەتىنە دەگەن بەرىك سۇيىسپەنشىلىك. وسى كىتاپقا سوڭعى ءسوز جازعان الەمنىڭ كورنەكتى جازۋشىسى قازاق روللان سەيسەنباەۆ: «جيىرما ءبىر جاسار جاس اقىن حامزا ابدۋللين «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانىنا ولەردەي عاشىق بولعان ازامات» – دەپ اتاپ كورسەتەدى. ۇلكەن جازۋشىنىڭ جۇرەگىنەن شىققان تەرەڭ تولعاۋلى سوزدەرى قازاق ويى مەن ءمادەنيەتىنىڭ بيىك ۇلگىسىن تانىتادى.
داستاننىڭ 300 جىلدىعىنا وراي, ەكىنشى رەت قازاق تىلىندە باسىلىپ شىعار ۇلكەن كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە وراي ءبىز قازاق حالقىنا, قازاق مادەنيەتىنە, قازاق ادەبيەتىنە, قازاق اۋدارما ونەرىنە مىڭ دا ءبىر العىسىمىزدى جەتكىزۋگە اسىعامىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇستانعان ادامدار مەن حالىقتار اراسىنداعى رياسىز, ادال قۇرمەت پەن تۇسىنۋشىلىك ساياساتى, قازاقستان ەلباسىنىڭ ايتۋلى جەڭىسى دەپ بىلەمىن. ءجۇز وتىز ۇلت پەن ۇلىس باس قوسقان كوپ ۇلتتى قازاق جەرىندەگى ۇلتارالىق كەلىسىم بۇكىل الەم جۇرتىنا ۇلگى بولار ۇلكەن قۇبىلىس ەكەنى داۋسىز.
حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ» سەرياسىمەن شىققان شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانى ەندى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دە ەنشىسىنە اينالادى.
جاھاندانۋ زامانىندا ادامدىق كەلبەتىمىز بەن ازاماتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى مەيلىنشە تەرەڭدەتۋگە جان سالايىق.
ەكى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءومىر اياسى كەڭىسىن, ىرىسىمىز بەن بەرەكەمىز ارتسىن, ادەبي, مادەني جەڭىستەرىمىز تاۋسىلماسىن.
ميحەيل سااكاشۆيلي,
گرۋزيا پرەزيدەنتى.
تبيليسي, قىركۇيەك, 2012 جىل
ۇلى كىتاپتار ۋاقىت تالعايدى.
تەرەڭ وي دا ۋاقىت قۇزىرىندا كۇن كەشەدى ەكەن.
ءدال وسى «جولبارىس توندى جاھانگەزدى» وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا قىزىعا وقىعانىم بار ەدى. ەندى مىنە قىرىق جىل وتكەن سوڭ, قادىرلى حامزا ابدۋللين اعامىزدىڭ تاماشا اۋدارماسىن قولىما قالام الىپ قايتا وقىپ وتىرمىن. قاپىسىز تەرەڭ ويلار, تاپتىرمايتىن تەڭەۋلەر, ماتەل بولىپ كەتكەن مارجان ويلى سوزدەر, كاۆكازدىڭ اساۋ تاۋ وزەندەرىندەي سالدىر-گۇلدىر كۇڭىرەنىپ بارىپ كەڭ الىپ القاپقا توگىلىپ جاتقانداي سەزىنەسىز.
قىرىق جىل بۇرىن وقىعانىم ءبىر بولەك, بۇگىنگى وقىعانىم ءبىر بولەك. ۇمىتىلا باستاعان, قولدانۋدان سىرت قالعان قازاقى تەڭەۋلەرى مەن ءسوز تىركەستەرىن بولەك داپتەرگە جازىپ وتىردىم.
