ول ادامنىڭ اتى-ءجونى – سالاحاددين. مەن تاريحشى ەمەسپىن. سوندىقتان بۇل كىسىنىڭ بۇكىل ءومىرى مەن قىزمەتىن بايانداپ بەرۋ مەنىڭ مىندەتىمە جاتپايدى جانە ول قولىمنان دە كەلمەۋى مۇمكىن. مەن تەك ەسىمى شىعىس تۇرماق, بۇكىل ەۋروپادا اڭىزعا اينالعان, اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى ۆالتەر سكوتت ول تۋرالى «بويتۇمار» دەپ اتالاتىن رومان جازعان ادامنىڭ ءبىر قىرىن عانا اڭگىمەلەپ وتپەكپىن.
ۇلتى كۇرد بولىپ تابىلاتىن سالاحاددين ءجۇسىپ يبن ايۋبي 1138 جىلى يراكتاعى تيكريت بەكىنىسىندە دۇنيەگە كەلەدى. كەيىن وتباسىمەن بىرگە سولتۇستىكتەگى موسۋل قالاسىنا, ودان سوڭ ليۆانداعى باالبەك قالاسىنا قونىس اۋدارعان سالاحاددين ەسەيە كەلە اكەسىنىڭ قول استىندا ءوز قىزمەتىن باستايدى. 1169-1171 جىلدارى مىسىر بيلەۋشىسى بولعان سالاحاددين سۇلتان 1174 جىلى سيريا بيلەۋشىسى نۇراددين قايتىس بولىسىمەن ەلدە تارتىپسىزدىكتەردىڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى داماسكىگە دە ءوز بيلىگىن جۇرگىزە باستايدى. ءسالاحادديننىڭ جوعارى پاراساتتىلىعى مەن قايىرىمدىلىعىنان حاباردار حالىق ونى زور قوشەمەتپەن قارسى الادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن بيلەۋشىلەرى وقي دا, جازا دا بىلمەيتىن سول زاماندا سالاحاددين وقي دا, جازا دا بىلەتىن ساۋاتتى بيلەۋشى بولعان. ايۋبيلەر اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولىپ تابىلاتىن ول قازىرگى يراك, مىسىر جانە سيريا مەملەكەتتەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىكتەرىن قامتيتىن اۋماقتا ءوز بيلىگىن جۇرگىزەدى.
ءسالاحادديننىڭ ءا دەگەننەن وتە ادىلەتتىلىگىمەن اتى شىعادى, سۇلتان مۇقتاجدارعا اركەز كومەكتەسىپ, السىزدەردى قورعاي ءجۇرۋدى ءوز پارىزى ساناعان. جاراتۋشىنىڭ ادىلدىگى جەر جۇزىنە تاراسىن دەگەن نيەتپەن ءار اپتا سايىن ادامداردى قابىلداپ, ولاردىڭ مۇڭىن مۇقيات تىڭداپ, ءتيىستى شەشىمدەر شىعارىپ وتىرادى. ول بيلىك ەتىپ تۇرعان جىلداردا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشۋ ءۇشىن ارنايى الەۋمەتتىك جۇيە دە تاعايىندالادى. تۋمىسىنان يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانىپ, اللانىڭ اق جولىنان اينىماعان, ءتىپتى سوعىس كەزىندە دە شاريعات زاڭدارىن مۇلتىكسىز ساقتاعان سۇلتان قۇران ءسوزىن كەڭىنەن تاراتۋ ءۇشىن ءوزى بيلىك ەتكەن جەرلەردە مەدرەسەلەر اشىپ, حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتىن كوتەرۋ ءىسىن دە كەڭىنەن جولعا قويعان. تاريحي قۇجاتتاردا ءسالاحادديننىڭ ادىلدىگى تۋرالى مىناداي ءبىر دەرەك كەلتىرىلگەن. يبن زۋحەير ەسىمدى ءبىر كىسى ءسالاحادديننىڭ نەمەرە ءىنىسى تاكيادديننىڭ ۇستىنەن سۇلتانعا شاعىم ايتىپ كەلەدى. نەمەرە ءىنىسىن جاقسى كورە تۇرا ارىنا ادال قالپىندا قالعان سالاحاددين وعان اراشا تۇسپەيدى. اقىرى سۇلتاننىڭ تۋىسى سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولىپتى.
