– ون جەتى جاسىڭىزدا سوعىسقا ءوزىڭىز سۇرانىپ بارعان ەكەنسىز. بىزگە قازىر ايتۋ وڭاي, سەزىنۋ قيىن. ول كەزدە حالىق قانداي كۇيدە ەدى؟
– مەن 1924 جىلعىمىن. وتان سوعىسى باستالعاندا ون التى جاستا ەدىم. ماۋسىمنىڭ ءۇشى كۇنى راديودان ستالين سويلەدى. ستاليننىڭ ءسوزى كەڭەس حالقىنا ارنالعان بولاتىن. «سولداتى! وفيتسەرى! گەنەرالى! ادميرالى! رابوچي كلاسس, كولحوزنيكي, ك ۆام يا وبراششايۋس, درۋزيا موي». ستالين «درۋزيا موي» دەپ ايتا قويمايتىن ادام. سول ءسوزدى ەستىگەندە جىلاعاندار دا بولدى. ءسوزىنىڭ اياق جاعىندا: ء«بىزدىڭ سوعىسىمىز-اق. ءبىز جەڭەمىز!» – دەگەندى ايتتى. سول ارادا ءبىز دە تۇردىق. ءبىزدىڭ ۇققانىمىز ءبىر نارسە: حالىق قيىن جاعدايعا ۇشىراعان. كەيبىرەۋلەر ۇيىنە قايتتى. ءبىز كوشەدە اسىق ويناپ, دوپ تەۋىپ جۇرگەن بالا ەدىك. ۇيگە كەلسەك, ءۇن-ءتۇن جوق. ەشكىم سويلەمەيدى. «وۋ, نە بولدى؟!» دەپ سۇرايدى. ءستاليننىڭ ءسوزىن ايتتىق.
سوعىسقا ەلدى الا باستادى. ەكى ايدىڭ ىشىندە كوپ ادام كەتتى. اكەم رايفينوتدەلدا ينسپەكتور بولاتىن. اعامنىڭ بىرەۋى كولحوزدا, بىرەۋ قاراپايىم قىزمەتكەر بولاتىن. تالقان-تارىسىن دورباعا سالىپ, ۇشەۋى مايدانعا ءجۇرىپ كەتتى. ول ۋاقىتتا الماتىعا اربامەنەن, ماشينامەن الىپ كەتۋشى ەدى. سوعىسقا كەتىپ بارا جاتقان ادامداردى مۋزىكامەن شىعارىپ سالاتىن. ودان كەيىن ويىن دا توقتادى. تامىز ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مەكتەپكە باردىق. مولوتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ توعىزىنشى سىنىبىن بىتىرگەن ەدىم. ون شاقتى بالا جينالىپ قالدىق. سۇراستىرساق ساباق بەرەتىن ەركەك مۇعالىمدەر وزدەرى سۇرانىپ سوعىسقا اتتانىپ كەتىپتى. «اكەلەرىمىز, اعالارىمىز وتان قورعاپ جۇرگەندە, ءبىزدىڭ اۋىلدا جۇرگەنىمىز دۇرىس پا؟» دەگەن ءسوز بولدى. سودان اقىلداسىپ كەلىپ, ءبىز دە سوعىسقا سۇراندىق. اۋداندىق «ۇلگىلى كولحوز» دەگەن گازەت بولاتىن. سوعان بارىپ, ءوزىمىزدىڭ قان مايدانعا ءوز ەركىمىزبەن اتتاناتىنىمىزدى ايتتىق.
اۋداندىق اسكەري بولىمشەگە باردىق. تۇماربەكوۆ دەگەن ادام بار ەدى. سول كىسى: «سەندەر مىلتىق كوتەرە المايسىڭدار» دەپ ءبىزدى سوعىسقا دايىندايتىن جەرگە جىبەردى. وندا ەكى اي بولدىق. ون ەكى بالا ەدىك. ارامىزدا ءبىر ورىس, قالعاندارى قازاق بولاتىن. گازەتكە سۋرەتىمىزبەن ء«وز ەركىمەن سۇرانعاندار» دەپ باسىپ جىبەردى. تۇرگەندە سەگىز ايلىق مۇعالىمدىك كۋرس اشىپتى. سوندا وقۋعا تۇستىك. سوندا وقۋدا جۇرگەندە اسكەري بولىمشەدەن بىزگە شاقىرتۋ كەلدى. جۇگىمىزدى الىپ, سوندا كەلدىك. ءبىزدى اربامەن دە, ماشينامەن دە ەمەس جاياۋ جىبەردى. سونىمەن, ءبىز قىرىق بەس شاقىرىم جەردى جاياۋ ءجۇرىپ كەلدىك. تاڭەرتەڭ شىعىپ, كەشكە الماتى ماڭىنداعى كالينين سوۆحوزىنىڭ جانىنا كەلىپ تۇنەدىك. ەرتەسى «الماتى-1»-گە باردىق.