كوز الدىڭىزدان شىعىس الەمى ەش كەتپەيدى. تاۋەلسىز جاتىپ ەمىرەنە ەركەلەگەن گرۋزيا مەن حورەزم يمپەرياسى الىپ دەشتى-قىپشاق ولكەسىنىڭ سۇلۋ تابيعاتى, ەرەن تىنىستى شىعىس الەمىنىڭ قايتالانباس بەينەسى, سول ەلدەردىڭ تولعاقتى ەركىن داستان جىرلارى, وي الديلەگەن بيىك كوگىلدىر اسپان الەمى قايتىپ قايتالانباس ەرەكشە اسەرلى سۋرەت بولىپ ەسىڭىزدە ءماڭگىگە قالادى. قايتالاپ وقىعاندا جاھانگەزدىڭ دە, كونە حالىق داستاندارىنىڭ دا رۋح كۇشىنىڭ ەش زاماندا ولمەيتىنىنە دە, وشپەيتىنىنە دە يلاناسىز.
قارا جەردىڭ تورىندە ۇلى كەڭىستىك پەن ۇلى ۋاقىتتى ەگىز ەمەتىن ۇلى دۇنيەلەر تۋاتىنىنا يمانداي سەنەسىز. شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانگەز» پوەماسى سول ۇلى تۋىندىلار ساناتىنان.
گرۋزين اقىنىنىڭ ايگىلى داستانى اسقاق رۋحىمەن, كەڭ تىنىستى شالقار كەڭدىگىمەن ەرەكشە ءبىتىم- بولمىسىمەن بولەكتەنەدى. داستان كوركى, داستان تىنىسى, داستان ويى, بەرىك دوستىق, اسىل ماحاببات, كوگىلدىر اسپانمەن ءتىلدەسە الار قۋاتتى كۇش – ماحاببات كۇشى. تاۋەلسىز قۋات يەسى دە سول ماحاببات كيەسى.
ماحاببات پەن دوستىق كيەسى – داستان.
داستان كيەسى – ماحاببات پەن دوستىق.
بۇل شوتا اقىننىڭ جۇرەگىندە تۇتانىپ, ماڭگى جانىپ وتكەن تامار پاتشاعا دەگەن جويقىن ماحاببات سەزىمى. پاتشايىمنىڭ جۇرەگىندە دە بۇلقىنعان بۇل سەزىم ءومىر بويى سونبەگەن, بىراق جاۋاپسىز قالعان, جادى ولتىرىلگەن, تۇنشىققان, اتاۋسىز كورگە تۇسكەن ماحاببات.
ءححى عاسىردىڭ ادام ەركىن كوگەندەپ, ادام ويىن تەجەپ, ماحاببات سەزىمىن جوققا شىعارىپ, تەك قانا ءبىر قۇندىلىق – جاھاندانۋ ساياساتىنا ادامدى دا, ۇلتتى دا, مەملەكەتتى دە باعىندىرۋعا اتويلاپ شىعۋى جەڭىس ەمەس, ادامزات بولاشاعىنىڭ جەڭىلىسى ەكەنى داۋ تۋعىزباس.
ءدال وسى عاسىر ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس لاڭىن شىعارۋعا قۇپيا دايىندىق ۇستىندە. ونىڭ سەبەپتەرى دە تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنۋىندە. بۇل سويقاندى وي ولاردىڭ باسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس لاڭى بىتەر تۇستا تۇتانعان, قايتىپ سونبەي, قوردالانىپ قوزىپ جاتقان.
بۇل كۇردەلى, قيىن زامان بەلگىسى ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. بۇل ايداي اقيقات.
بۇگىن بۇلتارتپايتىن شىندىق بىرەۋ-اق, ول الەمىنىڭ قينالا ازا تارتقان تۇسى.
وسى كوڭىلسىز كورىنىس, تاجال سۋرەتتەردى كورىپ وتىرىپ ءحىى عاسىردا ماحابباتتى جىرلاعان گرۋزين داستانىن ۋاعىزداۋىمىز, تاڭداي قاعۋىمىز, تامسانۋىمىز قالاي؟!.
