ادەبيەت • 18 اقپان، 2019

تاريح قايتالانسا – فارس

426 رەتكورسەتىلدى

گازەتىمىزدە جاريالانعان «ساكەننىڭ ستالينگە حات جازعانى راس پا؟» (ق.ءجۇنىسوۆ، «Egemen Qazaqstan»، №21، 1 اقپان 2019 ج) ماقالاعا وراي رەداكتسيامىزعا كەلىپ تۇسكەن تومەندەگى ماتەريالدى ۇسىنىپ وتىرمىز.

بۇل ماقالا كوپتەن ويىمىزدا ءجۇرىپ، كوڭىلدى الاڭداتقان، قازاق قوعامىن قاشاننان بەرى بەيجاي قالدىرماي كەلە جاتقان ەڭ شىكامشىل، كىرپياز تاقىرىپتى ءسوز ەتىپ، ءبىزدىڭ دە كوكىرەگىمىزدە قات­تالىپ، ءتىپتى، «قازاقستان» تەلە­ارناسىنىڭ «تاڭشولپان» باعدارلاماسىندا قىسقا دا بولسا قوز­عاعان ويىمىزدى، ايتقان پىكىرىمىزدى جازۋعا مۇرىندىق بولدى. ءيا، الاشتىقتار جانە سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسقارۋ-اكىمشىلىك اپپاراتىندا قىزمەت ەتكەندەردىڭ تاعدىرى قاراما-قايشىلىق پەن كۇردەلىلىككە تولى. وعان ءبىز، كەيىنگى ۇرپاق، قانداي كوزقاراسپەن قاراپ، قاي قىر-سىرىنان كەلۋگە ءتيىسپىز؟ قالاي تالقىلاپ، تالداپ، زەرتتەپ-زەردەلەۋگە بارۋىمىز كەرەك؟ 