بارساق, ءبىزدى الىپ باراتىن ءبىر جاس جىگىتتى بەلگىلەگەن ەكەن. بارلىق قۇجات سونىڭ قولىندا. ول كەتىپ قالىپتى. ارى كۇتەمىز, بەرى كۇتەمىز. جوق. بىزگە كۇدىكپەن قاراپ, زاتتارىمىزدى دا ۇرلاتىپ الدىق. ەرتەسى كۇنى قازاق اسكەري بولىمشەسىنەن جولداما الدىق. الماتىدان تاشكەنتكە باردىق. سوندا ءۇش اي ۋچيليششەدە وقىدىق. راديو-تەلەگرافنىي كۋرس دەيدى. ءۇش ايدان كەيىن ءبىزدى ماسكەۋ قالاسىنا اتتاندىردى. كرەملدىڭ ۇستىندە اەروستات دەگەن زاتتار قاپتاپ تۇردى. كرەملگە بومبا تاستاتپاۋ ءۇشىن جاۋىپ قويعان ەكەن. سول جەردە ءبىزدى ەكىگە ءبولدى. بىزبەن بىرگە ناعاشى اعام دا بولعان. ساپتا قول ۇستاسىپ, «ولسەك, بىرگە ولەيىك» دەپ تۇر ەدىك, كوماندير كەلىپ, قولىمىزدى ايىرىپ, ەكەۋىمىزدى ەكى جاققا جىبەردى. ونى كاۆكاز ماڭىنا, مەنى كالينين فرونتىنا. كالينين فرونتىندا «مارس» دەگەن وپەراتسيا ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. سول جەردە ءبىر رەت جارالاندىم, ءبىر رەت كونتۋزيا الدىم. كونتۋزياعا بايلانىستى ايتاتىنىم. بەيتاراپ ارالىقتا نەمىستەردىڭ ءبىر پۋلەمەتى جاتىر ەدى. سولداتى وققا ۇشقان. سونى كىم الىپ كەلەدى دەگەن بۇيرىق كەلدى. جانىمدا ءبىر ورىس جىگىتى بار, ء«بىز الىپ كەلەيىك» دەدىم. ەڭبەكتەپ بارىپ, ءبىر پۋلەمەتتى ەكى ديسكىسىمەن الىپ كەلدىك. سودان كوماندنىي پۋنكتتە كومبات قاراپ تۇر ەكەن. سول كەلىپ: «پۋلەمەتتى الىپ كەلگەن كىم؟» دەدى. ولار ءبىزدى كورسەتتى. سول ءۇشىن ءۇشىنشى دەڭگەيلى «داڭق» وردەنىن بەردى. سول مايداندا جارالاندىق. ءبىزدى شانا تەكتەس سۇيرەتپەگە (سولوسكا) بايلاپ, ۇيرەتىلگەن يتتەرگە سۇيرەتتىرىپ جىبەردى. قاراعايلاردىڭ اراسىمەن ەشبىر جەرگە سوقپاي, يتتەر ءبىزدى ەمدەۋ پۋنكتىنە جەتكىزدى. ءبىز ەسىمىزدەن ايىرىلىپ قالعان ەدىك. ءبىزدى «نە جيلەتس» دەپ زوۆقا لاقتىرىپ جىبەردى. ولگەن ادامداردىڭ اراسىندا جارتى تۇنگە دەيىن جاتىپپىز. سۋىقتان ەسىمىزدى جيناپ, «يا جيۆوي» دەپ ايعايلادىق. سونىمەن, ءبىزدى سانيتارلار جۇگىرىپ كەلىپ, ەمدەۋگە اپارىپ, ەكى ايدان كەيىن مايدانعا جىبەردى.
– اكەڭىزبەن قاي مايداندا بىرگە بولدىڭىز؟
– ءبىر كۇنى راديودا سويلەسىپ وتىرسام, ءبىر قازاق بالاسى ەكەن: «مەن سوتىي بريگادادانمىن», - دەپ ايتتى. «مەنىڭ اكەم سول بريگادادا ەدى, ءبىلىپ بەرەسىڭ بە؟» دەپ ەدىم, ء«بىلىپ بەرەيىن» دەدى. بىراق ءبىلىپ بەرە المادى. اكەم مەنەن ون كۇن بۇرىن مايدانعا كىرگەن ەكەن...
– كالينين فرونتىندا عوي.
