ەسكى كوزدەردىڭ ايتۋىنشا, كەڭتاناۋعا جاسىندا قوراسىنا مال-باس بىتپەي, اۋلەتىنە داۋلەتتىڭ شىرىنى جۇقپاي كەدەيلىكپەن كۇن كورگەن. ورتا جاسقا كەلگەندە كوكتەگى قىران قۇستىڭ ءتىلىن ءبىلىپ, بابىن تاپقان دا, بايلىققا كەنەلگەن ەكەن. اسىرەسە كەدەي قۇسبەگىنى داۋلەتكە كەنەلتىپ, جالپاق جۇرتقا اتاعىن شىعارعان, ارتىنا وشپەستەي ءىزىن قالدىرعان ونىڭ اتاقتى سارى قۇسى ەكەن. كەڭتاناۋدىڭ سارى قىرانى جايلى اڭىز التايدىڭ اسقار تاۋلارىندا ءالى كۇنگە دەيىن ءورىپ ءجۇر.
ءبىر جىلدارى مىناداي قىزىق بولىپتى. قۇس بىتكەن تۇلەكتە وتىرعان قىرىق كۇن شىلدەنىڭ ورتاسى. دولان تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان كەڭتاناۋ اۋىلى كەشكى ساۋىننان كەيىن قوي-قوزىنى جامىراتىپ, مالدى توسكە سالىپ قويماي ما. ءدال وسى تۇستا بەتكەيدە كولبەپ جاتقان وتارعا قاسقىر شاۋىپتى. كەڭتاناۋ قايتەر ەكەن دەپ تۇلەكتە وتىرعان سارى قۇستى جىبەرە سالعان. جەر باۋىرلاي ۇشقان قىران بەتكەيدى ورلەپ بارىپ, جارق ەتىپ كوتەرىلگەن- دە قوڭىر توقتىنى جاۋكەمدەپ جەپ جاتقان كۇشىك قاسقىردى تىرپ ەتكىزبەي باسىپ قالعان. وقيعانى باستان-اياق تاماشالاپ تۇرعان كورشى قۇسايىن قاريا «تۇلەكتەگى بۇركىت قاسقىرعا تۇسكەنىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن, مەنىڭ بىلۋىمشە دالانىڭ ءبورىسىن ۇستاعان سارى قۇس ەمەس, كەڭتاناۋدىڭ ماڭدايداعى باعى شىعار» دەپ باسىن شايقاپتى.
– بىردە, – دەيدى سارى قىران جايلى اڭىزدى ايتۋشىلار, – كەڭتاناۋ بىرنەشە ءۇيىر جىلقىسىن كوكسۇن تاۋىنىڭ جونىنداعى سارى شۇيگىنگە جايا بارىپ, سالبۋرىن قۇرىپ جاتادى. كوزى كورگەندەر ايتادى: «سول جىلى كوكسۇننىڭ كۇنگەيىندە تۇلكى-قارساق قالمادى. زارى كەلگەن سارى قىران تىلەپ ۇشىپ, تۇلكى-قارساقتى ءوزى قاعىپ, ءوزى الا بەرەتىن», دەيدى.
سودان ءبىر كۇنى قىرانىن بالداققا وتىرعىزىپ, ساياتقا شىققان قۇسبەگى كەڭتاناۋ قارا تۇلكىنى كوزى شالىپ قالادى. دەرەۋ بۇركىتىنىڭ توماعاسىن سىپىرىپ, قارا تۇلكىنى قاقتىرماققا جىبەرەدى. تۇلكى دە اككى ەكەن, زىپ ەتىپ تاستىڭ ۇڭگىر قۋىسىنا كىرىپ ۇلگەرەدى. ۇڭگىر تەرەڭ ەكەن, تۇبىنە قۇرىق بويلامايدى. اككى تۇلكى ادامدار الىستاپ كەتسە, قۋىستان باسىن قىلتيتىپ قاراپ تۇرادى. قۇس جىبەرسە زىپ ەتىپ ىنگە كىرىپ كەتەدى. وسىلاي كۇنى بويى ارپالىسىپ قارا تۇلكىنى قاعا الماعان كەڭتاناۋ ايلاعا كوشەدى. قاعۋشىسىن شاقىرىپ الىپ, جەمقالتانى تولتىرىپ تۇيەنىڭ قۇمالاعىن تەرگىزەدى دە «سەن بار دا, ۇڭگىردىڭ جەلكەسىندەگى جالپاق تاسقا جاسىرىن. تۇلكى كىرگەن ۇڭگىردىڭ اۋزىن ىلديلاتىپ, تۇيەنىڭ قۇمالاعىن قاردىڭ ۇستىمەن دومالات, باستابىندا ۇڭگىردىڭ اۋزىنا جاقىنداتىپ, اقىرىنداپ دومالات, تۇلكىنىڭ قۇلاعى قۋىستان كورىنگەن كەزدە قۇمالاقتى ۇزاتىڭقىراتىپ قاتتىراق دومالات», دەيدى. ءوزى قالتارىستاعى قاقپا تاستىڭ جەلكەسىنەن قىران سارىنىڭ توماعاسىن تارتىپ دايىن تۇرادى.
