مولدوۆانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ۆلاد فيلاتتىڭ بالاسى لۋكا 2016 جىلعى شىلدە ايىندا لوندونعا وقۋعا كەلەدى. مۇندا كەلگەن سوڭ كەڭىنەن كوسىلىپ ءومىر سۇرگەندى ءجون كورەدى دە, لوندونداعى ەڭ قىمبات اۋدانداردىڭ بىرىنەن پەنتحاۋس پاتەر ساتىپ الۋ ماقساتىندا جارتى ميلليون دوللاردىڭ قارجىسىن جۇمسايدى. مۇنان كەيىن 200 مىڭ دوللارعا جەڭىل كولىك ساتىپ الادى. بۇل جاعداي ەلدەگى قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ارنايى قىزمەت ورىندارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى. جاس جىگىتتىڭ قولىنا مۇنشاما قارجى قايدان كەلىپ تۇسكەندىگىن تەكسەرۋ باستالادى. جىگىتتىڭ بريتانيا اۋماعىنان تاپقان بەلگىلى ءبىر تابىسى جوق ەكەندىگى انىقتالادى. ال قاجەتتى قارجى كايمان ارالدارىندا ورنالاسقان كومپانيادان جانە تۇركيادان اۋدارىمدار جاساۋ ارقىلى كەلگەن ەكەن. ءسويتىپ لوندونداعى بانكتەردىڭ بىرىندە ونىڭ اتىنا ەداۋىر قارجى جيناقتالىپ قالعان. ۇلىبريتانياداعى قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ۇلتتىق اگەنتتىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارالاسۋىمەن لوندونداعى سيتي اۋدانىنىڭ سوتى 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا وسى قارجىنى ۋاقىتشا بۇعاتتايدى. ستۋدەنتكە قارجىنىڭ زاڭدى جولمەن كەلگەندىگىن دالەلدەۋگە جەتكىلىكتى مەرزىم بەرىلەدى.
جاقىندا وسى ءىستىڭ نۇكتەسى قويىلعان سەكىلدى. سوت ستۋدەنتتىڭ ەسەپشوتىندا جاتقان 466 مىڭ فۋنت ستەرلينگتى (600 مىڭ دوللار مولشەرىندەگى قارجى) ءبىرجولاتا تاركىلەيدى.
سونداي-اق وسى وقيعانىڭ الدىندا لوندوندا ءدال وسى ستۋدەنت تاپ بولعان جولمەن ازەربايجاننىڭ حالىقارالىق بانكىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى دجاحانگير گادجيەۆتىڭ ايەلى زاميرا گادجيەۆا تۇتقىندالعان بولاتىن. ازەربايجاننىڭ حالىقارالىق بانكى قازاقستاندىقتارعا بۇرىننان بەلگىلى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى قورىنىڭ ونداعان ميلليون تەڭگە قارجىسى ءدال وسى بانككە سالىنىپ, ارتىنان بانكتىڭ بانكروت بولىپ جاريالانۋىنا بايلانىستى قايتپاي قالعان ەدى. ءبىر جاقسىسى, قارجىنى وتەۋدى ەندى بانك ەمەس, ازەربايجان ۇكىمەتى مىندەتىنە الىپ وتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى بانكتىڭ قايتارا الماعان قارجىسى ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارىنا ايىرباستالدى. ال دجاحانگير گادجيەۆتىڭ ءوزى بولسا, وسى وقيعادان كەيىن قارجى سالاسىنداعى الاياقتىعى ءۇشىن ۇزاق جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان بولاتىن.
ۇلىبريتانيا بيلىگى زاميرا گادجيەۆاعا لوندوننان ساتىپ الىنعان جىلجىمايتىن م ۇلىك ءۇشىن جۇمسالعان 22 ملن فۋنت ستەرلينگ پەن ساۋدا ورىندارىنا ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن جۇمسالعان 16 ملن فۋنت ستەرلينگتىڭ شىعۋ تەگى مەن زاڭدىلىعىن دالەلدەۋ تالابىن قويىپ وتىر. ەگەر دالەلدەي الماسا, م ۇلىكتەر تاركىلەۋگە جاتقىزىلماق.
ۇلىبريتانيا قىلمىسپەن كۇرەس ۇلتتىق اگەنتتىگىنىڭ ەكونوميكالىق جانە كيبەرقىلمىستار جونىندەگى ديرەكتورى دونالد ءتۋننىڭ ۆۆس اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا شەتەلدىكتەرگە قاتىستى اگەنتتىك قورجىنىندا جاتقان مۇنداي قىلمىس قاتارى كوپتەپ سانالاتىنى ايتىلدى. ولار نەگىزىنەن افريكادان, وڭتۇستىك ازيادان جانە بۇرىنعى كسرو ەلدەرىنەن كەلگەن ازاماتتار.