– ول كىسىنىڭ اتى – تۇرعانباي. «وپەراتسيا «مارس». كازاحي ۆ دولينە سمەرتي» دەگەن كىتاپتا بار. قازاقتاردىڭ قىرىلعان جەرى – وسى. ەكى ميلليون قازاق شەيىت بولعان. بىراق اكەمىز تۋرالى «پروپال بەز ۆەستي» دەگەن قاعاز كەلدى. ءولىپ قالدى دەپ جىلاپ-سىقتاپ جۇرگەنىمىزدە, ءتىرى ەكەن دەگەن حاباردى ەستىدىك. شەشەمىز ايتاتىن: «سول نەمىستىڭ ءبىر قىزىنا ۇيلەنىپ, ۇندەمەي جاتقان شىعار ۇيالىپ» دەپ. كەيىن اكەم قايتىس بولعان جەرگە قارىنداسىم بارىپ كەلدى. جاتقان جەرىن كورىپ, سول جەردەگى تىزىمنەن اتىن وقىپتى. بىراق الىپ كەلۋگە مۇمكىندىك بولمادى. كوردىڭىز بە, ون كۇن ايىرماشىلىق. ول كىسى 12-سىندە قايتىس بولعان. مەن 21-ىندە جارالى بولدىم. ءبىر سوعىس وسى. كالينين فرونتى. ودان كەيىن لەنينگرادتى بلوكادادان بوساتۋعا سالدى.
ۆولگانىڭ بويىنداعى ءبىر قالاعا لەنينگرادتان جدانوۆ اتىنداعى اسكەري-ينجەنەرلىك ۋچيليششە كوشىرىلگەن ەكەن. سول جەردە وفيتسەرلىك وقۋدا بولدىم. مايدان كەزى. وقۋىم بىتە سالىسىمەن, ۇشاقپەن ءبىر تۇندە ەۋروپا جەرىندەگى ەكىنشى بەلارۋس فرونتىنا اپاردى. سول جەردە كىشكەنە ەرلىگىمدى كورسەتكەندەي بولدىم. ەكى وردەن الدىم. ءبىر جاعى اۆستريا, ءبىر جاعى پولشانىڭ شەكاراسىنان وتەتىن وزەنگە كوپىر جاساپ, اسكەردى وتكىزدىك. سول ارادا سوعىس ءبىتتى. ءبىزدىڭ باس قولباسشىمىز روكوسسوۆسكي: «بىزگە بەرليندى الۋدى تاپسىرعان ەدى. بىراق بىزدەن بۇرىن جۋكوۆ الدى. سوعىستىڭ اتى – سوعىس. جەڭىس بارىمىزگە ورتاق. سول ءۇشىن قۋانايىق!» دەپ ءسوز سويلەدى. سودان ءبىز شتيتتەل دەگەن قالانى تازالادىق. ءبىزدىڭ الدىمىزدا نەمىستەر ەكى ساعات بۇرىن كوشىپ كەتكەن ەكەن. سول ارادان ەلىمىزگە قايتتىق. تاشكەنتكە كەلدىك. تاشكەنتتەن تۇرىكمەنستاننىڭ لەنيناباد قالاسىنا اپاردى. سول جەردە وفيتسەر رەتىندە ءبىر ايلىق دەمالىس بەردى.
اۋىلعا كەلسەم, حالدەرى وتە ناشار ەكەن. شەشەمىز اپامىزدى, اعامىزدىڭ ايەلىن, ءۇش بالانى ءوزى جالعىز باعىپ ءجۇر ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ءبىر شەشەن وتباسىن اسىراپ العان. قوراداعى توقال تامدا سولار تۇرادى ەكەن. «مىنالار كىم؟» دەسەم, «ول شەشەن دەگەن حالىق. اكەپ توككەسىن, جانىم اشىپ تامدى بوساتىپ بەردىم» دەدى. ءسويتىپ, «ۇيىنە قارايتىن ادام جوق» دەپ انىقتاما الدىم. قازاقباەۆ دەگەن باستىق قابىلدادى. سودان اسكەردەن تولىق شىقتىم. ودان كەيىن اسكەري بولىمشەدە ىستەدىم. سول جەردە ىستەپ ءجۇرىپ, سوعىسقا بايلانىستى تاستاپ كەتكەن ساباعىمدى كەشكە وقىپ ءجۇردىم. ونىنشى سىنىپتىڭ قۇجاتىن الىپ, الماتىعا كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇستىم. ونى ءتورت جىلدا ءبىتىردىم. اسكەرگە بارىپ كەلگەندەر جاقسى وقىسا, ءبىر كۋرس اتتاۋعا بولادى ەكەن. ەكىنشى كۋرستى اتتاپ, ءۇشىنشى كۋرسقا ءتۇستىم. اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, اكادەميادا ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ قامقورلىعىن كوردىم.
