دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 22 ماۋسىم 2012 7:34
ەكى مىقتى قاقتىعىسسا, السىزدەرگە قيىن
رەسەي مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قاشان دا كۇردەلى. كەيدە جاي ماسەلەگە بايلانىستى دا ول ۋشىعىپ جاتادى. قازىر «ماگنيتسكيدىڭ ءتىزىمى» دەگەنگە بايلانىستى ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر.
جۇما, 22 ماۋسىم 2012 7:34
ەكى مىقتى قاقتىعىسسا, السىزدەرگە قيىن
رەسەي مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قاشان دا كۇردەلى. كەيدە جاي ماسەلەگە بايلانىستى دا ول ۋشىعىپ جاتادى. قازىر «ماگنيتسكيدىڭ ءتىزىمى» دەگەنگە بايلانىستى ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر.
پرەزيدەنت بولىپ قايتادان سايلانعان ۆلاديمير پۋتين جاقىندا 20 ەل سامميتىنە قاتىسقان كەزىندە مەكسيكاداعى لوس-كابوستا وسى ماسەلەگە وراي سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءوزىنىڭ ادەتىڭە باسىپ, رەسەي پرەزيدەنتى قاتقىلداۋ جاۋاپ بەردى. «ەگەر كەيبىر رەسەي ازاماتتارىنىڭ اقش-قا بارۋىنا بايلانىستى قانداي دا ءبىر شەكتەۋ جاسالاتىن بولسا, سونشالىقتى مولشەردە امەريكالىقتاردىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا كەلۋىنە شەكتەۋ جاسالادى. مۇنىڭ كىمگە قاجەت ەكەنىن بىلمەيمىن. بىراق مۇنى ءبىز تاڭداعان جوقپىز», – دەدى ول.
ءيا, ونى امەريكالىقتار باستادى. 2009 جىلى قاراشا ايىندا تەرگەۋ الدىنداعى اباقتىدا Hermitage Capital قورىنىڭ زاڭگەرى سەرگەي ماگنيتسكي قايتىس بولدى. بۇل وقيعا رەسەيدىڭ وزىندە دە, باتىستا دا ۇلكەن شۋ تۋدىردى. كوپ ادام زاڭگەر بيلىكتىڭ قياناتىنان ءولدى دەگەندى ايتتى, وعان كىنالىلەر اتالدى. ادام قۇقى اياقاستى بولدى دەپ تۇجىرىمدادى. ارينە, ونى رەسەي باسشىلىعى مويىنداعان جوق. ال, اقش-تا سەناتور-دەموكرات بەندجامين كاردين زاڭ جوباسىن ۇسىندى. وعان بايلانىستى س.ماگنيتسكيدىڭ ولىمىنە قاتىسى بار دەگەن ءبىراز رەسمي ادامداردىڭ اقش-قا كەلۋىنە تىيىم سالىنىپ, ولارعا بىرقاتار سانكتسيالار بەلگىلەندى.
سودان بەرى بۇل زاڭ اركەز ءسوز بولادى. ال, ەندى سول زاڭعا بايلانىستى كىمدەر جازالانۋى ءتيىس, ياعني كىمدەرگە اقش-قا بارۋعا تىيىم سالىنادى دەگەن ماسەلە تۋدى. وسىعان وراي «ماگنيتسكي زاڭى» «ماگنيتسكي تىزىمىنە» اينالدى. ول زاڭمەن, سەنات شەشىمىمەن بەكىتىلۋگە ءتيىس. جاقىندا ول سەنات بەكىتۋىنە ۇسىنىلدى دا, قوعامدىق پىكىردىڭ ىقپالى بولار, قايتادان كۇن ءتارتىبىنەن الىنىپ تاستالىپ, كەيىنگە قالدىرىلدى. بىراق ونىڭ شۋى زور بولدى, وعان پرەزيدەنتتەر دە جاۋاپ بەرىپ جاتتى.