مىنە، ءبىزدىڭ مىنا ماقالامىز جوعارى­دا­عى تەلەارنادا ايتقان وي-پىكىرىمىزدى جالعاپ، دامىتۋعا قوسىمشا. قانات مىرزانىڭ اتالعان ماقالاسىنا جاۋاپ بەرۋ. الدىمەن، كەلەلى اڭگىمەگە مۇرىندىق بولعان ماقالاعا توقتايىق. ماقسات بىرەۋدى «جاۋاپ بەرۋى قاجەت» دەپ ۇركىتىپ، تۇقىرتۋدا ەمەس. ماسەلەگە فيلوسوف پ.چااداەۆتىڭ «اپولوگيا سۋماسشەدشەگو» اتتى ماقالاسىندا:  «يا نە ناۋچيلسيا ليۋبيت سۆويۋ رودينۋ ء(بىزدىڭ ماقالا جاعدايىندا «رودينا» ءسوزىن «ۇلت الىپتارى» دەپ وقىڭىزدار – ا.ءا.) س زاكرىتىمي گلازامي، س پرەكلونەننوي گولوۆوي، س زاپەرتىمي ۋستامي» دەگەنىندەي پرينتسيپ ۇستاندىق، ۇستانعانبىز، قۇداي قۋات بەرسە، ۇستانا دا بەرەمىز. ايتپەسە، «اقيقات» جۋرنالى ساكەن سەي­فۋلليننىڭ «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ»، عالىم نازگۇل ساپيانوۆانىڭ ء«نازىر مەن ساكەن نەگە كەلىسە المادى؟» دەگەن تاماشا عىلىمي-ساراپتامالىق جاقسى ماقالاسىن جاريالار ما ەدى؟ ءسويتىپ ءبىراز شىندىقتىڭ قىر-سىرىن اشىپ، ساكەن اقي­قا­تىنا كوز جەتكىزسەك جاقسى ما؟ ارينە، جاقسى. قانات مىرزا ونى كور­مەيدى. ەندەشە، مارقۇم ازامات جۇماجان سۇلەيمەننىڭ ماقا­لاسىن نەگە جاريالاماسقا؟ اتال­عان ماقالانى ول «اقيقات» جۋرنالىنداعى تۇزدىقتالعان ماقالا» دەيدى. وندا، سونشالىقتى، ءوسىرىپ ايتاتىنداي تۇزدىقتالعان ەشتەڭەسى جوق. جالپى، حالىقتىق اينالىمعا تۇسكەن، ارحيۆتىك قوردان الىنعان ماتەريال. سوسىن، وندا اۆتوردىڭ و ماتەريال تۋرالى ويى جانە تۇسىنىكتەمەلەرى عانا بار. سونداي-اق ارحيۆتىك قوردان الىنعان ماتەريالدى ءبىز قانات مىرزاداي «ەش جەردە تىركەلمەگەن بۇل كۇماندى حاتتى فالسيفيكاتسيا دەمەگەندە نە دەرسىڭ؟» دەگەنىندەي كەسىپ-ءپىشتى پىكىر ايتا المايمىز. ونىڭ بار قۇپياسىن ءبىر اللا بىلەدى. ايتپەسە، ول ماتەريالدى ارناۋلى ساراپتامادان وتكىزىپ، ونىڭ فالسيفيكاتسيا نەمەسە فالسيفيكاتسيا ەمەسىن انىقتاۋ كەرەك. وعان جوعارىداي كەستى-ءپىشتى پىكىر جۇرمەيدى. ءبىزدىڭ ونىڭ قۇپياسىن ءبىر اللا بىلەدى دەۋىمىزدىڭ سىرى سوندا. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ بار كىنامىز قوعامدىق عىلىمي اينالىمداعى ارحيۆتىك قور ماتەريالىن پاي­دا­لانعانىمىز با؟ جالپى، جۋر­نالعا جاريالانعان ماقالادا ساكەنگە قاتىستى ارتىق-اۋىس ءسوز ايتىلماعان. قايتا اۆتور «حات­تىڭ جازىلۋ مەرزىمى – ساكەننىڭ قورعانۋعا ءماجبۇر ەتىلگەن كەزى» دەپ اقىندى اقتايدى دا، «ساكەن سىندى ۇلتىمىزدىڭ بەتكەۇستار ازاماتتارى زاماننىڭ ق ۇلى بولعىسى كەلمەدى. ولار زامانىمەن الىستى، وتارشىلدىقپەن الىس­تى، قازاقتىڭ ءوزارا بىرلىگى ءۇشىن الىستى. بىرلىك ءۇشىن كۇرەس وتار­شىلدىقپەن كۇرەستەن جەڭىل ەمەس-ءتىن. نەگە دەسەڭىز، وڭ مەن تەرىس، ادىلدىك پەن قيانات، جاڭا مەن ەسكى، ارتقا تارتۋشىلىق پەن العا تارتۋشىلىق، جىكشىلدىك پەن تۋىسقاندىق، بىرىگۋگە دەگەن ءۇردىس بولىنۋگە دەگەن ۇمتىلىسپەن قاتار ءجۇردى. ماقسات ءبىر بولعانمەن، وعان اپاراتىن جولداردىڭ ار­الۋاندىعى تاعى بار ء(بىز ناق وسى سوي­لەمگە ءالى توقتالاتىن بولامىز. بۇل ءسوز الداعى ايتاتىن وي، بىلدىرەر پىكىرىمىزدىڭ جاقسى مۇرىندىعى بولىپ تۇر – ا.ءا.). ءار تۇلعانىڭ وزىنە ءتان تۇيسىك-سەزىمى، دۇنيەتانىمى ايرىقشا الەم ەكەندىگى جانە بار. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ەجىكتەپ جاتۋىمىزدىڭ سىرى – تاريحىمىزدىڭ اسا كۇر­دە­لى قاراما-قايشىلىققا تولى ەكەندىگىن...» ايتۋ دەگەنىندە قانداي ەرسىلىك بار؟ بۇدان كىمدى، قانداي جازعىرۋشىلىقتى كورىپ وتىرسىزدار؟ مىنە، وسىندا نە كىنارات بار؟ بۇل، ءبىر. 