– ءبىر كۋرس اتتاپ كەتكەندە, اۋىز əدەبيەتىنەن بالتاباي ادامباەۆ ەكەۋىڭىزدىڭ اۋەزوۆكە ەمتيحان تاپسىرعاندارىڭىز ءبىر حيكايا ەكەن. سونى ايتىپ بەرەسىز بە؟
– ايتىپ بەرەيىن. سول كەزدەگى رەكتورىمىز تولەگەن تاجىباەۆتان ءبىر كۋرس اتتاۋعا رۇقسات الىپ شىعىپ كەلە جاتساق, الدىمىزدان اۋەزوۆ كەزدەستى. «اعاي, ءبىز رۇقسات الىپ ەدىك ەمتيحان تاپسىرۋعا. وسى دەمالىستى پايدالانىپ ءسىزدىڭ ساباعىڭىزدان تاپسىرايىق دەپ ەدىك» دەدىك. «جارايدى. وندا جۇرە اڭگىمەلەيىك» دەپ, تولەباەۆ كوشەسىمەن جوعارى قاراي جاياۋ ءجۇرىپ سويلەستىك. الدىمەن بالتاباي ادامباەۆقا سۇراق قويدى. ول كەيىن ادەبيەتشى بولدى. ودان كەيىن مەن جاۋاپ بەردىم. ءبىزدىڭ جاۋابىمىز ۇناعان بولۋى كەرەك. ءوزىمىز دايىندالىپ جۇرگەن بولاتىنبىز. «سەندەردىڭ دايىندىقتارىڭ جاقسى ەكەن» دەدى. ءۇيىنىڭ الدىنا كەلدىك. وپەرا تەاترىنا قاراما-قارسى تۇراتىن. سول كەزدە بالتاباي مىنەزى جەڭىلدەۋ ەدى. «اعاي, ەسىك الدىڭىزعا كەلگەننەن كەيىن ءسىزدىڭ ۇيىڭىزگە كىرىپ, كورىپ كەتەيىك» دەگەنى. «وي, بارەكەلدى! كانە, جۇرىڭدەر!» دەپ ۇيىنە كىرگىزدى. ء«اي, ۆاليا, ءشاي قوي, قوناقتار كەلدى», – دەدى. كابينەتىنە كىرگىزىپ, كىتاپتارىن كورسەتتى. «مىناۋ شىعىستانۋعا بايلانىستى, مىناۋ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ادەبيەتى, مىناۋ دالاعا بايلانىستى» دەپ رەتىمەن تانىستىرىپ جاتتى. ءوزىنىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن كورسەتتى. داستارحان ءازىر بولدى. ءدام تاتتىق. بۇنى كەيىن ەشكىمگە ايتقان جوقپىز. اۋەزوۆپەن وسىلاي تانىستىق.
– سۋرەت سالىپ, ماندولينادا وينايدى ەكەنسىز. بۇلاردى قاي ۋاقىتتا ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟
– بۇل – بالا كۇنىمنەن كەلە جاتقان ماشىقتارىم عوي. اسكەردەن كەل گەننەن كەيىن, ونىنشى سىنىپتى ءبىتىردى دەگەن قۇجات كەرەك بولدى. ول قۇجاتسىز وقۋعا المايدى عوي. مەكتەپكە بارسام, «قالاي بولار ەكەن» دەپ قينالدىم. «بۇل مەن وقىعان مەكتەپ. ونىنشى سىنىپتى بالالارمەن وتىرىپ, وقىپ شىعايىن. سونان كەيىن بەرەتىن شىعارسىزدار. مەنىڭ سالعان سۋرەتىم ءالى تۇر ەكەن» دەدىم. اسكەرگە كەتەردىڭ الدىندا امانگەلدىنىڭ پورترەتىن سالىپ كەتكەن بولاتىنمىن. «ويباي-اۋ, مىنا سۋرەتتىڭ اۆتورى سەن بە؟». ء«يا, مەنمىن». «وندا الدىق» دەپ مەنى وقۋعا الدى. اكەم ماعان كىشكەنە كۇنىمدە دومبىرا مەن ماندولينا الىپ بەرگەن. مەن ماندولينانى كوبىرەك ۇناتتىم. راديودان سكريپكادا ويناعان مۋزىكانى ەستىسەم, سونى اياعىنا دەيىن تىڭداپ بولماي كەتە المايتىنمىن. ءسويتىپ, ساباقتان كەشىككەن ۋاقىتتارىم دا بولدى. ماندولينادا اجەپتەۋىر ويناۋشى ەدىم. اكادەميادا دا ويناپ ءجۇردىم. قازىر قويدىق قوي.