ارينە, اڭگىمە ادام ولىمىنە قاتىستى بولعان سوڭ, ونى وڭاي ءماسەلە دەۋگە بولماس. ءبىراق ونى وسىنشا داڭعازاعا, ساياساتقا اينالدىرۋ قاجەت پە ەدى؟ ساياساتشى قازا تاپقان ەكەن, ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ, كىنالىلەر بولسا, جازالاۋمەن شەكتەلۋگە بولماس پا ەدى؟
بۇل ءوزى داۋ ىزدەيمىن, كەلىسپەۋگە جەلەۋ ىزدەيمىن دەگەندەردىڭ ارەكەتى ەكەنى انىق. بۇلار كەلىسىم, جاقىنداسۋ جاعىن ىزدەۋدەن گورى, قالاي دا قاقتىعىسقا جەلەۋ ءىزدەيدى. ءبىرىن-ءبىرى ماجبۇرلەۋگە تىرىسادى, ەسكى جارانى تىرناۋعا قۇمار. ءبىر كەزدەگى وكپەنى ۇمىتپايدى. 1974 جىلى كاپيتاليستىك جانە كوممۋنيستىك دۇنيە بەتپە-بەت كەلىپ, ىمىراسىز قاراما-قارسىلىق ورناعان شاقتا, اقش-تا ءبىر توپ سەناتور كسرو-نى ساۋدا-ساتتىقتاعى ەڭ تارتىمدى ەلدەر قاتارىنان شىعارىپ تاستاۋ ءجونىندە ۇسىنىس جاساپ, ول «دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى» دەگەن اتپەن زاڭعا اينالعان ەدى. سودان بەرى دۇنيە وزگەردى, كسرو كۇيرەدى, ءبىر جۇيە جويىلدى, بىراق اقش-تا الگى «تۇزەتۋ» ءالى بار. اقش پەن رەسەي اراسىندا ساۋدا جاقسارسا, بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى. جاقىندا سەناتتا سول «تۇزەتۋدى» جويۋ ءجونىندە ۇسىنىس بولىپ ەدى, وندا «ماگنيتسكي ءتىزىمىن» بەكىتەيىك دەپ ءبىر توپ قىرسىق ورە تۇرەگەلدى.
مىقتىلار قاقتىعىسىپ جاتسا, ءوز سورىن وزدەرىنەن اياماعان ءجون دەۋگە دە بولار ەدى. بىراق ولاردىڭ قىرسىعى باسقالارعا ءتيىپ جاتادى. شاعىن ەلدەر ءوزدەرىنىڭ الەۋەتى كۇشتى وداقتاستارىنا قارايدى. سولاردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتپەيمىن بە دەيدى. ءسويتىپ ريزىعىنان ايىرىلىپ جاتادى.
بيلىك داعدارىسى ءالى اياقتالعان جوق
داۋىس بەرۋىنىڭ ءوزى ەكى كۇنگە سوزىلعان ەگيپەتتەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ حالىقارالىق ءمانى بار ۇلكەن ساياسي وقيعا بولعانى انىق. الدىن الا جاسالعان ەسەپ بويىنشا, ەلدەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمعا يسلامدىق قوزعالىس وكىلى موحاممەد مۋرسي يە بولدى دەلىنىپ وتىر.
جۇرتتىڭ ويىنشا, اراب دۇنيەسىندەگى ەڭ ۇلكەن ەلدەگى ءبىر جىلدان اسا سوزىلعان بيلىك داعدارىسى وسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋمەن اياقتالۋعا ءتيىس ەدى. بىراق, مىسىردان كەلىپ جەتكەن حابارلار بۇل داعدارىستىڭ جاڭا سيپات العانىن اڭعارتادى. وتكەن سەنبىدە, سايلاۋدىڭ العاشقى كۇنى پرەزيدەنت حۋسني مۇباراك تاقتان تايدىرىلعاننان كەيىن پايدا بولعان جوعارى اسكەري كەڭەس پارلامەنتتى تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق فۋنكتسياسىن اسكەريلەر ءوز موينىنا الدى.
