ونىڭ سەبەبى جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى رەتىندە, ماماندار تۇرمەلەردىڭ تۇزەۋ ءرولىنىڭ تومەندىگىن ايتادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, سوتتالعانداردىڭ 70%-عا جۋىعى اباقتىعا قايتا ورالىپ, ناعىز رەتسيديۆيست, ياعني كانىگى قىلمىسكەرگە اينالادى ەكەن. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن تۇرمە تۇيتكىلى دەپ جىلى جاۋىپ قويا سالۋعا بولمايدى. بۇل ارادا تۇرمە ولاردىڭ جاندارىنا جاققاندىقتان وعان قايتا ورالمايتىنى بەلگىلى. اينالاسى سۇرعىلت دۋالدارمەن, تىكەن سىمدارمەن قورشالعان, تورلى تار تەرەزەلى قوڭىر ءتۇستى عيماراتتار كەز كەلگەن جاننىڭ تۇلا بويىن مۇزداتپاي قويمايدى. ال ونىڭ ىشىندەگى تىرشىلىك جاعدايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونى بىلە تۇرا قامشىداي قىسقا عۇمىرىندا, وسى قاپاستى نەگە قايتا-قايتا باسپانا ەتەر جانداردىڭ جاعدايىن كىم جەتە بىلگەن دەيسىز...
قاج مەكەمەلەرىندە 2019 جىلعى 1 اقپانداعى ەسەپ بويىنشا, 30 مىڭداي ادام جازاسىن وتەۋدە. ال ءبىر سوتتالعاندى اسىراۋ ءۇشىن جىلىنا ميلليونعا جۋىق تەڭگە جۇمسالاتىن كورىنەدى... بۇگىندە ولاردىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعدايى وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي جاقسارا ءتۇسۋى ءۇشىن, قىلمىستىق جازانى اتقارۋدى الەمدىك تانىلعان ستاندارتتارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن, 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا نازار اۋدارساق, وسى باعىتقا 16,5 ميلليارد تەڭگە جوسپارلانىپتى. وسى ورايدا بۇل قىرۋار قارجىنىڭ قايتارىمى قالاي بولاتىندىعىنا, جول كارتاسى بويىنشا كانىگى سوتتالعانداردىڭ سانىن ازايتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تاباتىنىنا قاتىستى قاندايدا ءبىر پىكىر ايتۋ قيىن.
ءتيىستى ورىندار سوتتالعانداردى الەۋمەتتەندىرۋ, قوعامنان الشاقتاتپاۋ جۇمىستارى ولاردىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە تۇسكەن كۇنىنەن باستاپ جۇرگىزىلەتىنىن ءارى ءاربىر سوتتالۋشىنىڭ نەگە بەيىم ەكەندىگى, پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالى, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى ەسكەرىلىپ, سول بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداناتىندىعىن العا تارتادى. ءتىپتى قىلمىس جاساپ, تۇزەۋ مەكەمەسىنە تۇسكەننەن كەيىن ولاردىڭ كوپشىلىگى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الىپ, جۇمىسشى ماماندىقتارىن يگەرۋلەرىنە جاعداي جاسالعان ەكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە سوتتالۋشىنىڭ بوستاندىققا شىققاننان كەيىن ءارى قاراي وتباسىن اسىراۋ نەمەسە قوعامعا ارالاسۋى جەڭىل بولىپ, كاسىبىنە سايكەس جۇمىس تابۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. دەسەك تە, شىندىعىندا سولاي ما؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءدال سولاي ەمەس ءتارىزدى... وسى تۇستا كەزىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, بۇل كۇندە زاڭگەرلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن ساراپشى جاسۇلان يسانىڭ پىكىرىنە كوز جۇگىرتسەك.