– وتىز جىل باسشىلىقتا وتكەن ۋاقىتىڭىزدا عىلىممەن اينالىسا الماي قالدىم دەپ ويلايسىز با؟ كەدەرگىسى بولدى ما؟
– بولدى. كوپ جازۋعا مۇمكىنشىلىك بولعان جوق. ويتكەنى, جينالىس. پارتيا جينالىسى, پروفسويۋز جينالىسى, عىلىمي كەڭەستىڭ وتىرىستارى كوپ بولاتىن. وتىز جىلىمنىڭ كوپشىلىگى سوعان كەتتى. ماعان ورنىڭىزدى بوساتىڭىز دەپ ەكى اكادەميك كەلدى. جابايحان مۇباراكوۆ پەن زاكي احمەتوۆ. «سەندەر نەمىستەن دە ۇقىپتى ەكەنسىڭدەر. نەمىستەر ايتقان ۋاقىتىندا كەلەتىن. مەن: «توعىزىنشى مايدا مەنى ديرەكتورلىقتان بوساتىڭىزدار» دەپ ارىز جازىپ ەم, سەندەر جەتىنشى مايدا كەلدىڭدەر» دەپ ازىلدەپ, ورنىمدى بوساتىپ بەردىم. ورنىمدى بوساتقاننان كەيىن, بەس جىلداي «قۇرمەتتى ديرەكتور» بولدىم. سول كەزدە: «زەينەتكە شىقسام, قولىم بوسايدى. جيىرما بەس كىتاپ جازامىن» دەگەن ۋادە بەرگەنىم راس. 25-كە جەتكەن جوق. 12-13 كىتاپ جازدىم.
– بىزدە ءبىر ادامداردىڭ ەڭبەگىن اسىرا باعالايدى. كەي ادامداردىڭ ەڭبەگى كوزگە كورىنبەي, ءوز باعاسىن الماي قالىپ جاتادى. ەڭبەكتى ءəدىل باعالاۋ دەگەن قانداي بولادى؟
– سۇراعىڭ مەنىڭ ايتا جۇرەتىن ءبىر سوزىمە تۋرا كەلىپ تۇر. «قازاق ءبىر-ءبىرىن ماقتاسا – التى قىردان اسىرىپ جىبەرەدى, داتتاسا – جەتى قابات جەردىڭ استىنا باتىرىپ جىبەرەدى». وسى ەكى باعالاۋ كونفۋتسيدىڭ تەورياسىنا قارسى. ول تەك قانا ماقتاۋ ءۇشىن ونىڭ جاقسى جاعىن دا, جامان جاعىن دا تەكسەرىپ, ەكى جاعىن تارازىلاپ وتىرىپ, اعىن ايتقان. كەيدە قاتار جۇرگەن جولداستار ونشا ءبىر ەلدەن ەرەكشە قىزمەت ەتە المايدى. ول قارتايعاندا نەمەسە دۇنيەدەن وتكەندە جەر مەن كوككە سىيعىزباي, « ۇلى ادام» ەدى دەپ ماقتايدى. ۇلى ادام بولۋ دەگەن م.اۋەزوۆ سياقتى ادامداردىڭ ماڭدايىنا جازىلادى. ەلدىڭ ءبارى ۇلى بولا المايدى. وسى مىنەز حالقىمىزدا مەنتاليتەت رەتىندە ساقتالعان. بۇرىن دا سولاي بولعان, قازىر دە سولاي. بىرەۋلەردى قازىر ماقتاپ جاتسا, مەن وعان سىن كوزبەن قارايمىن.
– شəكىرتتەرىڭىز قانداي؟ «ۇستازدىڭ باقىتى شəكىرتى وزىنەن وزعاندا» دەپ جاتادى.
– شاكىرتتىڭ ءبارى بىردەي ويداعىداي بولمايدى. ويداعىداي دەيتىن سەبەبىم, قورعاپ, ۇلكەن مارتەبەگە قولى جەتكەنشە وسى الدى-ارتىڭا تۇسەدى. ودان كەيىن ارەڭ امانداساتىن جاعدايعا كەلەدى. ءوزىم بولدىم دەيدى. وندايلار بولدى. ءبىر زاماندا مەنىڭ ديرەكتورلىق ورنىما تالاسقان شاكىرتىم بولدى. مەن ونى كەشىردىم. جاستىقپەن ىستەدىڭ دەدىم. شاكىرتتەرىمنىڭ ىشىندەگى وتە العىرى دا سول. سەكسەن شاكىرتىم بار. ون التىسى عىلىم دوكتورى. قالعانى كانديداتتار.
