قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باستى سيمۆولدارىنىڭ بىرىنە اينالعان, بەرىدە «التىن ادام» اتالىپ كەتكەن ساق پاتشاسىنىڭ بۇكىل كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراق, ىدىس-اياعىمەن ەسىك قورعانىنان تابىلعانىنا جارتى عاسىر بولىپتى. ول الەمدەگى ايتۋلى ارحەولوگيالىق تابىستىڭ ءبىرى سانالدى.
ءبىز 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا العاشقى ساپارىندا «التىن ادامنىڭ» كوشىرمەسى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تارتۋ رەتىندە اپارىلعانىنا كۋا بولىپ, ارنايى رەپورتاج جازىپ ەدىك. وسىلايشا, ساق دالاسىنىڭ ەجەلگى پاتشاسىنىڭ جارقىراعان التىن كيىمى باس اسسامبلەيا عيماراتىنداعى قىتاي قورعانى سۋرەتىمەن, اراب ەلدەرى ءجيى سىيلاعان التىن قۇرما اعاشتارىمەن, لاتىن امەريكاسىنىڭ تەڭدەسسىز سۋرەتشىسى سيكەيروستىڭ كارتيناسىمەن, تاعى باسقا قايتالانباس تۋىندىلارمەن قاتار قويىلعان.
ەندى تۋىستاس تاتار حالقى وسى «التىن ادامدى» ءبىر اي بويى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الدى. ول قازان كرەملىندەگى مانەج كورمە زالىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «التىن ادامنىڭ» الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» اتتى باعدارلاماسى بويىنشا قويىلدى. وتكەن جىلى بەلارۋس پەن ءازىربايجان, رەسەي فەدەراتسياسى مەن كورەيا رەسپۋبليكالارى استانالارىندا, پولشانىڭ گدانسك, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سيان قالالارىنداعى مۋزەيلەرىندە تۇرعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن ەرتەڭىن قوسا ايگىلەيتىن عاجايىپ سيمۆول بيىلعى ساپارىن تاتارستاننان باستاۋى تەگىن ەمەس. بىرنەشە سەبەبى بار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى قاراشا ايىندا جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا الەمگە قازاق دالاسىنان تاراعان ايتۋلى ۇلەستىڭ ءبىرى رەتىندە «التىن ادام» اتالعان ەدى. ماقالادا «...جاۋىنگەردىڭ التىنمەن اپتالعان كيىمدەرى ەجەلگى شەبەرلەردىڭ التىن وڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق دالا وركەنيەتىنىڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ايگىلەيتىن باي ميفولوگيانى پاش ەتتى» دەگەن جولدار بار. ءارى وسى ەڭبەگىندە ەلباسى قازاقستان كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىنا توقتالدى. سونداي حالىقتىڭ ءبىرى تاتارلار ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى.
بيىلعى شەرۋدى باستايتىن قالا رەتىندە قازاننىڭ تاڭدالۋىنىڭ ءۇشىنشى سەبەبى دە بار. وسىندا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى اتالىپ وتىلەدى. ءيا, بۇل – تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىنىڭ داڭقتى, ايتۋلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى. تاتار حالقى ءوزىنىڭ وتكەنىندەگى ەلەۋلى داتالاردى ەشقاشان ۇمىت قالدىرمايدى. وعان قازان قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن الەمگە ايگىلەپ تويلاعانى دالەل بولماق.
ەندى التىن وردانىڭ مەرەيتويىنا دايىندىق باستالىپتى. التاي مەن كارپات تاۋلارى اراسىنداعى بىرنەشە ونداعان حالىقتى بىرىكتىرگەن, قۋاتى شالقىعان, ايدىنى اسقان ول ۇلىستىڭ 750 جىلدىعىنا وراي وتەتىن سالتاناتقا وسى ايماقتارداعى مەملەكەتتەردىڭ قايراتكەرلەرى, عالىمدارى, ونەر ادامدارى تەگىس شاقىرىلماقشى. وسىنداي ءدۇبىر الدىندا قازان كرەملىنە التىن وردادان التى عاسىر بۇرىن سايىن دالاعا شۇعىلا شاشقان «التىن ادامنىڭ» ارنايى اكەلىنگەنى قيسىندى ەدى.