ءسالاحادديننىڭ مىرزالىعىندا دا شەك بولماعان. يەرۋساليمدى العاننان كەيىن ونداعى ەلشىلەرگە سىيلىق جاساۋ ءۇشىن ول ءوزىنىڭ جەرىن ساتۋعا دەيىن بارعان. ءبىر جولى دۋان باسشىسى سۇلتاننىڭ ءبىر قالادا عانا سىيعا تارتقان جىلقىلارىنىڭ سانى ون مىڭنان استى دەپ مالىمدەمە جاساعان كورىنەدى. كومەك سۇراپ الدىنا كەلگەن ادامداردىڭ بىردە-ءبىرىن بوس قايتارماعان. ءسالاحادديننىڭ شەكسىز جومارتتىعىن جەكە باس مۇددەلەرى ءۇشىن پايدالانعاندار دا از بولماپتى. قولىندا زور بايلىقتىڭ بولعانىنا قاراماستان سالاحاددين قايتىس بولعاندا ونىڭ ارتىندا شامامەن 40-50 ديرحام مەن ءبىر قۇيما التىن عانا قالىپتى دەيدى.
سالاحاددين 88 جىل بويىنا حريستيانداردىڭ قاراماعىندا بولعان, ءۇش ءدىن ءۇشىن قاسيەتتى قالا سانالاتىن يەرۋساليمدى ازات ەتۋشى تۇڭعىش مۇسىلمان قولباسشىسى. بۇل وقيعا 1187 جىلى بولدى. ءسالاحادديننىڭ ۇرىستى شەبەر ۇيىمداستىرۋ تاكتيكاسىنىڭ ارقاسىندا كەسكىلەسكەن شايقاستا جەڭىسكە جەتكەن مۇسىلماندار يەرۋساليم كورولى گي دە لۋزينيان مەن كرەسشىلەر قولباسشىسى رەنو دە شاتيلوندى تۇتقىنعا الادى. موينىنا مىڭداعان مۇسىلماننىڭ قانىن جۇكتەگەن كرەسشىلەر قولباسشىسىنىڭ باسىن ءوز قولىمەن شاپقان سۇلتان «كورول كورولدى ولتىرۋگە ءتيىس ەمەس», دەپ لۋزينيانعا كەشىرىم جاسايدى.
وسى وقيعادان كەيىن ەكى اي وتكەندە سالاحاددين ءوز اسكەرىمەن يەرۋساليم قالاسىنا كىرەدى. بۇل شاقتا قالادا ناعىز دۇربەلەڭ باستالعان بولاتىن. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى. وسىدان ءدال 88 جىل بۇرىن يەرۋساليمدى باسىپ العان حريستياندار قالاداعى مۇسىلماندار مەن يۋدەيلەردى قىناداي قىرىپ, قالانى قانعا بوكتىرەدى. ايەل دەمەي, بالا دەمەي جاپپاي ولتىرە بەرگەن كرەسشىلەر ءتىپتى قالاداعى كاتوليك دىنىندە جوق حريستياندارعا دا ەش اياۋشىلىق بىلدىرمەيدى. وسىلايشا قولدارىنان قان سورعالاعان حريستياندار وزدەرى جاساعان جاۋىزدىقتارى ءۇشىن مۇسىلماندار كەك الادى دەپ قورىققان ەدى. بىراق مۇسىلمانداردىڭ ءىس-ارەكەتى ولاردى تاڭعالدىرادى. قالاعا ەنگەن سالاحاددين حريستياندار جاساعان وزبىرلىقتىڭ ءىزى دە قالماسىن دەگەن نيەتپەن كوشەلەردى القىزىل سۋمەن جۋدىرادى, بىردە-ءبىر ادام ولتىرىلمەيدى. كەك قايتارۋعا, ادام ولتىرۋگە تىيىم سالىنادى. حريستياندارعا بەلگىلى ءبىر تولەم تولەگەننەن كەيىن بوستاندىق بەرىلەدى, بىراق ءوز ەلدەرىڭە قايتاسىڭدار جانە بۇدان بىلاي سوعىسۋ ءۇشىن مۇندا كەلمەيتىن بولاسىڭدار دەگەن شارت قويىلادى. قالادا حريستياندارعا دا, يۋدەيلەرگە دە قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋلەرىنە تولىق مۇمكىندىك بەرىلەدى. وسى وقيعادان كەيىن ەۋروپاعا ورالعان كرەسشىلەر ءسالاحادديننىڭ قايىرىمدىلىعى مەن پاراساتتىلىعى تۋرالى نەشە ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەلەر تاراتادى.