– ءوزىڭىزدىڭ دوكتورلىعىڭىزدى كانديداتتىقتان كەيىن اراعا ون بەس جىلداي ۋاقىت سالىپ قورعاپسىز. ءتورت-بەس جىلدا قورعاپ جاتاتىن ەدى. ۇزاق ۋاقىت قورعاماي ءجۇرۋىڭىزدىڭ سەبەبى بار ما؟
– مەنىڭ عىلىمي نىسانىم – ۇيعىر ءتىلى. وسكەن ورتامدا ۇيعىرلار كوپ بولدى. ۇيعىر مەكتەبىندە وقىدىم. سەرگەي ەفيموۆيچ مالوۆتىڭ ايتقانى بار: «تۇركولوگيادا مىقتى بولۋ ءۇشىن ونى زەرتتەۋشى-عالىم الدىمەن ۇيعىر ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك» دەپ. ۇيعىر ءتىلى وسىلارعا كىلت رەتىندە قولدانىلاتىن كونە تىلدەردىڭ ءبىرى. سودان مەن «پارنىە سلوۆا سوۆرەمەننوگو ۋيگۋرسكوگو يازىكا» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعادىم. ول تاقىرىپتى ماعان كەڭەسباەۆ بەرگەن. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. تۇركولوگيادا ءبىرىنشى ورىندا. سودان كەيىن سەۆورتيانعا حات جازدىم. «وسىنداي ەڭبەگىم بار ەدى. دوكتور بولۋعا لايىقتىمىن با؟ جوق پا, ازىرگە بولماي ما؟» دەپ, ول كىسى جازعان ەڭبەگىمە پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ء«بىرىنشى وپپونەنت بولۋعا دايىنمىن» دەپ حات جازدى. مەنىڭ جەتەكشىم كونستانتين كۋزميچ يۋداحين. مەن مالوۆتان كەپىلدەمە الىپ, ول كىسىگە شاكىرت بولعان ەدىم. قازاقشا, ورىسشا, قىرعىزشا, وزبەكشە, نەمىسشە سۋداي ەدى. 1500 بەت دوكتورلىق جۇمىس جازدىم. بۇكىل شىڭجاڭدى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىن قارادىم.
كەڭەسباەۆتى ەرتىپ بىشكەككە باردىم. يۋداحين: «1500 بەتتىك ەڭبەكتى وقىپ وتىرۋعا مەنىڭ كۇشىم جەتپەيدى. بۇنى باتمانوۆ دەگەن اكادەميك بار. سوعان تاپسىرايىق. ول رۇقسات بەرسە, قورعاۋعا بولادى», – دەدى. جۇمىسىمدى باتمانوۆقا اپارىپ بەردىم. ول كىسى قاراپ شىعىپ: «بۇنىڭ 1000 بەتىن الىپ قورعاۋعا بولادى, 500 بەتى ارتىق» دەدى. بۇنى كىمگە ۇسىنامىز دەگەندە: «سەۆورتياننىڭ پىكىرى جاقسى ەدى. سول كىسىگە بەرسەك» دەدىم. «سەۆورتيان تۇركولوگيادا ءبىرىنشى ادام. وتە قاتال كىسى. تۋراسىن ءبىر-اق ايتادى» دەدى. الماتىدا قورعاۋعا بولمايدى. باكۋدەگى شەراليەۆ دەگەن اكادەميككە ءوتىنىش ايتتىم. ول كىسى سەۆورتياننان كەيىنگى ەكىنشى وپپونەنت بولىپ, دوكتورلىقتى باكۋدە قورعادىم. قورعاۋعا ءبىر كۇن قالعاندا ۇستىمنەن ارىز ءتۇستى. ول ادەبيەتشىنى ءبىر زاماندا ءوزىم قولداپ ەم. «قايداروۆ لەنيننىڭ ءسوزىن دۇرىس اۋدارماعان. ونداي ادامعا قورعاتۋعا بولا ما؟» دەپ وتىز ەكى بەتتەن تۇراتىن تەلەگرامما جازىپ جىبەرىپتى. سودان عىلىمي كەڭەس جينالىپ ماسەلەنى شەشتى. جۇمىستى جاقسى دەپ باعالاپ, قورعاپ شىقتىم. كەيىن ءشاي ءىشىپ وتىرعاندا سەۆورتيان: «ەگەر قارسى بولماساڭىز مەن ءسىزدىڭ جەتەكشىڭىز بولايىن», – دەدى. ء«سىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزدى قۋانا قابىلدايمىن», – دەدىم.