ءبىر اياعىمىز سەنىمسىزدىك كەمەسىندە تۇرىپ, دوستىقتى, ماحابباتتى, كوركەم ويدى, ار مەن ۇياتتى, نامىس پەن رۋحتى تالماي جىرلاۋ سەبەبىمىز نەدە؟!
سۇراق كوپ.
جاۋاپ جوق.
ءار ادامنىڭ ءوز جاۋابى وزىندە. حالىق بولىپ, قوعام بولىپ بولاشاقتى زەردەلەي ويلاۋ مۇمكىندىگى تاۋسىلعان. مۇلدە جوق دەسە دۇرىس بولار. «ادامزات بولاشاعىن» جاھانداندىرۋدىڭ اۆتورلارى, ەل-ەلدىڭ اكىمدەرى, گۋبەرناتورلارى, پرەمەر-مينيسترلەرى ويلاعان بولادى.
ادامزاتتى ەندىگى جەردە قالتالىلار – «جوعارعى قوعام يەلەرى» باسقارادى.
جەردىڭ يەسى سولار. جەردىڭ استى دا سولاردىكى, ءۇستى دە سولاردىكى. ادام بالاسىندا ەش قۇندىلىق قالعان جوق. قالتالىلار ءوزدەرىنەن باسقالاردى ادام ساناماعالى قاشان؟!.
ءحىى عاسىردا گرۋزياداعى جوعارعى قوعام يەلەرىنىڭ جەندەتتەرى ادامدى, تاۋەلسىزدىكتى, ماحابباتتى جىرلاعان حالىقتىڭ ۇلى اقىنى شوتا رۋستاۆەليدى تۋعان جەرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. گرۋزيانىڭ ۇلى ەپوس-داستانىن دۇنيەگە اكەلگەن ۇلى اقىنعا, تۋعان ەلدىڭ توپىراعى بۇيىرمادى. ول جات ولكەدە, جات جۇرتتا جان تاپسىردى. كوگىلدىر اسپانى بار, كوگىلدىر تاۋلارى بار, گۇرىلدەگەن ادۋىندى وزەندەرى بار, جاپ-جاسىل گرۋزيا – جۇماق الەم شوتا رۋستاۆەليگە بۇيىرمادى.
قۇم باسىپ شاڭىتقان ساپ-سارى توپىراقتى يەرۋساليمدە ۇلى گرۋزين اقىنى شوتا رۋستاۆەلي ماڭگىگە كوز جۇمدى.
كوگىلدىر گرۋزيا كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى.
تامار پاتشانىڭ تامىلجىعان سۇلۋ بەينەسى دە اقىن جانارىنان جوعالدى.
قانداي وكىنىشتى عۇمىر…
قانداي قاتىگەز تاعدىر…
قانداي اياۋسىز ءولىم…
اباي شىعارمالارىن تورتكۇل دۇنيەگە ۋاعىزدايتىن, الەم حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىن شىعاراتىن «حالىقارالىق اباي كلۋبى» مەن ونىڭ «امانات» جۋرنالى سول جۋرنالدىڭ 200 تومدىق كىتاپحاناسى « ۇلى اقىندار مەن ويشىلدار اللەياسى» اتالاتىن جەر-جاھاندا ءبىر-اق رەت تۋاتىن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىر تومدىق كىتاپتارىن شىعارادى. ولاردىڭ ىشىندە شەكسپير, دانتە, گومەر, گەتە, اباي, ماحاببات, ياساۋي, شەكسپير, شىعىستىڭ جەتى اقىن – جەتى جۇلدىزى جانە رۋستاۆەلي بار.