ەكىنشى، ارحيۆتىك قورعا ءتۇسىپ، سوسىن، «دۆيجەنيە الاش. سبور­نيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆ ناد الاشەۆتسامي» دەگەن سياقتى جيناقتارعا ەنگەن ماتەريالدار ءسوزسىز، ءارى زاڭدى تۇردە عىلىمي جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اينالىمىنا تۇ­سەدى. ويتكەنى ولار تىركەلگەن، زاڭ­داستىرىلعان، پايدالانۋعا قۇقىق بەرىلگەن. ونى ءسىز قالاساڭىز دا، قالاماساڭىز دا سولاي بولادى. بۇل لوگيكالىق زاڭدىلىق. وعان ار­ناپ عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ، ولار الۋان-الۋان پىكىر، سان قىرلى وي تالقىسىنا ءتۇسىپ، سولاردىڭ انىق­تاعان، جازعان شىندىعى، اقي­قاتى ارقىلى بولاشاق ۇرپاققا جەتەدى. بۇل ماقالانى جۇماجان اعامىز جازىپ، «اقيقات» جاريا­لا­ماعانىمەن، كەلەر ۇرپاق عالىم­دارى مەن جۋرناليستەرى، اقىن-جازۋشىلارى جازار ەدى. سون­دىق­تان ونىڭ الدىن الۋ كەرەك. ايتپەسە، كەيىن دە بىرەۋلەر ولارعا «...جاۋاپ بەرۋلەرى كەرەك» دەپ وتىرماي ما؟ ال، قانات مىرزا بولسا، «اقيقات» جۋرنالىنداعى «ساكەننىڭ حاتى» تۋرالى ماتەريالدى كورەدى دە، سول جۋرنالدا «زامان حات» ايدارىمەن بەرىلگەن ساكەننىڭ «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ» جانە عالىم نازگۇل ساپيانوۆانىڭ ء«نازىر مەن ساكەن نەگە كەلىسە المادى؟» دەگەن عىلىمي- ساراپتامالىق جاقسى ماقالاسىن كورمەيدى. نەگە؟ 

رەتى كەلگەندە ايتايىق، جوعا­رىدا اتالعان «دۆيجەنيە الاش. سبورنيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆ ناد الاشەۆتسامي» اتتى جي­ناقتىڭ 3-تومىنىڭ 93-100 بەتتەرىندە جاريالانعان «№19 دوكلادنايا زاپيسكا س.سەيفۋللينا ي.ۆ.ستالينۋ و ۆزايمووتنوشەنياح ۆ سرەدە كازاحسكيح پارتينو-سوۆەتسكيح رابوتنيكوۆ» دەگەن ماتەريالدىڭ ءماتىنى ورىس تىلىندە تولىق نۇسقاسىندا بەرىلىپ، اتالعان ماتەريالدىڭ سوڭىندا اپرك. ف. 811. وپ.، 24. د243، ل. 7-17. فوتو­كوپيا; الاش قوزعالىسى. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى. – ءساۋىر 1920-1928 جج. دۆيجەنيە الاش. اپرەل 1920-1928 گگ. الماتى: «ەل-شەجىرە»، 2007. ت.3. كن.1. – 304 س. – س. 187-194» دەپ تولىقتىرىلعان. ال، ەندى، وسىنى قانات مىرزا ايتقانداي: «ەش جەردە تىركەلمەگەن كۇماندى حات» دەپ كورىڭىزشى. 

