تاريحي شەگىنىس. ورتا عاسىرلاردا عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ كوپشىلىگى شىعىس الەمىندە اشىلدى, ءتىپتى, ەۋروپاعا عىلىم ۇيرەتكەن شىعىس عالىمدارى دەپ ماقتاناتىن قازاق از ەمەس. الايدا سول شىعىس باتىس الەمىنەن دامۋ جاعىنان نەگە ارتتى قالىپ قويدى دەگەن ساۋال ماعان مازا بەرمەيتىن. دۇرىسقا جاقىن جاۋاپتى لانكاستەر ۋنيۆەرسيتەتىندەگى لەكتورىمىز بەرگەندەي بولدى. ونىڭ پىكىرىنشە, اعىلشىن كاپيتاليستەرى ەۋروپادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇل ساۋداسىنا كىرىسكەن. افريكا حالقىن اۋلاپ, ولاردى اقش-قا, گايتيدەگى قانت پلانتاتسيالارىنا قۇل رەتىندە ساتىپ, ۇلكەن پايداعا كەنەلگەن. كەيبىر زەرتتەۋلەر وسى «كاسىپكە» سالىنعان كاپيتال ادەتتە 500%, كەيدە 2000% پايدا اكەلگەن دەيدى. تۇسكەن اقشانى اعىلشىن كاسىپكەرلەرى ءوز ەلىندەگى وندىرىسكە – زاۋىت, فابريكالارعا سالا باستاعان. بۇل ورتاعاسىرلىق انگليادا يندۋستريانى العا جىلجىتادى. الايدا قولىنا قارجى قۇيىلعان كاپيتاليستەر اقىرىنداپ ءوزىنىڭ ساياسي قۇقىعى ءۇشىن دە كۇرەسە باستادى. بۇل ارپالىس مونارحتىڭ بيلىگى شەكتەلىپ, باي-قۋاتتىلاردىڭ مۇددەسى قورعالۋىنا اكەلدى. كەيىن قاتارداعى بۇقارا سول زاۋىت, فابريكانىڭ يەلەرى الدىنداعى ءوز قۇقىعىن اراشالاپ الدى. ياعني, الدىمەن ءوندىرىس دامىدى, كەيىن ساياسي جۇيە مەن ادام قۇقىعى ء«وستى». ازاماتتىق قوعام وسىلاي قالىپتاسا باستادى. مەن 4-5 سويلەمگە سىيدىرعان بۇل پروتسەسس, شىن مانىندە 2-3 عاسىرعا سوزىلدى.
ازاماتتىق قوعام دەگەن نە؟ سول انگلياداعى ساياسي ارپالىس اراسىنان شىققان توماس گوببس بۇل قوعامدى «بارلىق مۇشەلەرى ەڭ جوعارى ادامي قاسيەتتەرگە يە بولاتىن جەكە تۇلعالاردىڭ ۇجىمى» دەيدى. مۇنداي قوعام اياقاستى پايدا بولمايدى, ونىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق. جارقىن مىسالدار رەتىندە ادەتتە باتىس مەملەكەتتەرىن كەلتىرەدى. اقش-تىڭ قازىرگى حالىنە جەتۋىنە 240 جىلداي قاجەت بولدى, فرانتسيا 5 رەسپۋبليكانى باسىنان كەشىردى (جاقىندا 6-شىسى ورناپ قالۋى مۇمكىن دەپ جاتىر). الايدا ازاماتتار مۇنداي قوعامعا نەگە ۇمتىلادى؟
سەبەبى بۇل قاۋىمداستىقتا ءار ادامنىڭ ساياسي مۇددەسى, يەلىگىندەگى زاتى زاڭمەن قورعالعان, كولدەنەڭ كوك اتتى اياققا تاپتامايدى. سول زاڭدى شىعارۋشىنى ءوزى سايلايدى. ال زاڭ جازاتىندار ۇكىمەتتى باقىلايدى. وعان قوسا, بۇل قاۋىمدا باي مەن كەدەي اراسى الشاق ەمەس, الەۋمەتتىك ادىلدىك قاداعالانادى. بىراق ماسىلدىققا دا جول جوق, ءار ادامنىڭ مويىندا جاۋاپكەرشىلىك مول. ەڭبەك ەتەدى. ەڭبەگىنەن تۇسكەن تابىستان سالىق تولەيدى, سالىعىنىڭ قايدا جۇمسالعانىن ءجىتى قاداعالايدى. ياعني, تەڭدىك پەن ادىلدىك ءمىنسىز ورناماسا دا, سوعان جاقىندايدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جول اشادى. ويتكەنى بيزنەس تۇراقتىلىق, قاۋىپسىزدىك جانە سەنىم بولعان جەردە داميدى. ءسوز باسىندا ايتىلعان عالىمداردىڭ ازاماتتىق قوعامدى ناسيحاتتايتىن سەبەبى وسى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ تىرەكتەرى. قوعام – ۇزدىكسىز جۇرەتىن پروتسەسس جانە ول بەلگىلى ءبىر تەتىكتەرگە نە تىرەكتەرگە نەگىزدەلەدى, سەبەبى بۇل – قاجەتتىلىك. ازاماتتىق قوعامنىڭ تىرەگى نەمەسە ينستيتۋتتارى دا بار. ادەتتە ول – ساياسي پارتيالار, كاسىپوداقتار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى جانە باسقالارى. بۇلار عاسىرلار بويى جۇرگەن پروتسەستىڭ ناتيجەسىندە قاجەتتىلىكتەن پايدا بولعان ينستيتۋتتار. ەندى سولاردىڭ قازاقستانداعى ءحالىن تالداپ كورسەك.
ساياسي پارتيالار. بۇگىنگى وتاندىق ساياسي ارەنادا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ دومينانت ەكەندىگىنە ءشۇبا جوق. ونى ميلليوننان اساتىن مۇشەلەرى, سوڭعى سايلاۋدىڭ ناتيجەسى (82%), ۇكىمەتتى قۇراۋى, ەلدەگى بارلىق ماسەلەگە ارالاسۋى دالەلدەيدى. الەمدىك پراكتيكادا مۇنداي پارتيالار بار. ماسەلەن, جاپونيانىڭ ليبەرالدى-دەموكراتيالىق پارتياسى 1955 جىلدان بەرى ءبىراز ۇزىلىستەرمەن بيلىك باسىنان تۇسپەي كەلەدى. شۆەتسيانىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق ەڭبەك پارتياسى دا 1930 جىلدان بەرى ۇكىمەت تىزگىنىن ۇستاعان. بىراق بۇل ءۇش پارتيانىڭ يدەولوگياسى, ساياساتى باسقا. قازاقستانداعى وزگە پارتيالاردىڭ ساياسي-قوعامدىق پروتسەستەردە ءرولى, پوزيتسياسى كورىنە بەرمەيدى. تەك كەيدە ماجىلىسكە وكىلدەرى وتكەن اقجولدىقتار مەن كوممۋنيستەر پىكىرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. باز ءبىر پارتيالار بۇرىندارى قوعامعا تانىلۋعا باق ارنالارى جەتپەيتىندىگىن ايتىپ, نازىمەن بولىسەتىن. بىراق قازىرگى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتار ءداستۇرلى گازەت-جۋرنال, كەيدە تەلەارنالاردى كورسەتكىشىمەن وزاتىن كەزەڭدە ول پارتيالاردىڭ بۇل كوممۋنيكاتسيا ادىستەرىن كەڭىنەن قولدانبايتىندىعى تاڭداندىرادى. وعان قوسا, ساياسي پارتيالار اراسىنداعى دودانىڭ تومەن دەڭگەيدە ءجۇرۋى قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەلەكتورات ءار پارتيانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن باعالاپ داۋىس بەرمەيدى, نەگىزىنەن ليدەرىنە نازار اۋدارادى.
كاسىپوداقتار. و باستا ترەيد يۋنيون بولىپ قۇرىلعان بۇل ۇيىمدار ءىرى وندىرىستەردە جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاۋدى ماقسات تۇتقان ەدى. الايدا كەڭەس وداعى كەزىندەگى ساياسات كاسىپوداقتاردى تاۋەلسىز مەكەمەدەن تەك مەرەكە ۋاقىتىندا جۇمىسشىلاردان اقشا جينايتىن قۇرىلىم دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ جىبەردى («سلۋجەبنىي رومان» فيلمىندە جاقسى كورسەتىلگەن). قازاقستانداعى كاسىپوداقتار سول دەڭگەيدەن ءالى شىعا الماي كەلەدى. ەۋروپادا كاسىپوداق ۇيىمداستىرعان شاحتەرلەر, مەتاللۋرگتەر, ۇشقىشتار, دارىگەرلەر جالاقىنى كوتەرىپ, ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋدى تالاپ ەتىپ, ميتينگكە شىقتى دەگەن جاڭالىقتى ءجيى وقيمىز. ال قازاقستانداعى كاسىپوداقتار شاحتەرلەر مەن مەتاللۋرگتەردىڭ قۇقىعىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ الدىندا قورعاي الماعاندىقتان بۇل ىسكە ۇنەمى نە وبلىس اكىمى نە ۇكىمەت ارالاسۋىنا تۋرا كەلەدى. وزگە سالالارداعى كاسىپوداقتار جايلى ايتۋ قيىن. حالىق ساناعىنا, كوشە تازالاۋعا, ءتۇرلى جينالىستارعا قاتىسۋعا مىندەتتەلەتىن مۇعالىمدەردىڭ مۇددەسىن دە ءوز كاسىپوداقتارى قورعاۋى ءتيىس. الايدا ول تاۋەلسىز ۇيىم ەمەس, قاتارداعى وزگە ءبىر ۇستاز بولعاندىقتان مۇعالىم قۇقىعى مەكتەپتە ەڭ سوڭعى كەزەكتە قارالاتىن ماسەلە قاتارىندا.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار. قازاقستاندا 22 مىڭعا جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. بىراق ماماندار ولاردىڭ شىنايى جۇمىس ىستەيتىنى 2 مىڭنىڭ كولەمىندە دەيدى. بۇل ۇيىمداردىڭ جۇمىسى جوبالارعا تىكەلەي بايلانىستى, ياعني تۇراقتى قاراجات كەرەك. نەگىزىنەن 3-4 اقشا كوزى بار. ءبىرىنشىسى, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ەلشىلىكتەردىڭ گرانتتارى (جىلىنا شامامەن 13,5 ملن دوللار). ەكىنشىسى, ۇكىمەتتىڭ گرانتتارى مەن الەۋمەتتىك تاپسىرىسى (گرانت كولەمى 3 ملرد تەڭگەدەي). ءۇشىنشىسى, ءىرى كومپانيالاردىڭ بەرەتىن كومەگى. ءتورتىنشىسى, ءوز بيزنەسىن اشقان ۇەۇ-دار (الەۋمەتتىك بيزنەس). الايدا ولاردىڭ سانى وتە از.
جالپى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاراجات بەرۋشىنىڭ تاپسىرىسىمەن جۇمىس ىستەيدى. سايكەسىنشە, سوروس قورىنىڭ, اقش ەلشىلىگىنىڭ گرانتتارى ادام قۇقىعى, ءسوز بوستاندىعى سالاسىنا باعىتتالعان. ال 2016 جىلدان بەرىلە باستاعان ۇكىمەتتىك گرانتتار نەگىزىنەن الەۋمەتتىك سالانى قامتيدى. الايدا وسى گرانتتاردىڭ بەرەتىن قاراجاتىنا قاتىستى ۇلكەن سۇراقتار بار. بۇرىنعى قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى ارقىلى بەرەتىن گرانتتاردا اقشا كولەمى ءارتۇرلى. ماسەلەن, قازاقستاندا تۇرمەدەن بوساعان ازاماتتاردىڭ 30-35 پايىزى قوعامعا بەيىمدەلە الماي, تەمىر تورعا قايتا ورالادى ەكەن. مىنە, سول ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە بيىل 5,4 ملن تەڭگە بولىنگەن. ال بلوگەر, ۆاينەرلەرگە ارنالعان «جاستار كەرۋەنى» جوباسىنا 203 ملن تەڭگە, «وتكرىۆايا كازاحستان» الەم بلوگەرلەرىنىڭ فورۋمىنا تاعى 200 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. وسىدان-اق, بيىل بيۋدجەت ءۇشىن قانداي ماسەلە ماڭىزدى ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز. الايدا قايسىبىرىنىڭ قوعامعا قانشالىق پايداسى بار دەگەن سۇراقتى دا وزىڭىزگە قويۋدى ۇمىتپاڭىز.
جالپى باتىس ەلدەرىنىڭ پراكتيكاسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ۇلكەن ساياسي كۇشكە يە. كەيبىرىنىڭ 20-30 جىلدىق تاريحى بار. ۇكىمەت كوپتەگەن سالادا سول ۇەۇ-دىڭ كەڭەسىنسىز ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلدامايدى. مىسالى, Greenpeace, Oxfam, World Wildlife Fund, Transparency International, Doctors Without Borders جانە باسقالارى. سەبەبى ولار ءوز سەكتورىنىڭ ناعىز ساراپشىلارىنا اينالعان. وكىنىشكە قاراي, اتالعان ۇيىمداردىڭ قازاقستانداعى ءرولى ونداي ەمەس. ولاردى ماڭىزدى زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا قۇجات قابىلدانۋىنا 2 كۇن قالعاندا شاقىراتىن ادەت بار. بۇل جونىندە ازاماتتىق اليانستىڭ باسشىسى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ ايتىپ ءجۇر. بولماسا, ەلدەگى ەڭبەك, تابيعات ينسپەكتسياسى, الەۋمەتتىك قىزمەت, ءبىلىم باعالاۋ, مۇگەدەكتەرمەن جۇمىس جانە باسقادا سالالارداعى مەملەكەتتىك قىزمەت فۋنكتسياسىن اقىرىنداپ ء«ۇشىنشى سەكتورعا», ياعني ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا اۋتسورسينگ رەتىندە بەرۋگە بولار ەدى. مۇنداي تاجىريبەنى ەلىمىزدە «دەسەنتا» ۇيىمى اقىرىنداپ باستادى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ. بۇل ينستيتۋت ازاماتتىق قوعامنىڭ ەڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ ءبىرى. سەبەبى كوپ ەلدەردىڭ ۇلكەن قاتەلىكتەرىنىڭ قاتارىنا شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرۋ جۇيەسى جاتادى. ال ورتالىقتاعى مينيسترلەر كابينەتى قانشالىق كاسىبي بولسا دا, وڭىرلەردەگى بارلىق ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني, اۋىلشارۋاشىلىق ماسەلەلەردى تولىق شەشە المايدى. ونى سول اۋىل, اۋدان حالقىنىڭ ءوزى عانا شەشۋ مۇمكىندىگى بار. وسىنى ءجىتى تۇسىنگەن ءبىرشاما قوعام قايراتكەرلەرى 2000 جىلدار باسىندا قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن كوميسسيالار وتكىزىپ, وبلىستاردى ارالاپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدى. الايدا ساياسي شەشىمدەر قابىلدانباي, جۇيە اكىم مەن ءماسليحات دەڭگەيىنەن ارى اسپاي قالدى. سىرتتاي دەموكراتيالىق زاڭدىلىقتارعا ساي. الايدا اكىم تاعايىندالادى. ءماسليحات دەپۋتاتتارى سول اكىمنىڭ وڭ باتاسىن الماي, سايلانبايدى. بۇل كەيبىر اكىمدەردىڭ جەمقورلىقپەن اينالىسۋىنا, وزىنە قاجەت بيۋدجەتتى ءماسليحاتتا بەكىتىپ الۋعا جاعداي جاسادى. ەڭ باستىسى – جەرگىلىكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ دەڭگەيى كۇردەلەندى. ال ەڭ قيىنى – قازىر ايماقتاردا كوپشىلىك ازاماتتار ءوز اۋدانى بويىنشا سايلانعان ءماسليحات دەپۋتاتىن تانىمايدى, كەرى بايلانىس جوق. كوبىنە اكىمگە دە سەنىم از. وسى سەنىمسىزدىك پەن جەرگىلىكتى پروبلەمالاردان تۋاتىن اشۋ كەيدە اۆتوماتتى تۇردە ورتالىقتاعى ورگاندارعا ۇلاسىپ كەتەدى.
ازاماتتىق قوعام قالاي داميدى؟ ازاماتتىق قوعام دەڭگەيىن ولشەيتىن CIVICUS رەيتينگى, جەمقورلىق دارەجەسىن باقىلايتىن Transparency International ۇيىمىنىڭ رەيتينگى, ءسوز ەركىندىگىن باعامدايتىن شەكاراسىز رەپورتەرلەر سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ازاماتتىق قوعامدى ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى بەرەتىن كەڭەستەرى اسا كۇردەلى ەمەس. بارلىق سالادا اشىقتىق, ەركىندىك, مولدىرلىك ءپرينتسيپىن ساقتاۋ. ماسەلەن, جەمقورلىق. پرەزيدەنت «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە بىلتىر ەلىمىزدە وتكەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ 75% ءبىر عانا قاينار كوزدەن (كومپانيادان) كەلگەنىن مالىمدەدى. ياعني, ۇلكەن قاراجاتتىڭ تاعدىرىن مەملەكەتتىك ورگانداعى نەمەسە ۇلتتىق كومپانياداعى ساناۋلى ادام عانا شەشە بەرسە, بۇل كورسەتكىش وزگەرمەيدى. مۇنداي ماڭىزدى شەشىمدەرگە قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى, جۋرناليستەر, بەلسەندى ازاماتتار, ساياسي پارتيالار ارالاسپاي, جەمقورلىق سەكىلدى تۇيىتكىلدەر ازايمايدى.
قازاقستان عانا ەمەس, كوپتەگەن دامۋشى, ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەرگە ءتان وسىنداي پروتسەستەردى ءساتتى ەڭسەرگەن مەملەكەتتەر دە جوق ەمەس. سوڭعى 30-40 جىلدىقتا وعان بالتىق ەلدەرىن, كەيبىر وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىن جاتقىزۋعا بولادى. ولار نەگىزىنەن ازاماتتىق قوعامدى, ياعني ونىڭ ينستيتۋتتارىن دامىتتى. ساياسي پارتيالاردى, باق, كاسىپوداقتاردى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعاردى, اشىق باسەكەگە ءتۇسىردى. ءوز كەزەگىندە, بۇل شەشىم نارىق ەكونوميكاسىمەن, بيزنەسپەن ءساتتى قابىسا كەتكەن.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«Egemen Qazaqstan»