حالىقارالىق اباي كلۋبى مەن «امانات» جۋرنالىنا قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى باتا بەرگەن, اسا قۇندى ويى دا, تىلەگى دە بولەك ءسوز ارناعان. كىتاپتاردىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى شەشىلىپ سويلەپ, اسقارالى وي ايتقان. پرەزيدەنتتىڭ سول ويلى سوزدەرى كىتاپقا ارنالعان گيمن ەكەنى بارشاعا ايان. سول ويلى ءسوزدەردىڭ كەيبىرىن عانا ەسكە تۇسىرەيىك:
«ءوزىنىڭ بيىك, تازا, تازا رۋحاني قاسيەتىمەن كىتاپ – مادەنيەت پەن رۋحانياتتى قورعاۋدا تەڭدەسى جوق قارۋ بولىپ تابىلادى.
كىتاپ – ادامزات بالاسىنا اعارتۋ, ءبىلىم سىيلاي بەرەدى.
كىتاپ بەتتەرىندە ادامزات تىرشىلىگىنىڭ سان قيلى قۇپيا سىرلارى ساقتالعان.
كىتاپ – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ تىنىسىنا تولى ادامزات ويىنىڭ جەمىسى».
گرۋزيننىڭ ۇلى جىرشىسى, «جولبارىس توندى جاھانگەز» داستانىنىڭ اۆتورى شوتا رۋستاۆەليدىڭ بۇل قۇندى ەڭبەگى, سول ايرىقشا باعالى, رۋحى بيىك كىتاپتاردىڭ ساناتىنا جاتادى.
«جاھانگەز» – مازاسىز وي كەشكەن ۇزاق جىلداردىڭ جەمىسى. قورعانى بيىك, قامالى بەرىك جىر سارايىن جىرلاتۋ ءۇشىن شوتا رۋستاۆەلي وتە جوعارى بىلىممەن, تابيعات بەرگەن تالانتپەن كوڭىل ەرلىگىمەن, شىنايى سەزىممەن, تاڭعاجايىپ قيالمەن, قالىڭ وي قۇدىرەتىمەن سانالى عۇمىرىن ارناعان. داستاننىڭ ونە بويىنداعى ماحاببات پەن دوستىق جىرى ۋاقىت-كەرۋەنمەن بىرگە كوشەتىنىنە اقىن سەنگەن. سول ويىنان قۋات العان. سول وي اقىن جانىن ءبىر ساتكە دە تىنىش تاپتىرماعان, بۇل جىر تۋعان حالقىنىڭ ونەر الەمىندەگى بار بايلىعى مەن كيەسىنە اينالاتىنىن جاقسى ۇققان.
شوتا رۋستاۆەلي سول بەرىك قامالدى ەرەن ەڭبەكپەن, قايتپاس قايسارلىقپەن, ەرلىككە تولى تاباندىلىقپەن باعىندىرا ءبىلدى. بۇل ادام ايتقىسىز اسا اۋىر, قيان-كەسكى جىر مايدانى ەدى. ءدال وسى مايداندا جەڭىسكە جەتۋگە شوتا رۋستاۆەليگە قۇدايدىڭ ءوزى كومەكتەسكەن بولار. ويتكەنى, بۇنداي زور, اسا قۋاتتى جەتى مىڭ جولدىق جىر-داستاندى جازىپ شىعۋ اركىمنىڭ پەشەنەسىنە جازىلمايتىنى بەلگىلى. ۇزاق داستاندا ۇلى اقىن ءبىر ساتكە دە ادامعا ءتان ىزگىلىكتى, تازا ماحابباتتى, ادال دوستىقتى, حالىقتار مەن ەلدەر اراسىنداعى بەيبىت, تاتۋ تىرشىلىكتى جىرلاۋدان تالماپتى. بۇل شوتا رۋستاۆەلي بويىنداعى ادامعا دەگەن تاۋسىلمايتىن تازا, كاۋسار ماحاببات بەلگىسى ەدى. الەمنىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبارى بىردەي ادامگەرشىلىك پەن كىسىلىكتى بيىككە كوتەرىپ, سولاردى ۋاعىزداپ, سولاردى تالماي جىرلاپ وتكەن.