بۇرىن ەلدە بولىپ جاتقان الاساپىران جاعدايدى جۇرت سول بيلىكتىڭ تولىق بولماۋىنان كورگەن. داۋىس بەرۋىنىڭ ءوزى ءبىر ايعا سوزىلعان پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكەنىمەن, ناقتى بيلىك اڭعارىلا قويماعان. پارلامەنتتە كوپشىلىك ورىن العان «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى ۇرانشىلدىقتان ارى بارا المادى. ەندى ولار پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتە السا, بارلىق كۇش ءبىر قولعا جيناقتالىپ, ناقتى ىسكە كىرىسەر دەگەن ءۇمىت تە اقتالمادى.
جۇمىسقا ءجوندى كىرىسە الماي جاتقان پارلامەنت نەگە تاراتىلدى؟ جالپى, بۇل ەلدەگى سايلاۋلار قىزىقتاۋ. پارلامەنتتىك سايلاۋدا ءبىر اي بويى داۋىس بەرىلىپ, ونىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋعا ءبىر اي كەتسە, اقىرى ءتورت ايدان كەيىن سول داۋىس بەرۋ دۇرىس بولماپتى دەگەن شەشىم قابىلداندى. ونى ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان ەكى كۇن بۇرىن جاريالادى. سونى انىقتاۋعا ءتورت اي ۋاقىت كەرەك بولعان با؟ ءتۇرلى ساياسي وقيعالاردى باستان كەشىپ جاتقان ەل ءۇشىن بۇل ايتارلىقتاي مەرزىم عوي! بۇل ەلدە سوعان جەتە ءمان بەرىلمەيتىن سياقتى. جوعارى اسكەري كەڭەستىڭ پارلامەنتتى تاراتۋ جونىندەگى شەشىمىن دە ءدال پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ جاتقان كەزدە قابىلداۋىنا دا تاڭدانباسقا شاراڭ جوق. نەگە بۇرىنىراق نەمەسە كەيىنىرەك ەمەس, ءدال وسى كۇنى؟ ەلدىڭ جاڭا باسشىسىمەن ويلاسۋعا بولماس پا ەدى؟
ءيا, سۇراق كوپ. مۇنىڭ بارلىعى دا جايدان-جاي ەمەستىگى اڭعارىلادى. اسكەريلەر ءالى دە بيلىك تىزگىنىن قولدان شىعارعىسى كەلمەيدى. سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا يسلاميستەردىڭ جەڭىسكە جەتۋى ايقىن سەزىلگەن. اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ بۇرىنعى قولباسشىسى, ۇكىمەت باسشىسى بولعان احمەد شافيك جەڭىسكە جەتكەندە, اسكەريلەر مۇنداي قادامعا بارماس پا ەدى, كىم بىلەدى. ال ەندى اسكەريلەر جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتكە تولىق بيلىك تىزگىنىن ۇستاتىپ قويا سالعىسى جوق. وعان سەبەپ تابىلادى.
قازىرگى قولدانىستاعى ۋاقىتشا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنت وكىلدىگى تاراتىلىپ كورسەتىلمەگەن. دەمەك, جاڭا پرەزيدەنت اسكەريلەردىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المايدى, ويتكەنى, جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەيتىن كوميسسيانى دا اسكەري كەڭەس قۇرادى. ال پارلامەنتتىك سايلاۋ جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان سوڭ وتەدى.
ارينە, جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت موحاممەد مۋرسي ءوزىنىڭ قالىڭ جاقتاستارىنا سۇيەنە وتىرىپ, تولىققاندى بيلىك جۇرگىزۋدى ويلايتىنى انىق. جوعارىدا ايتقانداي, اسكەريلەر وعان جول بەرمەۋدى كوزدەيدى. بۇعان دەيىنگى بيلىك داعدارىسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا جالعاسى بولاتىندىعىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا. بۇدان بەس اي بۇرىن وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋداعى بۇرمالاۋشىلىق ەندى اشىلىپ جاتىر, الدا كەشەگى ءوتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان دا ءبىراز كەمشىلىك تابىلۋى ابدەن مۇمكىن.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