قاعۋشى قۇسبەگىنىڭ ايتۋى بويىنشا جاسىرىنىپ وتىرىپ قۇمالاقتى ءبىر-بىردەن دومالاتادى. كوبىك قاردى بۇلكىلدەتە دومالاعان قۇمالاقتاردى تىشقان ەكەن دەپ ويلاعان تۇلكى ۇڭگىردەن باسىن شىعارادى. وسى كەزدە قاعۋشى قۇمالاقتى كوبىك قاردان ۇزاتىڭقىراپ دومالاتادى. ءسويتىپ «تىشقان» قۇمالاققا قاراي لىپ ەتىپ اتىلعان اش تۇلكىنى دايىن تۇرعان قىران سارى تاڭنان ءىلىپ, تۇمسىعىنان قايىرعان ەكەن. قارا تۇلكىنىڭ ارتقى سانىن قىزىلداتىپ قۇسىنا جۇلعىزعان كەڭتاناۋ «قارا تۇلكى سەن قۋسىڭ, سەنەن اسقان مەن قۋمىن» دەگەن ەكەن.
ءبىر جىلدارى قار قالىڭ ءتۇسىپ, قاتتى ايازدى بولىپتى. كەڭتاناۋ قۇسبەگى ساۋىر تاۋىندا ساياتشىلىق قىلىپ ءجۇرىپ, كۇن ەڭكەيە ۇيىككەن قاسقىردىڭ ۇيىرىنە كەز بولىپتى. سارى قىران تىلەنىپ بولماعان سوڭ اياق باۋىن بوساتىپ جىبەرگەن ەكەن, تىك كوتەرىلىپ ۇشقان بۇركىت ءۇيىر سوڭىندا كەتىپ بارا جاتقان ولەكشىن قاسقىردى ميلىعىن بۇرە ۇستاپ, باسىپ قالادى. وماقاسا قۇلاعان ولەكشىن قانشىق قىڭسىلاپ, ارتقى اياعىمەن كوبىك قاردى بۇرقىراتىپ تەپكىلەيدى. سول مەزەتتە ءۇيىرباسى ارلان قانشىعىن شەڭگەلدەپ العان قىران سارىعا قاراي كەرى ۇمتىلادى. ەكپىندەپ كەلىپ ارس ەتىپ قاپپاق بولعاندا بۇركىت ەكىنشى شەڭگەلىن ارلاننىڭ قۇلاق-شەكەسىنە سالىپ جىبەرەدى. قىراننىڭ شەڭگەلىنە ىلىنگەن قوس قاسقىر قۇيرىقتارىن سابالاپ, قۇمعا قاراي قاشادى. قىران سارى قوس قاسقىردىڭ باسىن قوسا شەڭگەلدەپ الىپ, رەتى كەلگەندە قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ كوتەرىلگەندە, ەكى قاسقىردىڭ باسى ءبىر-بىرىنە سوعىلادى ەكەن.
قۇستان كوز جازباي الىستان قاراپ تۇرعان كەڭتاناۋ مەن قاسىنداعى باسقا ساياتشىلار اتتارىن بوربايلاتىپ بۇركىتتىڭ سوڭىنان شابادى. ارلان مەن قانشىق باستارىندا بۇركىت توراڭعىلى قۇمنىڭ ىشىنە بارىپ كىرەدى. ءسويتىپ شىبىن جانى شىرقىراپ شاپقان ەكى قاسقىر الدىندا تۇرعان ءبىر ءتۇپ توراڭعىنىڭ ەكى جاعىنان كەسىپ وتە شىققاندا, توراڭعىنىڭ ورتاسىنا تاپ كەلگەن بۇركىتتىڭ دەنەسى قاق ءبولىنىپ, دەنەسى ارلاننىڭ باسىندا, ءبىر سانى شەڭگەلى اجىراماعان كۇيى قانشىقتىڭ قۇلاق شەكەسىندە كەتىپتى.
قۇستىڭ دەنەسى باسىندا كەتكەن ارلاندى اڭشىلار كوپ ۇزاماي جىعىلعان جەرىنەن سوعىپ الىپتى. ال قۇستىڭ ءبىر جاق سانى قۇلاق-شەكەسىندە كەتكەن قانشىق قاسقىر ۇزاڭقىراپ كەتىپ, كوز بايلانعاننان كەيىن ءىز جازدىرىپ تابىلماپتى. كەڭتاناۋ قىران قۇسىنان ايىرىلىپ قايعىرسا دا, ەكى بىردەي قاسقىردى قابات شەڭگەلدەگەن قايراتىنا تاڭدانىپ, سول ماڭعا تۇنەپ, تاڭەرتەڭ جارىق تۇسە كەتكەن قانشىق قاسقىردىڭ ىزىنە تۇسسە, ول دا كوپ ۇزاماپتى. باسى ءىسىپ, قۇمنىڭ اراسىندا سەندەلىپ جۇرگەن جەرىنەن جىگىتتەر اتپەن باستىرمالاتىپ سوعىپ الىپتى. قىراننىڭ شەڭگەلى قاسقىردىڭ باسىندا الىنباستاي بولىپ سىرەسىپ قاتىپ قالعان ەكەن. اتاقتى قىران سارىنىڭ عۇمىرى وسىلاي اياقتالعان ەكەن.
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