دەگەنمەن ريم پاپاسى تاعىنا جاڭادان وتىرعان گريگوري VIII يەرۋساليمدى قايتارۋ ءۇشىن تاعى دا كرەست جورىعىن ۇيىمداستىرادى. بۇل جولى كرەسشىلەرگە «ارىستان جۇرەكتى ريچارد» اتانعان انگليا كورولى باسشىلىق جاسايدى. بىراق كرەسشىلەر كەلىپ ورنالاسقان جەر كوپ ۇزاماي ساسىق ءيىس مۇڭكىگەن ناعىز لاس ورىنعا اينالادى. حريستيانداردىڭ گيگيەناسى مۇسىلماندارعا قاراعاندا الدەقايدا تومەن بولدى دەپ جازادى كەيىن ول جونىندە تاريحشىلار. جاعالاي جايلاعان كىر-قوقىستىڭ سالدارىنان كرەسشىلەر قولباسشىسى ريچاردتىڭ ءوزى اۋرۋعا شالدىعادى. ونى ەستىگەن سالاحاددين وعان ىشەتىن تازا سۋ مەن جەمىس-جيدەك جىبەرەدى. بىراق اۋرۋىنان جازىلعان كورول سالاحاددين اسكەرىنە قارسى ۇرىس اشىپ, 3 مىڭ مۇسىلماندى تۇتقىنعا الادى جانە ولاردى الاڭعا الىپ شىعىپ ءتۇپ-تۇگەل قىرىپ سالادى. كەزەكتى ءبىر شايقاس كەزىندە ريچارد اتتان قۇلايدى. ونى كورىپ قالعان سالاحاددين ءوزىنىڭ ۇستانعان قاعيداتىنا ادالدىعىن كەزەكتى رەت تانىتىپ, كورول جاياۋ سوعىسپاۋى كەرەك دەپ وعان ەكى بىردەي ات جىبەرەدى. اقىر سوڭىندا اعىلشىن كورولى يەرۋساليمدى باسىپ الۋعا جانە ونى ۇستاپ تۇرۋعا ءوزىنىڭ كۇشى جەتپەيتىنىن تۇسىنەدى, ءسويتىپ سالاحاددينمەن بىتىمگە كەلەدى دە ەلىنە ورالادى. وسى ارىستان جۇرەكتى ريچارد, سۇلتاننىڭ ىزگى جۇرەگى مەن كەڭ پەيىلدىلىگىنە ريزا بولعانى سونداي, ءسالاحادديندى مەنىڭ دوسىم دەپ اتاپتى.
يەرۋساليم مۇسىلماندار قولىنا كوشكەننەن كەيىن سۇلتانعا ءبىر قاريا كەلىپ «و, ۇلى سالاحاددين, سەن جەڭدىڭ. بىراق حريستياندار مۇسىلمانداردى قىرىپ سالعاندا سەنىڭ ولارعا اياۋشىلىق ءبىلدىرۋىڭنىڭ ءمانىسى نەدە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا سالاحاددين «مەنىڭ ءدىنىم مەيىرىمدى بولۋعا, ادامداردىڭ ءومىرى مەن ارىنا قول سۇقپاۋعا, كەك ساقتاماۋعا, ىزگىلىكپەن جاۋاپ قايتارىپ, كەشىرىمدى بولۋعا جانە بەرگەن ۋادەڭدە تۇرۋعا ۇيرەتەدى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سۇلتاننىڭ وسى سوزىنەن سوڭ جاڭاعى قارت بىردەن يسلام ءدىنىن قابىلداعان ەكەن دەيدى.
ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا ەڭ ءبىر ەلەۋلى جايتتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءسالاحادديننىڭ بيىك پاراساتى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ەۋروپادا ورتا عاسىرلاردا «ەرسەرىلەردىڭ ار-وجدان كودەكسى» دەپ اتالاتىن قاعيداتتىڭ ومىرگە كەلۋىنە تۇرتكى بولعان. ول از دەسەڭىز, حح عاسىردىڭ تاريحي قۇجاتى سانالاتىن سوعىس تۇتقىندارىن ازاپتاۋعا تىيىم سالاتىن اتاقتى جەنەۆا كونۆەنتسياسىنىڭ نەگىزىنە دە سالاحاددين سۇلتاننىڭ ىزگىلىكتى ىستەرى ۇلگى رەتىندە الىنعان كورىنەدى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«Egemen Qazaqstan»
