الايدا, سول زورلىق-زومبىلىق كورەتىن ايەلدەر ەسەبىنە زاڭدى كۇيەۋىنەن نەمەسە اعا-اكەسىنەن تاياق جەۋدى قالىپتى قابىلدايتىندار قوسىلماي قالىپ جاتادى. وسى ورايدا, «قازاقستاندا ايەلدەر قۇقىعى قورعالعان با؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
بيىلدان باستاپ 111 سەنىم تەلەفونى ارقىلى بالالارعا عانا ەمەس, بارلىق ازاماتقا پسيحولوگيالىق, كونسۋلتاتسيالىق كومەك بەرىلەدى. وسى قىزمەتكە ايەلدەر ءجيى حابارلاسادى ەكەن. ولار كوبىنە ۇيىندەگى زورلىق-زومبىلىقتان قاشىپ, بالاسىمەن باس ساۋعالاپ, قايدا بارارىن بىلمەگەندە سەنىم تەلەفونىنا قوڭىراۋ سوعادى. پسيحولوگ عاليا ابدىعاپپارعا (قاجەتتىلىككە قاراي اتى-ءجونى وزگەرتىلگەن – ا.ش.) جاقىندا ءبىر ايەل حابارلاسىپتى. ونى كۇيەۋى ەكى بالاسىمەن تاستاپ كەتكەن. اقىرى قارىز الادى, اقشا بەرگەن ادامدار پايىزدىق ۇستەمەسىمەن قايتارۋىن تالاپ ەتىپتى. سونان سوڭ بالالارىن ءوز اناسىنا قالدىرىپ, الماتىعا جۇمىس ىزدەپ كەلەدى. جۇمىس تاپقانىمەن ىستەي المايدى, سەبەبى تىركەۋى, ورنالاساتىن تۇراعى جوق. ال ازىن-اۋلاق قارجىسى ءجۇرىپ-تۇرۋدان تاۋسىلعان.
– ءوزىن ەشكىمگە كەرەكسىز سەزىنۋ ادامدى كۇيزەلىسكە الىپ كەلەدى. ول ءبىر قوراپ ءدارى ءىشىپ الىپ: «سىزدەن وتىنەمىن, بالالارىما ايتىڭىزشى. مەن ولاردى قاتتى جاقسى كورەمىن. قازىر كەتكەلى جاتىرمىن», دەپ حابارلاسىپ تۇر. 40 مينۋتتىق قىزمەتتىڭ, پسيحولوگيالىق كومەك پەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ارقاسىندا ونىڭ تۇرعان جەرىن انىقتاپ, مەديتسينالىق كومەكتى جونەلتىپ, ازەر امان الىپ قالدىق. ول بۇگىندە ارنايى ورتالىقتا كومەك الۋدا, – دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگتىڭ ارنايى ورتالىق دەپ وتىرعانى – قينالعانداردى داعدارىستان الىپ شىعۋ ماقساتىندا اشىلعان مەملەكەتتىك مەكەمە. استانا قالاسى اكىمدىگى جانىنان 2013 جىلى اشىلعان ء«ۇمىت» داعدارىس ورتالىعىنىڭ زاڭگەرى زارينا داۋلەتقىزى ايەلدەر قۇقىعىنىڭ تاپتالۋىنا كوبىنە تۇرمىستىق تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر سەبەپ بولاتىنىن ايتادى. كيكىلجىڭنىڭ سوڭى قول كوتەرۋمەن اياقتالادى. «ورتالىقتى ءبارى ءوزى تاۋىپ, ءبىلىپ كەلمەگەن. كەيبىرەۋىن پوليتسەيلەر, ەندى بىرەۋلەرىن دارىگەرلەر, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋشىلەر نەمەسە ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى باعىتتاپ جىبەرەدى», دەيدى زاڭگەر. ماماننىڭ مالىمەتىنشە, ايەلدەر قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا كوبىندە ولاردىڭ ساۋاتسىزدىعى سەبەپ بولادى ەكەن. زارداپ شەككەندەردىڭ باسىم بولىگى – قاراپايىم قۇجاتتاردى, جەكە مالىمەتتەرىن دۇرىس تولتىرا المايتىندار جانە ورتا بىلىممەن شەكتەلگەندەر. بۇدان بولەك, ازاماتتىق نەكەدەگى ايەلدەردىڭ قۇقىعى ءجيى بۇزىلاتىن كورىنەدى.