«جازاسىن وتەۋشىلەر ەكى ساناتقا بولىنەدى. العاشقىلارى, ءبىرىنشى رەت سوتتالعان نەمەسە قىلمىستى بايقاۋسىزدا جاساعاندار بولسا, ەكىنشىلەرى بىرنەشە رەت (رەتسيديۆتى) سوتتالعاندار. ءبىرىنشى ساناتتاعىلار, جازالارىن وتەپ شىققاننان سوڭ, قالايدا جۇمىسقا ورنالاسۋدى قالايدى. ەگەر ولاردىڭ وسى تالابى ورىندالسا, ءارى قارايعى ومىرلەرى دۇرىستالىپ كەتەدى. ال جۇمىسقا ورنالاسا الماسا, ءارى-بەرى ءجۇرىپ, ەكى قولعا ءىس تاپپاي, اقىرىندا قايتا قىلمىسقا ۇرىنادى. بۇل رەتسيديۆيستەر سانىن كوبەيتە تۇسەدى. شىنىندا, رەتسيديۆيستەر قوعامنان ءوز ورىندارىن تاۋىپ كەتەدى دەۋ قيىن. ولاردىڭ كوبىسى, تەمىر توردىڭ «تارتىبىنە» ەتتەرى ۇيرەنىپ العانى سونشالىق, ءوز ومىرلەرىن باسقاشا ەلەستەتە الماۋلارى دا مۇمكىن. وندايلار دەمالىسقا كەلگەندەي, ءبىر-ەكى اي عانا بوستاندىقتا ءجۇرىپ, سوسىن جاڭا قىلمىس جاساپ, ۇيرەنگەن جەرلەرىنە قايتا بارا سالادى. دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىنان تۇزەلىپ كەتەتىندەرى تابىلىپ قالاتىندارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سوتتالعانداردىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوساۋلارى مەن جازالارىن وتەۋ جاعدايىنا ساي مىنەز-قۇلقىن جاقسارتۋدى قاداعالاپ وتىرۋ جانە ورتاشا قاۋىپسىز مەكەمەدەن, قاۋىپسىزدىگى بارىنشا تومەن مەكەمەگە اۋىستىرۋ – تىكەلەي قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بايلانىستى ماڭىزدى ءىس. سوتتالعاننىڭ ايىبىن ءتۇسىنىپ, تۇزەلۋگە بەت الۋى – ولاردى كوتەرمەلەۋ شارالارىنىڭ دۇرىس ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋىنىڭ ناتيجەسى. بۇل جەردە, وزدەرىن «بەلسەندى» قىلىپ كورسەتكەندەر عانا العىس, ماراپات, تاعى باسقا دا كوتەرمەلەۋ شارالارىنا يە بولىپ جاتادى. ال وزدەرىن كورسەتە الماعاندار, كەز كەلگەن كوتەرمەلەۋ شارالارىنان تىس قالادى. مىنە, سوندىقتان بىرتوعا مىنەزدى, ءبىر ىزبەن عانا جۇرەتىن سوتتالۋشىنىڭ ىشكى كوزقاراسى ءتۇزۋ ەكەنىن بايقاي الىپ, سوعان ساي كوتەرمەلەۋ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك-اق», دەيدى زاڭگەر.
سوتتالعانداردىڭ قايتا قىلمىسقا بارۋىنا باسپاناسىنىڭ بولماۋى, جۇمىستىڭ جوقتىعى, كريمينالدى ىستەن قول ۇزبەۋى, الەۋمەتتىك-وتباسىلىق بايلانىستىڭ السىرەۋى سياقتى بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەتىنى انىق. بۇلارعا قوسىمشا, ىشكىلىككە, ەسىرتكىگە سالىنۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ۇزاق مەرزىم وتىرۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان تەرىس پسيحولوگيالىق اسەرلەر جازاسىن وتەپ شىققانداردى قايتادان قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەيدى. بۇل جەردە جوعارىدا ايتىلىپ وتكەندەي, كريمينالدى ىستەن قول ۇزبەۋى دەگەن ءسوز, ولاردىڭ تولىق تۇزەلمەگەنىن ايعاقتايدى. ەندەشە, وسى جاعدايلاردى بولدىرماس ءۇشىن 2016 جىلدىڭ سوڭىندا «پروباتسيا تۋرالى» زاڭ ازىرلەنگەن ەدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ 2016 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە پروباتسيا قىزمەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازاماتتاردى الەۋمەتتىك وڭالتۋدىڭ 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەن بولاتىن. ويتكەنى پەنيتەنتسيارلىق جۇيەدە تاربيە پروتسەسىنە ءمان بەرىلۋى ءتيىس.
ءبىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ زاڭدى تالاپتارعا ساي ەكەندىگىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق تا قۋاتتايدى. ول: «بوستاندىققا شىققاندا ءارتۇرلى ومىرلىك جاعدايلاردا ورىندى شەشىم قابىلداۋ داعدىسى وزگەرەدى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق بايلانىستا قولداناتىن مىنەز-قۇلقىن كورسەتۋ نىسانى دا وزگەرەدى. سوندىقتان قايتا قۇقىق بۇزۋشىلىققا باراتىن ادامداردىڭ جەكە تۇلعاسىنا پسيحولوگيالىق سيپاتتاما بەرگەن كەزدە, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان باسقا ادامداردان وزگەشە سيپاتتارىنا ءمان بەرۋ قاجەت. ويتكەنى سوتتالۋشىلاردىڭ مۇنداي مىنەز-قۇلىقتى تۇزەۋ مەكەمەسىندە بولعان باسقا دا سوتتالعانداردىڭ ءارتۇرلى وعاش قىلىقتارىنان ۇلگى ەتىپ, بويىنا ءسىڭىرىپ الۋى ىقتيمال. بۇل سوتتالۋشىلاردىڭ قايتا قۇقىق بۇزۋشى ارەكەتتەرگە بارۋىنىڭ العىشارتى. ەندەشە, تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ سىرتىندا, قوعامدىق ومىردە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق قۇبىلىستارعا دۇرىس باعا بەرۋ, سوعان لايىق سوتتالعاننىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن سايكەستەندىرۋ ماسەلەسى بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە نازاردان تىس قالماۋى قاجەت», دەيدى.
بوساپ شىققان سوڭ تۇزەۋ مەكەمەسىنە قايتا ءتۇسۋ جاعدايلارى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا دا كەزدەسىپ جاتادى. وتكەن جىلدارى 20-عا جۋىق ءجاسوسپىرىم قايتادان اياقتارىن شالىس باسسا, 10-نان اسا ءجاسوسپىرىم ءۇشىنشى رەت, ءتىپتى قايسىبىرى ءتورتىنشى رەت زاڭ بۇزعان. مۇنىڭ تاعى دا نەگىزگى سەبەبى, تۇرمەدەن ورالعان جاستاردىڭ كوبى ۇلكەن ومىردەن قول ءۇزىپ قالعاندىقتان تۋىسقاندارىمەن قارىم-قاتىناستى جوعالتىپ, ءتۇرلى تۇرمىس اۋىرتپالىقتارىمەن بەتپە-بەت جالعىز قالۋىنان.
ءيا, قالاي دەسەك تە, پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنىڭ پروبلەمالارىنا, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جاتقان ادامدارمەن جانە جازاسىن وتەپ شىققان ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىنە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت-اق. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ ءبىر مىندەتى تۇرمەدەگى ادامدار سانىن ازايتۋ بولسا, قوعامنان وقشاۋلاۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى ورىنداۋ ينستيتۋتىن دامىتىپ, جازاسىن وتەپ شىققان ادامداردى الەۋمەتكە تۇپكىلىكتى كىرىكتىرۋ, ءسويتىپ قوعامعا بەيىمدەۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن شارالاردى مىندەتتى تۇردە ىسكە اسىرا الۋ تۇرمە تۇيتكىلدەرىنەن ارىلۋدىڭ ماڭىزدى قادامى ەكەنىن تۇسىنگەنىمىز ءجون.
الەكساندر تاسبولات,
«Egemen Qazaqstan»