گومەر, فيردوۋسي, رۋداكي, رۋستاۆەلي, گەتە, اباي, پۋشكين سول ۇلگىدەگى ۇلى اقىندار قاتارىنان سانالادى.
اقىنى بار ەل باقىتتى ەل.
اسقاق ەل.
ارداقتى ەل.
اقىندى تانيتىن ادام. ادامدى تانىپ, ادامدى ارداقتايتىن اقىن.
سونان دا الىپ دالا تورىندە ادام مەن اقىن دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي ەگىز تەربەلىپ, ەگىز كۇي كەشەدى.
«جولبارىس توندى جاھانگەزدە», الىستا جاتقان ارابستان مەن ءۇندىستان, حورەزم مەن شىعىس ءتۇركىستان مەملەكەتتەرى – مۇسىلمان ەلدەرى الىپ داستان-جىردىڭ تولعانىستى كەڭ پانوراماسىنا اينالدى.
ال جىردىڭ وزەگى اقىننىڭ تۋعان گرۋزياسى بولاتىن. اسقاق رۋحپەن, اسقارالى تەرەڭ تەبىرەنىسپەن شوتا رۋستاۆەلي تۋعان وتانى – جانى مەن ارى – گرۋزيانى بار داۋىسىمەن كۇڭىرەنە جىرعا قوستى. بۇل گرۋزيا تۋرالى اسقاق گيمن بولاتىن. ءدال وسى ەپوس جىردا گرۋزيا ەلىنىڭ بۇكىل بولمىسى ايقىن كورىنەدى. ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ تاعدىرىن, تاريحي جولىن انىق, اشىق كورسەتۋ اسقان دارىن يەسىنىڭ كەمەل تالانتىن تانىتادى.
شوتا رۋستاۆەلي ءبىر عانا ۇلتتىڭ ەمەس, بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ۇلى اقىن. ۇلتتىق شەڭبەرگە دە, ءدىني شەڭبەرگە دە سىيمايتىن, تەك قانا كوگىلدىر كوكتە سامعايتىن جىر سۇڭقارى!
الىسقا تالماي شاباتىن ناعىز اسىل تۇلپار.
جىر تۇلپارى!
پىسىقتىققا پىسقىرىپ قارامايتىن ءورشىل رۋح!
بۇل مىنەز وزىنە ۇناعانىمەن, توبىرعا ۇنامايدى.
توبىردا اقىل تاپشى, مىنەز مۇلدە جوق.
اسقاق اقىن ەركىندىگىن ساقتاپ ساياق كەتەدى, نەمەسە توبىرعا قوسىلادى. اقىنعا ءمارت مىنەز وسىندايدا كەرەك.
نە ءولىم, نە ءومىر؟!.
ەكى كەرەعار جول.
ەكى تاعدىر.
تاڭداۋ اقىننىڭ ەركىندە. ۇلى اقىنداردىڭ باقىتى دا وسىندا, سورى دا وسىندا.
دانالاردىڭ دانالىعى, ۇلىلاردىڭ ۇلىلىعى وسى تاڭداۋ ۇستىندە ايقىندالعان. شوتا رۋستاۆەلي ءبىرىنشى جولدى تاڭدادى.
بۇل دانالار جولى بولاتىن.
ءومىرىن ساقتاي الماسا دا, ونەرىن ساقتاۋ دانالاردىڭ عانا ەنشىسىنە جازىلسا كەرەك.
تۋعان توپىراقتا بەسىگىڭ تەربەلىپ, تۋعان توپىراققا ءمايىتىڭ جەتىپ, ماڭگى تىنىشتىق الەمىنە ورالعانعا نە جەتسىن؟!. ادامنىڭ اق تىلەۋى دە وسى ەمەس پە؟!.
گرۋزيادا تۋىپ, وكىنىشكە قاراي يەرۋساليمدە ولگەن ۇلى شوتا رۋستاۆەليدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتكەن قازاق جازۋشىسى –
روللان سەيسەنباەۆ.
جيدەباي.