باسقا ەلگە كورمە اپارۋ ەشقاشان وڭاي بولماعان. باعالى جادىگەرلەردى راسىمدەپ شەكارادان وتكىزۋ, دىتتەگەن جەرگە بۇلدىرمەي جەتكىزۋدەن باستاپ اۋرەسى كوپ. ال «التىن ادامدى» اپارۋ – ءتىپتى, ماشاقاتتى شارۋا. التىن جەبەلى باس كيىم, مىڭداعان التىن قاداۋدان تۇراتىن سىرت كيىم, قىلىش پەن قانجار, قامشى مەن تاعى دا التىنمەن اپتالعان ەتىكتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!؟ مۇنىڭ سىرتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان ماقالاسىنداعى: «قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن قولدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدارى, ەجەلگى ءداۋىردىڭ تۇرمىستىق زاتتارى مەن قارۋ-جاراقتارى بۇل تۋرالى تەرەڭنەن سىر شەرتەدى. وسىنىڭ ءبارى ەجەلگى زامانداردا ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى دالا وركەنيەتى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قانشالىقتى قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى» دەگەن سويلەمدەر دە ەسكەرىلدى. « ۇلى دالا: تاريح پەن مادەنيەت» كورمەسى ءۇشىن «التىن اداممەن» بىرگە ەجەلگى مەتالل وڭدەۋدى دالەلدەيتىن جۇزدەگەن ەكسپونات اپارىلدى.
– ءبىز مۇندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادام» ەكسپوناتىمەن بىرگە ۇلتتىق مۋزەي قورىنداعى قازاق شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان ايەلدەر اشەكەيلەرىن, ات ابزەلدەرىن جانە باسقا بىرنەشە ونداعان باعالى تۋىندىنى اكەلىپ وتىرمىز, – دەيدى قازان كرەملىندەگى كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنداعى سوزىندە قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الماس نۇرازحانوۆ. – ويتكەنى, قازاق حالقى مەن تاتار حالقىنىڭ تاريحي تامىرى ورتاق. ونەرى مەن تۇرمىسىندا ۇقساستىق كوپ. كورمەگە كەلۋشىلەر وسىنى اڭعارۋى ءۇشىن دە بىرەگەي «التىن ادام» ەكسپوزيتسياسىنا قوسىمشا باسقا دا ەكسپوناتتاردى قازان تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ نازارىنا ۇسىنباقپىز.
دەمەك, كورمەنىڭ اۋقىمى الدىڭعى التى ەلگە قاراعاندا بۇرىنعىدان كەڭي تۇسكەن. تاقىرىبىنىڭ « ۇلى دالا: تاريح پەن مادەنيەت» اتالۋى سونى اڭعارتادى.
جالپى, «التىن ادامدى» قاي مەملەكەتتىڭ مۋزەيىنە اپاراتىن بولسا دا ماماندار جاتتاندىلىقتان قاشادى. بۇرىنعىنى قايتالاماي تىڭ شەشىمدەر ىزدەيدى. الماس شايكەن ۇلى ونىڭ سىرىن ءار ەلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ تالعامىنان باستاپ, كورمە وتەتىن الاڭداردىڭ اۋدانى دا ءارتۇرلى بولاتىندىعىمەن تۇسىندىرگەن. دەمەك, بۇل – مەملەكەتكە ابىروي اكەلەتىن ءىس بولعانىمەن, ماشاقاتى كوپ تىرلىك. ازىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ماماندارى ءوز مىندەتتەرىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ كەلەدى.