سوندىقتان ءبىز جانە جەكە­ ءوز باسىم، ساكەندى بۇكىل قاراما-قايشىلىعىمەن، جەتىستىك-كەم­شىلىگىمەن، تۇلعالىعىمەن ۇنا­تامىز، ۇناتامىن. سوسىن، بۇل ما­سە­لەدە مەنىڭ وزىندىك كوزقاراسىم بار، اقىندى ۇناتقانىمداي، ساكەننىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن ولەڭ-ومىرىنە سول پ.چااداەۆتىڭ «...ۆرەميا سلەپىح ۆليۋبلەننوستەي پروشلو» دەگەن سوزىندەگى ۇعىم-تۇسىنىكتە، ۇستانىمدا قارايمىن. ادام – پەندە، ءتىپتى، پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى «مەندە دە كەمشىلىك بار، تەك جاراتقان يەمىزدە عانا كەمشىلىك جوق» دەگەندە، ءبىز كىمبىز؟ ەندەشە، ءبىز سول كەزدەگى الاشتىقتار مەن كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن اسىل ازاماتتارىمىزدىڭ بارى مەن جوعىن، ايتقانى مەن ايتپاعانىن، قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن سول جولدا جىبەرگەن كەيبىر كەتىك-كەمشىلىكتەرىن ساراپتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. بىراق، ول ولاردىڭ ۇلىلىعىنا، وتانشىلدىعىنا، ۇلتشىلدىعىنا، اقىن-جازۋشىلىعىنا سوقىر سەزىم­مەن قارامايتىن ءارى ەش نۇق­سان كەلتىرمەيتىن بولۋى ءتيىس.  

ءۇشىنشى، قانات مىرزا ءوزىنىڭ ما­قالا­سى­نىڭ ءبىر تۇسىندا ­«...ونى­مەن بىرگە قازاققا «بولىنگەندى ءبورى جەيدىنىڭ» كەرى كەلدى» دەگەن جول­دارى مەن كەيبىر تۇستارىن رەداكتسيا ج.سۇلەيمەننىڭ اتىنان وزدەرى قوسقانعا ۇقسايدى» دەيدى. نە دەگەن كورىپكەلدىك! نەتكەن كەسىپ-پىسۋشىلىك. قولجازبانى كورىپ-بىلمەي وسىلاي ايتا سالۋعا بولا ما؟ ول كىسى بىلسە، كەز كەلگەن رەداكتسيا، ونىڭ ىشىندە «اقيقات» جۋرنالى رەداكتسياسىنىڭ ۇجى­مى ءارى كەز كەلگەن قىزمەتكەرى ەشكىمنىڭ، ەش ۋاقىتتا اۆتورلىق قۇقىنا قول سۇق­پاي­دى. ياعني، جۋر­نال قورجىنىنا تۇسكەن ماتە­ريال­دار­دىڭ ءسوز-سويلەمدەرىن الىپ، قوسپايدى. ويتكەنى ولار اۆتور مەن رەداك­تسيا قىزمەتكەرلەرى ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس مادە­نيەتىن جاقسى بىلەدى. الىپ-قوسقان جاعدايدا دا اۆتور­مەن كەلىسەدى. رەداكتسيا قورجىنىندا مارقۇم جۇماجان اعامىزدىڭ قولجازبا- ماقا­لاسى بار. ول رەداكتسياعا قايدان كەلدى، قالاي كەلدى دەسەك، جۋر­ناليستىك تىلمەن ايتقاندا ء«وز اياعىمەن» كەلگەن. وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز، اتال­عان ماقالانى ءارتۇرلى جاع­داي­لار بارىسىندا كەشىكتىرىپ جاريالاعانىمىز. ەندەشە، جوعا­رى­داعى قانات مىرزانىڭ ءسوزى رە­داكتسيانى تۇقىرتىپ، بوكس زاڭى­مەن ايتقاندا، كىندىكتەن تومەن ۇرۋ ءتاسىلى. 