– تۇركولوگيادا قازاق ءتىلىنىڭ ورنى قانداي؟ زەرتتەلۋى قاي شامادا؟
– مەن ديرەكتور بولعاندىعىمنان ايتىپ وتىرعان جوقپىن. سول جىلدارى جۇمىسىمىز جاندانعانداي ەدى. كىتاپتار شىعاردىق. كونفەرەنتسيالار وتكىزدىك. قازاقستان قازىرگى تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋدە ءۇشىنشى ورىندا. ءبىرىنشى ورىندا ماسكەۋ, پەتەربور, ءۇشىنشى ورىندا قازاقستان, ءتورتىنشى ءازىربايجان. «سەندەر ءۇشىنشى ورىنداسىڭدار» دەگەن سوزدەر بار. قازاق ءتىلى ءوزىمىزدىڭ مىنەز سياقتى. ەركىن. ايتۋعا, ءتىلدىڭ يكەمىنە بايلانىستى اناۋ-مىناۋ قيىنشىلىقتار جوق. بۇل ءتىل نوعايلارعا جاقىنداۋ. قازاق حالقى كوپ حالىقتارمەن ارالاسقان. موڭعولدارمەن, پارسىلارمەن بىرگە تۇرعان ۋاقىتتار بولدى. تىلىمىزدە پارسى ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى باسقا تۇركى تىلدەرىنە قاراعاندا كوپ. ونى زەرتتەپ جۇرگەندەر از. ءبىر زاماندا چۋۆاشتار كاسپيدىڭ بويىندا تۇرعان. ولاردىڭ ءتىلى وزگەرىپ كەتكەن. بىراق ءبىر بۋىندى تۇبىرلەرى قازاق تىلىمەن بىردەي. اياق جاعىنداعى قوسىمشالارى ارقىلى وزگەرىپ وتىرعان. وسىنداي جاعدايلار بار. «قازاقتار انا ءتىلى الەمىندە» دەگەن ەڭبەگىم نەگىزگى جۇمىسىم. اقساقالدارمەن سويلەسىپ وتىرعاندا تىڭداپ كورىڭىز, قازاقتار ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىن ونشا ساقتامايدى. باسقا سوزدەردى قولدانادى. وسىنىڭ ءبارى ەتنوگرافيا. ياعني رەالدى ومىردە قولدانىپ جۇرگەن زاتتاردىڭ اتاۋىن باسقا سوزدەرمەن الماستىرۋ. بۇل ەتنولينگۆيستيكادا جاڭا سالا بولىپ ەسەپتەلەدى, ءۇش تومدىق ەڭبەك جازدىم. «ادام. قوعام. تابيعات» وسى ۇشەۋى قازاق ءتىلىن تۇگەل قامتيدى. تۇركولوگيادا ەتنولينگۆيستيكامەن تەك قانا ماسكەۋدە شۇعىلدانادى. وندا لەۆ تولستويدىڭ نەمەرەسى بار.
– «ومىردە كورگەن قۇقايلارىم» دەگەن جازباڭىزدى كەي ادامدارعا دەگەن وكپە-نازىڭىز دەپ ءتۇسىندىم. توقسانعا كەلگەن اقساقال سولاردى كەشىردى مە ەكەن؟
– كەشىردىم. بالا كۇنىمدە ويناپ ءجۇرىپ, فينكا دەگەن بالاعا قولىم ءتيىپ كەتسە كەرەك. سونى جۇرەگىندە ساقتاپ ءجۇر ەكەن. ءبىر كۇنى جۇدىرىعىمەن قويىپ قالدى. وعان جاۋاپ قايتاراتىن جاعداي بولمادى دا, ۇيگە بارىپ, تامنىڭ كولەڭكەسىندە جىلاپ وتىردىم. سوندا اكەم قايدان كورىپ قويعانىن: ء«اي, بالام, سەن تاياق جەپ كەپ وتىرسىڭ عوي. نەگە جىلايسىڭ؟» دەدى. «اناۋ فينكا مەنى ۇرىپ كەتتى» دەدىم. «سەن فينكاعا ءتيىسىپ پە ەدىڭ؟». بۇرىن ءبىر سونداي جاعداي بولعانىن ايتتىم. «سەن ومىردە وزىڭە تيىسپەگەن ادامعا تيىسپە. ەكىنشىدەن, ءوزىڭنىڭ ءالىڭ جەتپەيتىن ادامعا تيىسپە. ال ەندى تيىسكەن ەكەنسىڭ, تاياق جەپ قالساڭ, ول ءبىر جەردە ەبىن تاۋىپ ۇرىپ كەتسە, وندا جىلاما» دەدى. وسى وسيەت ءومىر بويى مەنىڭ ويىمدا ساقتالدى. ءوزىم تيىسپەيمىن. تيگەن ادامدى ايامايمىن. عىلىمدا دا سولاي. عىلىمدا دا سەن العان تاقىرىپتى باسقا بىرەۋ الماسىن. باستى پرينتسيپ – وسى. بىرەۋدىڭ تىندىرعان ءىسى ونشا تابىستى بولماسا, سوندا عانا كىرىس. مەن ەشكىمنىڭ تاقىرىبىن قايتالامادىم. بىراق مىنا «قوس ءسوز» كەڭەسباەۆتىڭ تاقىرىبى. ول كىسى دوكتورلىعىن قورعادى. مەن كانديداتتىعىمدى قورعادىم. جەر بەتىندە بارلىق حالىقتار قوس ءسوزدى پايدالانادى ەكەن. وسىعان كوزىم جەتكەننەن كەيىن قوس ءسوزدى جيناي باستادىم. سودان كەيىن جەتەكشىمە ايتتىم. ء«اي, قوس ءسوزدى مەن دە جيناپ ءجۇرمىن» دەدى. ودان كەيىن كىلت توقتاتتىم.اراسىندا كەزدەسكەن فاكتىلەردى جيناپ ءجۇردىم. قىزى «پاپامنىڭ قوس ءسوز تۋرالى قولجازباسى» دەپ اكەپ بەردى. وعان كوڭىلىم تولماي, جيناۋدى قايتا باستادىم. ءسويتىپ, مەندەگى ماتەريال كوپ بولدى. ول كىسى ماتەريالدارىن لابورانتتارعا جيناتتىرىپتى. ولار قانشا جيناسا, سولاي عانا بولىپ قالدى. زەرتتەمەي قالۋعا بولمايتىن جاعداي ەدى.
مەن لەكسيكولوگپىن. مىنا ەڭبەكتەرىم وسى سالاعا جاتادى. عىلىمدا ءبىر سالاعا بەيىمدەلۋ كەرەك. ءار سالاعا بارعان بولمايدى. «حالىق دانالىعى» دەگەن ەڭبەگىمدە تەوريا جاعىنا كوپ بارمايمىن. ماقال-ماتەلدەردىڭ پايدا بولۋى, قولدانۋ ايتىلادى. ستۋدەنت كەزىمدە كوپ عالىم «شاكىرت بول» دەدى. بالاقاەۆ, ادەبيەتشى بەلگىباي شالاباەۆ. ءوزى مايدانگەر.
– ءسىزدىڭ جازعانىڭىزدان وقىدىم. بەلگىباي شالاباەۆتىڭ ەمتيحاندا قوياتىن تۇراقتى ءبىر سۇراعى بولىپتى عوي. «بەلينسكيدىڭ جازعاندارىنان ءتəلىم العان قازاق سىنشىلارىنان كىمدى بىلەسىڭ؟» دەگەن. سول سۇراققا جاۋاپ بەرگەندە əۋەلى ءوزىن ءبىرىنشى اتاعان دۇرىس ەكەن. وسىنداي مىنەزدەر ۇستاز-عالىمداردا كوپ بولادى عوي دەيمىن...
– ول كىسى سول مەن ەمتيحان تاپسىرىپ وتىرعاندا «شاكىرتىم بول» دەدى. بىراق مەن ونشا وعان ءمان بەرمەپپىن. قاي سالاعا بارۋىڭ وزىڭە بايلانىستى. ءوزىڭنىڭ تالابىڭ عوي.
– قۇجات بويىنشا تۋعان كۇنىڭىز جەلتوقساندا بولعانىمەن, اناڭىز «مامىردىڭ سوڭى, نە ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلدىڭ» دەپ وتىرادى ەكەن, جارىقتىق. سول ەسەپپەن الساق, توقسانعا كەلىپ قويىپسىز. قۇتتى بولسىن, اتا! توقسانعا كەلگەن اقساقالعا ءومىر دەگەن نە ەكەن؟
– جاقسى, سىيلاس ادامدارمەن وتكىزگەن ۋاقىت.
– باقىت دەگەن شە؟
– ءوزىڭنىڭ ورىندالعان ارمانىڭ.
– بايلىق دەگەن شە؟
– كوپ كىتاپتارىمدى تۇركى اكادەمياسىنا تاپسىردىم. اش جۇرسەم دە, قالتامدا اقشا بولسا, كىتاپ ساتىپ الدىم. بايلىعىم سول بولدى.
– قانداي وكىنىشىڭىز بار؟
– مەن سوعىستى كورگەندىگىمنەن بە, اناۋ-مىناۋ قيىندىققا مويىنسۇنبايمىن. ءۇش قىزىم بار. ءبارى قىزمەتتە. بايبىشەم مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. مەنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتۋىمە وسى كىسى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بارىنە شۇكىر! اسا وكىنەتىن دۇنيە جوق سياقتى...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءالى جازاتىن, عىلىمعا سىڭىرەتىن ەڭبەگىڭىز بار. امان ءجۇرىڭىز!
سۇحباتتاسقان باعاشار تۇرسىنباي ۇلى
«قازاق əدەبيەتى». №25(3397). 2014 ج.