ءبىر وكىنەتىن جەرلەرى بار. «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىنى, كورمە شەتەل استانالارى مەن ءىرى قالالارىندا وتسە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ول جاقتاعى ەلشىلىكتەرى جاعىنان كومەك بولا بەرمەيدى. وعان بىرنەشە ەلدەگى كورمە بارىسىندا كوزدەرى جەتىپتى. كەيدە, ءتىپتى, ەلشىلىك جىبەرگەن جاۋاپتى قىزمەتكەر «قانداي كومەك كەرەك», «نەگە قول ۇشىن بەرەيىك» دەپ سۇراۋ ورنىنا ء«بىزدىڭ ەلشى قاي جولمەن كەلىپ, قايدا تۇرىپ سويلەيدى, سونى كورسەتىڭدەر» دەپ دىكىلدەپ كەتۋمەن تىنادى ەكەن. بيىلعى جىلى «التىن ادامنىڭ» ءالى بەس مەملەكەتكە ساپارعا شىعۋى جوسپارلانعان. ەندەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بۇل تاقىرىپتى نازاردا ۇستاپ, ەلشىلەردى ءبىر پىسىقتاپ سالسا, ءجون بولار ەدى.
قازان كرەملىندەگى كورمەگە كەلسەك, ونىڭ اشىلۋىنا دا, وعان دەيىنگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا دا تاتارستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى يرادا ايۋپوۆا حانىم قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
– وتكەنسىز بولاشاق جوق. ەرتەڭگى ۇرپاق كەشەگى تامىردان ءنار الادى, - دەگەن يرادا حيفيزيانوۆا مانەجدەگى كورمەگە جينالعان كوپشىلىك الدىندا. – بۇگىن بارشاڭىزدىڭ نازارلارىڭىز ۇسىنىلاتىن بىرەگەي «التىن ادام» مەن وعان قاتىستى ەكسپوناتتار – ءبىزدىڭ ورتاق مۇرامىز. باياعى بابالارىمىزدىڭ بولاشاققا ەگىپ كەتكەن ءدانى. سول ءۇشىن دە ماتەريالدىق قۇنىمەن قاتار رۋحاني قۇنى باعا جەتكىسىز.
مينيستر ودان ءارى قازاقستان – رەسەي دوستىعى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. بۇل دوستىقتى ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ پۋتين اراسىنداعى سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك ودان ءارى بەرىك ەتكەنىن ايتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا تاتارستان مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىسى ەلباسىنىڭ جوعارىداعى ماقالاسىمەن جاقسى تانىس ەكەنىن اڭعارتتى. «بىزدەردىڭ ءبارىمىز: قازاقتار دا, تاتارلار دا, باسقا دا تۇركى حالىقتارى ۇلى دالانىڭ پەرزەنتتەرى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەدى. ءوزىنىڭ مينيستر رەتىندە تاتارستان استاناسىنداعى مۋزەي كوكتەمى وسىلاي ەرەكشە باستالعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى.
ەكى ەلدىڭ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازان قالاسىنداعى باس كونسۋلى ەركىن تۇقىموۆتىڭ سوزىنە دە وزەك بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ رەسمي وكىلى ءسوزىنىڭ ۇلكەن بولىگىن تاتار تىلىندە ايتقانى كوپشىلىكتى ريزا ەتتى.
قازان كرەملى مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى زيليا ۆالەەۆا حانىم «التىن ادام» كورمەسىنىڭ كەلۋىن ۇلى مەرەكە دەپ سانايتىندارىن ايتتى.
– بار الەمدى تامساندىرعان عاجايىپ سيمۆولدى قابىلداپ الۋ – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, – دەدى اشىلۋ سالتاناتىنداعى سوزىندە زيليا راحيميانوۆنا. – ءبىزدىڭ مانەجدە جىل سايىن ونداعان كورمە وتەدى. بىراق, مىنا «التىن ادام» كورمەسىندەي ەرەكشە دايىندىقپەن, تىڭعىلىقتى جاسالعانى از. ءبىز الەم تامسانعان وسى عاجايىپ تۋىندى مەن قازاق حالقىنىڭ نەبىر قىمبات تا قۇندى ەكسپوناتتارىن قابىلداپ العانىمىز ءۇشىن ماقتانامىز.
ول سونداي-اق «التىن ادامنىڭ» جەتىنشى ساپارى قازانعا ارنالعانى زور مانگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بارشا تۇركى حالىقتارى ءۇشىن 7 سانى كيەلى دەپ سانالاتىنىن ەسكە ءتۇسىردى.