تاعى ءبىر تۇسىنگەنىم، قانات مىرزانىڭ «...بوياۋىن قالىڭداتىپ، «جاڭالىق اشىپ» دەۋىنە قارا­عاندا «اقيقات» جۋرنالىن يل­ليۋس­تراتسيالىق باسىلىم دەپ ويلايدى-اۋ، ءسىرا. جوق، كەشىرىڭىز قانات مىرزا، ءبىز ەشقانداي انىقتالعان دا، انىقتالماعان دا نارسەنى تولىقتىرىپ نەمەسە قىسقارتىپ، بولماسا وڭدەي المايمىز. قانداي دا بولماسىن قولجازبانىڭ ءماتىنىن وزگەرتپەي پايدالانامىز. ءماتىن بىزدە بار. ياعني، ءبىز قولىمىزدا بار قولجازبامەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مادەنيەتى اياسىندا جۇمىس ىستەدىك. سوندىقتان، «...بوياۋىن قالىڭداتىپ، «جاڭالىق اشىپ» دەۋىڭىز، ءسىزدىڭ فانتازياڭىز. ءسىز تاعى ءبىر پىكىرىڭىزدە حاتتاعى ساكەننىڭ قولى تۋرالى تىلگە تيەك ەتەسىز. قۇداي-اۋ، وسىدان پالەن جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن، ساكەننىڭ قولىن قويۋعا كىمنىڭ باتىلى بارىپ، ار-وجدانى جىبەرەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىز ابسۋرد. ونداي قول «دۆيجەنيە الاش. سبورنيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆ ناد الاشەۆتسامي» اتتى جيناقتىڭ 3-تومىنىڭ 93-100 بەتتەرىندە جاريالانعان «№19 دوكلادنايا زاپيسكا س.سەيفۋللينا ي.ۆ.ستالينۋ و ۆزايمووتنوشەنياح ۆ سرەدە كازاحسكيح پارتينو-سوۆەتسكيح رابوتنيكوۆ» دەگەن ماتەريالدا دا كورسەتىلمەگەن. وندا تەك قانا «س كوممۋنيستيچەسكيم پريۆەتوم س.سەيفۋللين» دەيدى. ەندەشە، ءبىزدى كىنالاعانداي، سول جيناقتى دا، تاعى باسقالاردى دا كىنالاڭىز. ال، ەندى، قولجازباداعى بار «قولى» دەگەن ءسوزدى، ءسىز، ءوز ىڭعايىڭىزعا قاراپ تۇسىنەسىز، بىرەۋدى ايىپتاۋ ءۇشىن العا تارتاسىز. بۇلاي دەيتىنىمىز، جۇماجان اعامىز ءوزىنىڭ ماقالاسىندا «حات­تىڭ ءبىزدىڭ ارحيۆتەگى نۇسقاسىندا ءستاليننىڭ ونى وقىعان-وقىما­عان­دىعى جونىندە بەلگى جوق. ادەت­تە، قويىلاتىن كەڭسەلىك تىر­كەۋ بەلگىلەرى قويىلماعان. حات­تىڭ جازىلعان مەرزىمى دە كور­سەتىلمەگەن» دەيدى. ەندەشە، اۆتور قولجازباسىنداعى «قولى» دەگەن ءسوز ساكەننىڭ «قولى» دەگەن كورسەتكىش ەمەس. «اقيقاتتى» ايىپتاپ تۇرعان وسى تۇستا، ءسىز «ساكەننىڭ قولى دەپ جالعان اقپارات تاراتقاندارى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋلەرى قاجەت» دەيسىز. ءبىز جالعان اقپارات تاراتقان جوقپىز، رەداكتسياعا تۇسكەن قولجازباداعى، ماتەريالداعى باردى بەردىك. ياعني، قولدى ويدان قوسقان جوقپىز. ءبىزدىڭ جۋرنالىمىزدىڭ سوڭعى بەتىندە «جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ جۋرنالدا جاريالانعان ماقالالارىنداعى پىكىر-ۇسىنىستارى رەداكتسيانىڭ تۇبەگەيلى كوزقاراسىن بىلدىرمەيدى. رەداكتسيا وقىر­مان حاتتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى، كەرى قايتارمايدى. جۋر­نال ماتەريالدارى باسقا باسىلىمداردا كوشىرىلىپ باسىلسا، «اقيقاتقا» سىلتەمە جاساۋ مىن­دەتتى» دەپ كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي، كەيبىر الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەرزىمدى باسىلىمدار بىزدەن ماتەريالدى كوشىرىپ باسقاندا، وسى تالاپتاردى ەلەپ-ەسكەرمەي، وزدەرىنشە تاقىرىپ قوياتىن جاعدايلار دا بار. بايقايمىن، ءسىز سولاردىڭ ءبىرلى-ەكىلىسىن كورگەن سياقتىسىز. ءبىز ولار ءۇشىن جاۋاپ بەرمەيمىز. ال، قولجازبا كىمدىكى دەگەنگە كەلسەك، جۇماجان اعامىزدىكى، ماتەريال جۋرناليستىك تىلمەن ايتقاندا، ء«وز اياعىمەن» كەلگەن. 

