ماڭىزى زور قادام
سەنبى, 27 قازان 2012 7:23
اقش قازاقستانمەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن جوعارى باعالايدى
تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا جانە جاڭا تاۋەكەلدەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنت باراك وباما يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان قاجەتتىلىگىن جاقسى سەزىنىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ول يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ, قارۋلانۋدى قىسقارتۋ تەتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەرە باستادى. بۇل جونىندە جوعارى شەندى امەريكالىق ديپلومات اتاپ كورسەتتى.
سەنبى, 27 قازان 2012 7:23
اقش قازاقستانمەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن جوعارى باعالايدى
تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا جانە جاڭا تاۋەكەلدەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنت باراك وباما يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان قاجەتتىلىگىن جاقسى سەزىنىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ول يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ, قارۋلانۋدى قىسقارتۋ تەتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەرە باستادى. بۇل جونىندە جوعارى شەندى امەريكالىق ديپلومات اتاپ كورسەتتى.
«وسى تۇجىرىمدامانى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ ءۇش جولى بولسا, ولار مىنالار: يادرولىق ماتەريالداردىڭ قورىن قىسقارتۋ, قولداعى بار قورلاردىڭ قورعانىسىن نىعايتۋ, سونداي-اق لاڭكەستەر مەن باسقا دا قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنا قاتەرلى قارۋلاردىڭ تۇسپەۋى بويىنشا جانە قارا بازارعا شىقپاۋى بويىنشا شارالار قابىلداۋ», دەپ مالىمدەدى 16 قازاندا الماتىداعى (قازاقستان) ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ستۋدەنتتەرى الدىندا سويلەگەن ءسوزىندە مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ كومەكشىسىنىڭ ورىنباسارى سايمون ليماج.
ليماج پرەزيدەنت وباما باستاماشىلىق جاساعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قازاقستاننىڭ بەلسەندىلىگىن جوعارى باعالادى. بۇل باسقوسۋدىڭ ماقساتى يادرولىق ماتەريالدار مەن قارۋلاردىڭ الەمدىك قورىن ەكسترەميستەردەن قورعاۋ بويىنشا پروبلەمالاردى شەشۋ بولعان ەدى. قازاقستاندى قوسا العاندا 40-تان استام ەل 2010 جىلى ۆاشينگتونداعى العاشقى سامميتتە كەزدەسىپ, 2012 جىلدىڭ ناۋرىزىندا سەۋلدە قايتا جينالعان-تىن. ليماج اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى بيۋروسىنداعى مەملەكەتتىك حاتشى كومەكشىسىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە تاراتپاۋ ءىسى بويىنشا ورىنباسارى بولىپ تابىلادى.
«وباما ناۋرىز ايىنداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سەۋل سامميتىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستانعا ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ءسامميتتىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءۇش جاقتى قازاقستان-امەريكا-رەسەي ىنتىماقتاستىعى جانە ولاردىڭ كونترابانداشىلار مەن تەررورشىلاردىڭ قولىنا تۇسپەۋىنىڭ الدىن الۋ بولدى», دەدى ليماج. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس ءبولىگىندەگى پوليگوندى كەڭەس وداعى «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىندە يادرولىق قارۋلاردى سىناۋ ءۇشىن پايدالانعان ەدى.
«قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالىپ, كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە قازاقستانعا 1410 يادرولىق وقتۇمسىقتان تۇراتىن اسا ءىرى يادرولىق قارۋ ينفراقۇرىلىمى «مۇراعا» قالعان بولاتىن. «پرەزيدەنت نازارباەۆ بارلىق يادرولىق قارۋدى ەل اۋماعىنان شىعارۋ تۋرالى باتىل دا مونۋمەنتالدى شەشىم قابىلدادى. قازاقستان بۇل باعىتتا نانن-لۋگار باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اقش-پەن جانە قاتەردى بىرلەسىپ ازايتۋ بويىنشا رەسەيمەن, اتوم ەنەرگياسى ءجونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن (ماگاتە), باسقا دا حالىقارالىق ارىپتەستەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاسادى», دەدى ليماج.
«ءبىز جاقىندا استانادا وتكەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جونىندەگى قازاقستاندىق حالىقارالىق فورۋمدى قۋاتتايمىز جانە قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا يرانمەن «ر5+1» (قۇرامىنا اقش, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە گەرمانيا كىرەتىن) كەلىسسوزىنىڭ كەلەسى راۋندىن وتكىزۋ ءجونىندەگى ۇسىنىسىن جوعارى باعالايمىز», دەدى ول. ليماج مالىمدەپ وتىرعانىنداي, قۇراما شتاتتار مەن قازاقستان يادرولىق تەرروريزم اكتىلەرىنە قارسى كۇرەس بويىنشا جاھاندىق باستاما اياسىندا يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەستە باسقا دا ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە ءىس-قيمىل تانىتۋدا.
«قۇراما شتاتتار «لاس بومبا» جاساۋدا پايدالانىلۋى ءمۇمكىن راديواكتيۆتى كوزدەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدە جانە پايدالانىلعان كوزدەردى ساقتايتىن جەرگە جەتكىزۋدە سىزدەردىڭ ۇكىمەتتەرىڭىزبەن تىعىز ىنتىماقتاسىپ وتىر», دەدى ول قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرگە. ليماج سونداي-اق قۇراما شتاتتاردىڭ قازاقستانمەن عالىمداردى حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىققا (حعتو) تارتۋ اياسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىعىن جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ساپارىنىڭ باستى ماقساتى – قازاقستان ۇكىمەتىمەن تەحنولوگيالىق ورتالىق جۇمىسىن جالعاستىرۋدى جانە ونىڭ شتاب-پاتەرىن قازاقستانعا اۋىستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەلىسىم جاساسۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى باستاۋ.
«قازاقستاننىڭ تاراتپاۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا وڭىرلىك كوشباسشىلىعى ونى ۇيىمنىڭ جاڭا شتاب-پاتەرى ورنالاساتىن تاماشا ورىن جاسايدى», دەدى ليماج. حعتو باسقارۋشىلارىنىڭ كەڭەسى قازىردىڭ وزىندە حعتو-نىڭ فيليالىن ورتالىقتىڭ الماتىداعى شتاب-پاتەرى رەتىندە جاڭعىرتۋدى ماقۇلداپ وتىر. «ءبىز جاقىن ارادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنەن حعتو-نىڭ شتاب-ءپاتەرىن رەسەيدەن قازاقستانعا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جازىلعان رەسمي حات الاتىنىمىزعا ءۇمىتتەنەمىز», دەدى ليماج. ول سونداي-اق ستۋدەنتتەرگە يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«قۇراما شتاتتار يادرولىق قارۋسىزدانۋ جاعىنا قاراي شەشىمدى قادامدار جاساپ وتىر. وسى جىلدىڭ اقپانىندا رەسەي مەن اقش اراسىندا ستراتەگيالىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ (سقق) ءجونىندەگى جاڭا شارت كۇشىنە ەندى», دەدى ليماج. ونىڭ ايتۋىنشا, وبامانىڭ «پراگا كۇن ءتارتىبىنىڭ» بولشەگى بولىپ تابىلاتىن بۇل شارت ءار ەلدىڭ ارسەنالىندا تۇرعان يادرولىق وقتۇمسىقتار سانىن 1950-جىلداردان كەيىنگى, ياعني «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىندە ارتتىرىلعاننان سوڭعى ەڭ ءتومەنگى دەڭگەيگە (85 پايىز) دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قۇراما شتاتتار يادرولىق قارۋدىڭ جالپى سانىن ازايتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرۋدى قالايدى. بۇل رەسەيمەن بارلىق يادرولىق قارۋ-جاراقتى – ستراتەگيالىق, ستراتەگيالىق ەمەس, تاعى باسقا قارۋلاردى كەڭ كولەمدە قىسقارتۋ بويىنشا بولاشاق كەلىسىمگە ۇمتىلىستان كورىنەدى, – دەپ ءسوز ساباقتادى ليماج. – 2009 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە پراگادا ءسويلەگەن ءسوزىندە وباما اعىمداعى جۇيەگە ءتان يادرولىق قارۋدى جاھاندىق تاراتۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭى باياعىدا اياقتالعانىنا قاراماستان, يادرولىق قارۋ جۇيەسى وتكەن بەس ونجىلدىق بەدەرىندە ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان جوق. تاريحتىڭ وسى تۇسىنىكسىزدەۋ اينالىمىندا جاھاندىق يادرولىق سوعىس قاتەرى تومەندەگەنىمەن, يادرولىق شابۋىل تاۋەكەلى ارتا ءتۇستى».
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا, ليماج ستۋدەنتتەرگە تاۋەكەلدىڭ ءوسىپ وتىرعان سەبەبىن ءتۇرلى يادرولىق قارۋ-جاراققا يە مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىمەن, يادرولىق قارۋلاردى سىناۋ مەن ساۋدالاۋدىڭ, قارا بازاردا ماتەريالدار مەن قۇپيالاردى ساتۋدىڭ جالعاسىپ جاتقاندىعىمەن ءتۇسىندىردى.
كىشى مەرل دەۆيد كەللەرحولس.