تۇركى حالىقتارىنىڭ تامىرىنىڭ ورتاق ەكەندىگى «كيەلى قازاقستان» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ دا ءسوزىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىن نىعايتۋ جولىندا ۇلكەن شارالار اتقارىلعانىن اتاپ ايتتى. تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن «تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمى جۇمىسىنا قازاقستان بەلسەنە ارالاسادى. سول سياقتى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شتاب-پاتەرى دە استانادا ورنالاسقان. وسى ەكى ۇيىمدى قازاقستان ازاماتتارى دۇيسەن قاسەيىنوۆ پەن دارحان قىدىرالى ىسكەرلىكپەن باسقارىپ وتىر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحي ءرولى جوعارى باعالانعانى بەلگىلى. «وراسان زور كەڭىستىكتى يگەرە بىلگەن تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرىپ, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشتى» دەپ جازدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قازان كرەملىندەگى « ۇلى دالا: تاريح پەن مادەنيەت» كورمەسىنىڭ ەكسپوناتتارى جىلقى سۇيەگىنەن جاسالعان كونە زاتتارمەن باستالادى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ ماقالاسىنداعى قازاق دالاسىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان جەتى ۇلەسىنىڭ ىشىندە الدىمەن «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى» كورسەتىلگەن. اشىلۋ سالتاناتىنان سوڭ قۇرمەتتى قوناقتارعا كورمەنى تانىستىرعان ەكسكۋرسوۆود ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى «بوتاي» قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان سۇيەكتەن جاسالعان تۇرمىستىق زاتتاردىڭ بۇكىل ادامزات ءۇشىن ماڭىزىنا توقتالدى.
ودان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ قۇرامىندا اسىل زاتتارى بار مەتالل كەن ۇلگىلەرى كەلۋشىلەردى قىزىقتىرادى. وسى كەن جىنىستارىنان التىن مەن كۇمىس العان, قولا قورىتپاسىن شىعارعان باعزى شەبەرلەر جارقىن ءومىردىڭ, كوركەم بولمىس پەن رۋحاني بايلىقتىڭ ايشىقتى بەلگىسى – «اڭ ءستيلىن» ومىرگە ەنگىزدى. بۇعى, ارقار, بارىس, جىلقى, قوشقار تۇرىندەگى نەبىر اشەكەي زاتتار وسى كورمەدە تۇر. ولاردىڭ ءبىرازىن قازاق تۇرعىندارى مەن قوناقتارى «التىن ادام» كيىمىنەن دە كورىپ جاتتى.
ينتەراكتيۆتى تاقتا قازاق دالاسىنىڭ كيەلى ورىندارىنىن تولىق مالىمەت بەرەدى. باسقا دا التىن كيىمدى كونە قورعاندار تابىلعان ايماقتاردى ايگىلەيدى.
كورمە اشىلعان ساتتەن-اق كەلۋشىلەرگە لىق تولدى. قازان تۇرعىندارى بۇل كۇندى اسىعا كۇتىپتى. سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىمەن تانىسىپ جاتقاندار اراسىندا شەتەلدىكتەر دە ءجۇردى. قازان قالاسىندا تۇراتىن قازاقتار مەن وسى قالادا وقيتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۋانىشتارىندا شەك جوق. ولاردىڭ ءوز وتاندارى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمى جۇزدەرىنەن دە بايقالدى, لەبىزدەرىنەن دە ەستىلدى.
« ۇلى دالا: تاريح پەن مادەنيەت» كورمەسى ءبىر اي وسىندا تۇرادى. ال الماس نۇرازحانوۆ باسقارعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ۇجىمى وسىنداي كورمەنى ىرگەلەس تاشكەنت قالاسى ءۇشىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءيا, جەر بەتىنە شىققانىنا جارتى عاسىر بولسا دا «التىن ادام» باۋىرلاس وزبەك حالقىنا كورسەتىلمەگەن ەكەن. ەندى ول ولقىلىقتىڭ دا ورنى تولماق.
قاينار ولجاي
نۇر-سۇلتان – قازان – نۇر-سۇلتان