ءتورتىنشى، قانات مىرزا، ماقالا اراسىندا «...«اقيقات» جۋر­نالىنىڭ رەداكتسياسىن جاۋاپقا تارتۋ قاجەت» دەيدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەگەر، مۇنداي جاريالانعان ماتەريالدارعا بولا «جاۋاپقا تارتۋ قاجەت» دەي­تىن بولساق، وندا جارتى قازاق­تىڭ اقىن-جازۋشىلارى مەن جۋرناليستەرىن جازالاۋ كەرەك قوي! «اقيقات» جۋرنالىنا دەيىن ۇلى تۇلعامىز ساكەن جانە باسقالار تۋرالى كىم، نە ايتىپ، قالاي جازبادى؟! وسىنداي دا اسىعىس، ۇشقارى وي بولادى ەكەن-اۋ! ەڭ الدىمەن ءبىز دەموكراتيالىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىز ەمەس پە. سوسىن، جوعارىدا ايتىلعانداي، «ارحيۆتىك قورعا تۇسكەن، ارناۋلى قۇجاتتار جاريالانعان جيناقتان الىنعان ماتەريالداردى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرمەسىن، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاماسىن» دەگەن پىكىر-وي قايدان، قاشان شىققان؟ «اقيقاتتىڭ» جاريالاعان ماتەريالىندا ساكەندى جامانداعان ءسوز جوق. قايتا اقتاۋ مەن ماقتاۋ باسىم. اۆتور «مۇنداي حاتتارعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەك» دەيدى. «اقيقاتتىڭ» بار ايىبى – اۆتور قۇقىعىن ساقتاپ، سول ماتەريالدى جاريالاعانى. ءتىپتى، ءباسپاسوز مادەنيەتىنە سايكەس، قانات ءجۇنىسوۆ ءوز ماقالاسىن باس­قا باسىلىمدارعا ەمەس، ەڭ الدى­مەن «اقيقاتتىڭ» رەداكتسيا­سىنا الىپ كەلىپ، وسى جۋرنالدا جا­ريالانۋىن تالاپ ەتكەندە، ءبىز ونى جاريالاعاندا، ول كىسى جو­عارىداعىداي جاڭىلىس ءسوز ايتپاعان بولار ەدى. 

