2011 جىل قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە سەزىنەرلىكتەي ۇلەس قوستى. الايدا ۇمىتتەندىرەتىن ۇردىستەر جاعدايىندا سوڭعى 16 جىلدا قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ ءسۋبستانتيۆتى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى الاڭداتادى. وسى بەدەلدى فورۋم قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ كوش باسىندا جۇرۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
ءبىز قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ باستى تەتىكتەرىن تالقىلاۋدىڭ جالعىز جانە بالاماسىز كوپجاقتى الاڭى رەتىندە قاراستىراتىنىمىزدى قۋاتتاعىم كەلەدى. اتالعان فورۋمنىڭ جوعارى الەۋەتى بارىنا جانە ونىڭ قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە ماڭىزدى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن.
ءبىز كونفەرەنتسيا جۇمىسىن ءتيىستى ساياسي جاعدايدىڭ قۇرىلۋىنا دەيىن توقتاتۋمەن كەلىسپەيمىز. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا وسىدان دا كۇردەلى حالىقارالىق ساياسي جاعدايدا قۇرىلىپ, ءساتتى قىزمەت اتقارعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
كونفەرەنتسيانىڭ ءسۋبستانتيۆتى جۇمىسىن باستاۋ ءۇشىن تەك قانا ساياسي ەرىك قاجەت ەكەنىنە نىق سەنەمىز. قازاقستان كونفەرەنتسيانىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەرى الاۋىزدىقتارىن ەڭسەرىپ, كۇن ءتارتىبىنىڭ جۇمىسىنا كىرىسەدى دەگەن ۇمىتتە. ءبىز قۇرمەتتى كونفەرەنتسيا باس حاتشىسىنىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, سونىمەن قاتار, قالىپتاسقان تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەۋ ماقساتىنداعى كورنەكتى قايراتكەرلەر توبىن قۇرۋ ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدەگى ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىسىن قولدايمىز.
وسىعان قوسا, راسىمدەردىڭ وزگەرۋى مەن قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇيەلىك رەفورمالارى – بۇل پاناتسەيا ەمەس دەپ سانايمىز. ءبىز ماسەلە باسقا ارنادا جاتىر دەپ ەسەپتەيتىن دەلەگاتسيالار كوزقاراسىنا ورتاقتاسامىز.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنداعى ىلگەرىلەۋدىڭ جوقتىعى جالپى جاھاندىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى جاعدايدىڭ بەينەسى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتەر ۇلتتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە وزدەرىنىڭ جولدارىن ۇستانادى جانە قايشىلىقتار سەبەپتەرىن قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ رەگلامەنتىندە ىزدەۋ قاجەتتىلىگى جوق. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە قابىلدانعان كونسەنسۋس قاعيداسى ادىلەتتى جانە بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن ۇيلەستىرىلگەن قۇجاتتار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن, كونسەنسۋس قاعيداسىن كونفەرەنتسيا جۇمىسىن بلوكتاۋ ءۇشىن پايدالانعان ورەسكەل دەپ ەسەپتەيمىز. ۇلتتىق مۇددەلەردى كونسترۋكتيۆتى تالقىلاۋ مەن ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەردى ىزدەۋ بارىسىندا قورعاۋ قاجەت دەگەن تۇسىنىككە نەگىزدەلەمىز. قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى جەدەل ناقتى قادامداردى قابىلداۋ ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىزگە ساي كەلەدى.
سونىمەن قاتار, جەكە ماسەلەلەردى كونفەرەنتسيانىڭ شەڭبەرىنەن تىس شىعارۋدى ءجونسىز دەپ ەسەپتەمەيمىز. مەملەكەتتەردىڭ قارۋسىزدانۋى جاعىنان باستى مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىنسىز بالامالى تالقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ, قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ امبەباپ جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەۋىنە الىپ كەلەدى.
قازاقستان قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىندا كەلەسى ءتورت ماڭىزدى ماسەلەنى تەڭ شامادا باسىمدى دەپ سانايدى: يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ىدىراتقىش ماتەريالدار وندىرىسىنە تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ, قاۋىپسىزدىكتىڭ جاعىمسىز كەپىلدىكتەرىن بەرۋ جانە عارىشتا جانتالاسا قارۋلانۋدى بولدىرماۋ. ولاردىڭ ارقايسىسى ماڭىزدى جانە ۇجىمدىق شەشىمدى قاجەت ەتەدى. جانە ءبىز ولار بويىنشا جۇمىستى ءبىر مەزگىلدىك جانە شۇعىل باستاۋدى قولدايمىز.
بۇگىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت (ياقتش) ىرگەتاسى بولىپ تابىلاتىن جاھاندىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى ستاگناتسيانى ەڭسەرۋ اسا ماڭىزدى. ءبىز ياقتش شەڭبەرىنەن تىس قىزمەت ەتەتىن نەمەسە شارتتان شىعۋ الدىندا تۇرعان مەملەكەتتەرگە قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ مۇشەلەرىمەن ءۇش ىرگەلى جاساۋشىنىڭ – قارۋسىزدانۋدىڭ, تاراتپاۋدىڭ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ – تۇتاستىعىندا كورىنىس تاپقان مىندەتتەمەلەرىن شارتسىز ورىنداۋىنا قول جەتكىزۋ قاجەت.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-شى سەسسياسى بارىسىندا يادرولىق دەرجاۆالارعا قازىرگى كەزدەگى بولمىستى ەسكەرە وتىرىپ العا تارتىلعان يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار ۇسىنىسىمەن شىققان.
قازاقستان باسشىسى بۇۇ اياسىندا بارلىق مەملەكەتتەردىڭ يادروسىز الەم يدەالدارىنا بىرتىندەپ ىلگەرىلەۋ بويىنشا يادروسىز الەمنىڭ جالپى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاۋدى باستاۋدى ۇسىندى. بۇل يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى قابىلداۋ باعىتىنداعى العاشقى ماڭىزدى قادام بولار ەدى.
كەيبىر اسا ىقپالدى مەملەكەتتەردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا (ياسجتسش) قول قويۋ مەن ونى راتيفيكاتسيالاۋدان قالىس قالۋى وكىنىش تۋىنداتادى. ءىستىڭ وسىنداي جاعدايى تەوريالىق تۇرعىدان يادرولىق دەرجاۆالارعا يادرولىق قارۋدى سىناۋدى جالعاستىرۋعا, ال ونى شىعارۋ الدىندا تۇرعان مەملەكەتتەرگە وزدەرىنىڭ راكەتالىق-يادرولىق باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىستى جازاسىز جالعاستىرۋعا تىيىم سالمايدى.
ءبىز اقش اكىمشىلىگىنىڭ اتالعان شارتتى اقش سەناتىندا راتيفيكاتسيالاۋ نيەتىن قولدايمىز جانە وسى ۇدەرىس تىم ۇزاققا سوزىلمايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. وسى ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاماعان بارلىق مەملەكەتتەردى وسى ۇدەرىستى شاپشاڭداتۋعا شاقىرامىز.
قازاقستان باستاماسىنا سايكەس بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2009 جىلعى جەلتوقساندا قابىلداعان 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار ياسجتسش ماقساتتارىنا تولىقتاي سايكەس كەلەدى.
2011 جىلى قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن انتييادرولىق باعىتتاعى بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارالار وتكىزىلدى. يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە جانە سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, بىلتىرعى جىلعى قازاندا استانا مەن سەمەي قالالارىندا ۇيىمداستىرىلعان يادروسىز الەم فورۋمىن ەرەكشە ايتا كەتكىم كەلەدى.
ايماق بويىنشا كورشىلەرىمەن ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرعان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان يادرولىق دەرجاۆالارمەن يادرولىق قارۋعا يە ەمەس مەملەكەتتەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن بەرۋ بويىنشا حالىقارالىق زاڭدىق كەپىلدىك مىندەتتەيتىن قۇجاتتى جاساۋعا شاقىرادى. سونىمەن قاتار, ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ سەمەي شارتىنىڭ ينستيتۋتتانۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋعا ەرىكتىلىگىن جانە ايماق قاتىسۋشىلارىنا جاعىمسىز كەپىلدىكتەر تۋرالى حاتتاماعا قول قويۋ ماقساتىندا «ۇلكەن يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرىمەن كونسترۋكتيۆتى سۇحبات باستاۋعا دايىندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
يىۇ سىمك استانا دەكلاراتسياسىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋدىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىندەگى پروگرەسس حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلاتىنىنا سەنە وتىرىپ, 2012 جىلعى كونفەرەنتسيا يدەياسىن قولداعان-تىن. استانالىق يىۇ سىمك-ءنىڭ جەكە قارارى تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋعا ارنالعان. 2012 جىلعى كونفەرەنتسيانى شاقىرۋعا جاردەمدەسۋ قازاقستاننىڭ 2011-2012 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە (يىۇ سىمك) توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتار قاتارىنا كىرەدى.
بەيبىت اتومعا تەڭ قولجەتىمدىلىك قاعيداسىن ۇستانا وتىرىپ, قازاقستان بىلتىرعى جىلعى شىلدەدە ءوزىنىڭ اۋماعىندا ماگاتە-ءنىڭ حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا ءوتىنىشىن جولداعان. ءبىز ماگاتە اياسىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ قوسىمشا رەزەرۆتەرىن قۇرۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا ءاربىر مۇشە مەملەكەتتىڭ ماگاتە-ءنىڭ تالاپتارىن تولىقتاي ورىنداۋ جاعدايىندا بەيبىت يادرولىق ارەكەتتەرىن دامىتۋ ءۇشىن يادرولىق وتىنعا كەپىلدەندىرىلگەن قولجەتىمدىلىگىن قۇراتىندىعىنا سەنىمدىمىز.