اتالعان ماسەلە جونىندە اگەنتتىك قىزمەتىنىڭ بەلسەندى سيپاتقا يە بولۋىنا ەلدە پايدا بولعان «قىلمىستىق قارجىلار تۋرالى» جاڭا زاڭ اسەر ەتىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن بۇل زاڭ شەتەلدىكتەر اكەلگەن قارجىنىڭ, سول ارقىلى ساتىپ الىنعان جىلجىمايتىن مۇلىكتەردىڭ زاڭدىلىعىنا كۇدىك كەلتىرىلسە بولدى, بىردەن ونداي قارجىنىڭ ىزىنە تۇسۋگە جانە ساتىپ الىنعان زاتتاردى تاركىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي شارانى جۇزەگە اسىرۋعا اتالعان ماسەلە جونىندە سوت وردەرى الىنسا, سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. بۇل جاعداي لوندوندى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالاتىن «لاس قارجىلاردان» ارىلتۋ جونىندەگى ناۋقاننىڭ باستالۋىنا الىپ كەلگەن. ەندى باعاسى 50 مىڭ فۋنت ستەرلينگتەن اساتىن جىلجىمايتىن مۇلكى بار ءاربىر شەتەلدىككە بۇل م ۇلىكتى قانداي قارجىعا ساتىپ العاندىعى تۋرالى بريتانيانىڭ سالىق ورگاندارىنا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە تۋرا كەلەدى.
«لاس قارجىلارمەن» كۇرەس جونىندەگى وسىعان ۇقساس جاعداي قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تا, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە ورنىعۋدا. ءسويتىپ ءبىر ەلدەن ۇرلانعان قارجىنى ەكىنشى ەلگە اپارىپ پايدالانۋدىڭ جولى كەسىلۋدە.
مۇندايدا ەلدەردەن زاڭسىز جولمەن سىرتقا قارجى شىعارۋعا ارەكەتتەنەتىندەردىڭ كوز تىگەتىن ورىندارى وففشورلىق ايماقتار بولاتىن. قازىر ولاردىڭ وزىندە دە قارجىنى جاسىرىپ قالۋعا بەرىلەتىن كەپىلدىك ۋاقىت وتكەن سايىن ازايىپ كەلەدى. مىنە, وسى جاعدايدىڭ بارلىعى سوڭىندا اتام قازاق ايتقان «ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق» دەگەن دانالىققا الىپ كەلەتىندەي.
ارينە مۇندايدا ەڭ قاۋىپسىز جول – ءوز ەلىڭنەن تاپقان قارجىڭدى ەلىڭنىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە جۇمساۋ ەكەندىگى بەلگىلى. سەبەبى وسىنداي ىسكە جۇمسالاتىن قارجىنىڭ قورعالاتىندىعىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. ءتىپتى قارجىنى جاريا ەتكەن جاعدايدا جاسالاتىن كەشىرىم شارالارى دا بار.
قازاقستان وسىنداي اكتسيانى ەكى رەت ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2014 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگى مەن 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن سوڭعى م ۇلىك پەن قارجىنى جاريا ەتۋ اكتسياسى كەزىندە وسىنداي مۇمكىندىكتى ەلىمىزدىڭ 140 مىڭنان استام ازاماتى پايدالاندى. ولار قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جيىنى 5,7 ترلن تەڭگەنىڭ قارجى مەن مۇلكىن جاريا ەتتى. مۇنىڭ 4,1 ترلن تەڭگەسى اقشالاي, 1,6 ترلن تەڭگەسى م ۇلىكتەي جاريا ەتىلدى.
«م ۇلىكتى جاريا ەتۋ شاراسى اياسىندا قازاقستاندىقتار اتىنداعى شەتەلدەردە ورنالاسقان 408 جىلجىمايتىن م ۇلىك نىسانى تىركەلدى. جيىنى 32 ەلدە, سونىڭ ىشىندە اۋستريا, ارمەنيا, بولگاريا, بەليز, ۇلىبريتانيا, ۆەنگريا, ۆيرگين ارالدارى, گەرمانيا, گونكونگ, گرۋزيا, يسپانيا, يتاليا, قىتاي, كيپر, قىرعىزستان, لاتۆيا, ليتۆا, ليحتەنشتەين, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, رەسەي, اقش, سينگاپۋر, تايلاند, تۇركيا, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, چەحيا, شۆەيتساريا, ۋكراينا, فرانتسيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە ورنالاسقان قازاقستاندىقتاردىڭ مۇلكى جاريا ەتىلدى» دەپ حابارلاعان بولاتىن سول تۇستا ەلىمىزدىڭ قارجى مينيسترلىگى.
ەگەر ەلىمىزدە وسىنداي اكتسيا تاعى دا جۇرگىزىلەتىن بولسا, وعان قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر قاتارى از بولماس دەگەن ويدامىز. ويتكەنى «لاس قارجىمەن» كۇرەس جونىندە حالىقارالىق تالاپتاردىڭ كۇشەيۋى, مۇنداي جاعدايدىڭ, اسىرەسە دامىعان ەلدەردە بەلسەندى سيپات الۋى ەندى شەتەلگە بارىپ شالقىپ ءومىر سۇرەمىن دەگەندەردىڭ سەنىمىنىڭ سەتىنەۋىنە اكەلە جاتىر.
سۇڭعات ءالىپباي,
«Egemen Qazaqstan»