جالپى، ويدى وي قوزعاپ، پىكىردى پىكىر تۋدىرادى. الاشوردالىقتار مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسقارۋ-اكىمشىلىك اپپاراتىندا اتقارعان قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارىنا دەگەن كوزقاراستى جان-جاق­تى قالىپتاستىرۋدا «قازىرگى ۇرپاق ءوزىن قالاي ۇستاپ، قانداي ماسەلەلەرگە دەن قويۋلارى كەرەك» دەگەن وي، پىكىر كوڭىلىمىزدە كوپتەن جۇرەتىن. مىنە، قانات مىرزا ءوزىنىڭ وسىناۋ ماقالاسىمەن سوعان قوزعاۋ سالىپ، تومەندەگى ماسەلەلەردى ءسوز ەتۋگە مۇرىندىق بولىپ وتىر. وسى تۇستا ماعان جۇماجان اعامىزدىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن ءسوزىنىڭ ىشىندەگى ەرەكشە ۇنايتىنى:  الاشتىقتار مەن كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن الىپتارىمىزدىڭ قاي-قايسىسىن دا جاتسىنباي، ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ادامي-ازاماتتىق تۇلعاسىنا ءاتۇستى قاراماي، ونى تالداپ، تالقىلاپ، زەرت­تەپ-زەردەلەۋىمىز كەرەك» دەۋ­مەن بىرگە، پاتشالىق رەسەي كەزىندە، ياعني، ءحىح عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا ماسكەۋدە ەكى توپتىڭ اراسىندا قىزۋ تالاس، تارتىس، وي ءبولىسىپ، پىكىر الىسۋ ناۋقانى بەلەڭ العانى تۇسەدى. ول توپتىڭ ءبىرىنشىسى «سلاۆيانوفيلدەر» ەدى دە، ەكىنشىسى «زاپادنيكتەر» بولاتىن. سلاۆيانوفيلدەردىڭ باسىندا ا.حومياكوۆ، ي. جانە پ.كيرەەۆسكيلەر، يۋ.سامارين، ك. جانە ي.اكساكوۆتار، ف.دوس­توەۆسكي تۇرسا، ال، زاپادنيكتەر جاعىندا ت.گرانوۆسكي، ك.كاۆەلين، ي.تۋرگەنەۆ، م.كاتكوۆ سەكىلدى الىپتار تۇردى. مىنە، سولاردىڭ اراسىندا قىم-قيعاش تالاس-تارتىس ءجۇرىپ جاتتى. سوندا ولاردىڭ ءبىر دە بىرەۋى ءبىر-ءبىرىن «...جاۋاپ بەرۋلەرى قاجەت» دەگەن ەمەس. ويتكەنى ولار شىن ما­عىناسىنداعى دەموكراتيالىق قو­عامنىڭ وكىلدەرى بولاتىن. ءدال سول سياقتى، ءبىزدىڭ الاشوردالىقتار دا، سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتىنە قىز­مەت ەتكەن الىپتارىمىز دا سون­داي ەكى جولدى تاڭداعان ەدى. بۇل جولدار دا ءبىر-بىرىنە قوسىل­مايتىن، بىراق، قازاقستاندى، قازاق حالقىن باقىتتى ەتسەك دەگەن نيەتتەن تۋعان جول، ۇستانىم بولاتىن. ياعني، ەكەۋىنىڭ دە ماقساتى، مۇراتى – ءوزىنىڭ ۇلتىن ۇشپاققا شىعارىپ، باقىتتى ەتۋ. سول جولدا زاپادنيكتەر مەن سلاۆيانو­فيلدەر سياقتى، ءبىزدىڭ ەكى باعىتتاعى الىپتارىمىز ۇلكەن جەتىستىكتەر مەن كەي تۇستارداعى كەمشىلىكتەرگە دەن قويدى. ياعني، ولاردىڭ قاتە­لىك­تەرى مەن وڭ ىستەرى قاتار ءجۇردى. پىكىر ايتىپ، وي بولىسۋدە دە قاي­شىلىقتارعا باردى. تالاستى، تار­تىستى. ال، ونىڭ سەبەپ-سالدارىن سارالاپ، زەردەلەپ، تالداپ، تالقىلاپ، ايتۋ ءارى جازۋ («جاۋاپ­قا تارتۋ ەمەس») ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە. ءبىزدىڭ ءسوز باسىنداعى م.ءپريشۆيننىڭ «پراۆدى نادو دەرجاتسيا – يستينۋ نادو يسكات» دەگەن سوزىنە جۇگىنۋىمىز دە سودان. ساكەننىڭ «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ» جانە عالىم ن.ساپيانوۆانىڭ ء«نازىر مەن ساكەن نەگە كەلىسە المادى؟» دەگەن عىلىمي-ساراپتامالىق جاقسى ماقالاسىن جانە مارقۇم جۇماجان سۇلەيمەننىڭ يگى نيەتىنەن تۋعان ماتەريالىن جاريالاۋىمىزدىڭ سىرى سوندا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز، ساكەننىڭ حاتىن بەرۋ ارقىلى، سول كەزدەگى الىپتارىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر كۇندەردىڭ ولاردىڭ ومىرىنە دە، جازىپ-سىزۋىنا دا ىقپال ەتكەنىن ايتۋ. ايتپەسە، ساكەننىڭ حاتىنداي حاتتاردى سول كەزدەگى ءىرى دە تۇلعا سانالاتىن ازاماتتارىمىزدىڭ بىرنەشەۋى جازعان. ولاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ جاتقىمىز كەلمەيدى. ونى بىلگىسى كەلەتىندەر كوپ تومدىق «دۆيجەنيە الاش. سبورنيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆ ناد­ الاشەۆتسامي» دەگەن كىتاپقا جۇگىنسىن. 