ءبىر عانا الماتى قالاسىنداعى وسىنداي ورتالىقتا 2018 جىلى بارلىعى 274 ادام قىزمەت العان, ونىڭ 99-ى ايەل, قالعانى – بالالار. دەمەك, شامامەن ەلىمىزدە جىل سايىن 1300-گە جۋىق ايەل, قۇقىعىنىڭ تاپتالۋى بىلاي تۇرسىن, ءوز وتباسىندا وزدەرىن كەرەكسىز سەزىنەدى, سودان سوڭ ومىردەن بەزىنەدى. ال مۇنداي ورتالىقتار بارلىق وبلىستا ءالى اشىلا قويماعان. سوندىقتان تىركەلمەگەن, كومەك سۇراي الماي جۇرگەندەرى قانشاما؟ وسىدان-اق ولاردىڭ قۇقىعى قورعالعان دەپ كەسىپ ايتۋعا كەلمەيدى. قايتپەك كەرەك؟
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, وبلىس باسشىلارىنىڭ تىزىمىندە بىردە-ءبىر ايەل اكىم جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن ايەل پرەمەر-مينيستر بولماعانىن بىلەمىز. ءبىر عانا مىسال, جاقىندا جاڭادان جاساقتالعان ۇكىمەت قۇرامىنىڭ 11 پايىزى عانا ايەلدەر. «World Economic Forum» حالىقارالىق ۇيىمى 2018 جىلعى گەندرلىك ايىرماشىلىق تۋرالى عالامدىق بايانداماسىن (The Global Gender Gap Report) جاريالادى. 149 مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە قازاقستان قاتىسقان زەرتتەۋدە: «ەشبىر ەل ءالى كۇنگە دەيىن ساياسي سالاداعى الشاقتىقتى تولىعىمەن جويعان جوق», دەلىنگەن. سوندىقتان ايەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردە بەلسەندى بولماۋى – الەمگە ورتاق ماسەلە. الشاقتىقتى ءسال دە بولسا العا ىلگەرىلەتۋدىڭ ايەلدەر قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا قانداي قاتىسى بار؟
بىرىنشىدەن, ايەلدى ايەل جاقسى تۇسىنەدى. ايەل ءجابىر كورگەندە ەسىگىن قاعاتىن پوليتسيا دا, سوت, زاڭگەر, ادۆوكات تا – ادەتتە ەرلەر. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, قازاق قوعامىنداعى ايەلدەر وسى مامانداردى قۇقىق قورعاۋشى رەتىندە ەمەس, الدىمەن ەركەك دەپ قابىلدايدى. ال وتباسى قۇندىلىقتارى تاقىرىبىن كوتەرىپ جۇرگەن جازۋشى كامال ابىلقاسىمقىزى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ 90 پايىزى ەرلەر ەكەنىن, مۇندايدا «بورىكتىنىڭ نامىسى ءبىر» دەگەن قاعيدا العا شىعاتىنىن ايتادى. «ويتكەنى ايەلگە ءزابىر كورسەتەتىن ەركەكتەر. باس پروكۋراتۋرانىڭ سايتىندا تۇر, بىلتىردىڭ وزىندە ەلدە 400 ايەل زورلىق-زومبىلىقتان قايتىس بولعان», دەيدى ول.
ەكىنشىدەن, حالىققا ورتاق نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى قابىلداۋدا ايەل ادامداردىڭ ەرەكشەلىكتەرى (جۇكتى كەزىندەگى جۇمىس جۇكتەمەسى, بالالى انالاردىڭ ۆاحتا نەمەسە اۋىسىمدىق قىزمەتتەگى كەستەسى, ت.ب.) ەسكەرىلمەي كەتەدى. سەبەبى ونى داۋىس بەرىپ, قابىلدايتىن پارلامەنتتىڭ باسىم بولىگى تاعى دا ەرلەردەن تۇرادى. ۇشىنشىدەن, زاڭسىز ارەكەتتەر ازايادى. قۇقىق قورعاۋشى ابزال قۇسپان 15 جىلدان اسا تاجىريبەسىندە زاڭدى بۇزاتىن, قىلمىستىق ىستەردى جاسايتىن كوبىنە ەر ادامدار ەكەنىن, ايەلدەردىڭ ادەتتە جابىرلەنۋشى بولىپ كەلەتىنىن ايتادى. تورتىنشىدەن, قوعامدىق كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەل باسقارماسا دا, ەل باستاعان ايەلدەر تاريحىمىزدا كوپ بولعان. سونىڭ جالعاسى ءالى ۇزىلمەگەنىن ۇعىندىرادى. بەسىنشىدەن, جوعارىدا زاڭگەر ايتقان ايەلدەردەگى ساۋاتسىزدىق ازايادى. ويتكەنى ادامعا جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان سايىن ول ءوز بەتىنشە ىزدەنە باستايدى.
جىل سايىن جارىققا شىعاتىن جوعارىدا اتالعان عالامدىق بايانداما ناتيجەسىندە ايەلدەرگە ەڭ قولايلى ەلدەر انىقتالعان. مۇنداعى مەملەكەتتەر نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ شۆەتسيادا نازىك جانداردىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا باسا كوڭىل بولىنەدى. وندا ءاربىر 3 ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىنىڭ 2-ءۋىن ايەل ازاماتتار الادى ەكەن. اۋستريادا ايەلدەر مەن ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى كونۆەنتسيا بار. ال ليۋكسەمبۋرگ – «ساياسات سىزگە جاراسار ەدى, حانىم؟» (Would politics suit you madam?) اتتى باستاماسىن باتىل قولعا العان ەل. بۇل ۇكىمەتتەگى ايەلدەر سانىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتەدى. كانادانىڭ قارجى ءمينيسترى 2018 جىلى جۇمىس كۇشىنە مۇمكىندىگىنشە ايەلدەردى كوبىرەك تارتۋدى كوزدەيتىن جاڭا جوسپارىن جاريالاعان.
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