تىلىمىزگە تيەك بولىپ وتىر­عان سلاۆيانوفيلدەر مەن زاپاد­نيك­تەردىڭ رەسەيدى، رەسەي حالقىن باقىتتى ەتۋ جولىنداعى ءبىر-بىرىنە قوسىلمايتىن، كەلىسپەيتىن وي-پىكىرلەرىنە سول كەزدە باسۋ ايت­قان ورىس عۇلامالارى دا بول­عان. اتالعان ەكى اعىمنىڭ دا مىق­تىلىعى سوندا، ونىڭ ەكەۋى دە ءوز وتانىن، وتانداستارىن، قان­داس­تارىن باقىتتى ەتۋ جولىندا ءبىر-بىرىمەن ۇلكەن قايشىلىقتارعا باردى. ءبىزدىڭ الاشتىقتار مەن كەڭەس وكىمەتى قىزمەتىندە جۇرگەندەردىڭ اراسىنداعى ەكى جولدى تاڭداپ، قايشىلىقتا بولۋلارى دا ءداپ سونداي. ءداپ وسىنداي، ءبىزدىڭ الاشوردالىقتار مەن كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتتى دەپ جۇرگەن اسىل ازاماتتارىمىزدىڭ ءبارىنىڭ جۇرەگى قازاقستان، قازاق دەپ سوقتى. ال سولاردى باقىتتى ەتۋ جولىنداعى تاڭداۋلارى ەكى ءتۇرلى بولدى. ول ءۇشىن ولاردى كىنالاماي، قايتا، «نەگە ولار سونداي بولدى؟» دەگەن ماسەلەنى زەرتتەپ، زەردەلەۋگە ءتيىسپىز. اقيقاتى مەن شىندىعىنا كوز جەتكىزۋىمىز كەرەك. «اقيقات» جۋرنالىنىڭ ماقسات، مۇددەسى دە سول. ءبىز ەشبىر ارداگەر ازاماتتارىمىز بەن ۇلى تۇلعالارىمىزعا ارتىق ايتپايمىز. ساكەندى ماقتانىش ەتۋ ارقىلى، ونىڭ ومىرىندەگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرگە زەردەلى، زەيىندى ءارى تالعام-تالاپ تارازىسى ارقىلى قاراۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى ءارى قارىزى. ال، سول جولدا ءبىر-ءبىرىمىزدى قانات مىرزاداي «جاۋاپ بەرۋلەرى قاجەت» دەيتىن بولساق، وندا ونىمىز سوناۋ جىلداردىڭ سالقىنى بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ تاريح قايتالانسا، – فارس! ەگەر، ول «اقيقات» جۋرنالى مەنىڭ سىن ماقالاما جاۋاپ بەرسىن دەسە، وندا جاۋابىمىز وسى.

ءسوز سوڭىندا، تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، وسىنداي ماقالاعا ويتۇرتكى بولعان قانات جۇنىسوۆكە راحمەت. تەك، ءبىزدى ول جازالاۋمەن قورقىتپاسىنشى. ءتامات-ءتامام. 

امانحان الىم ۇلى،

«اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىك نەگە «تەسىك»؟

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار