ادامداردىڭ ۋاقىتتى ۇنەمدى پايدالانۋعا دەگەن ۇمتىلىسى اۆتوكولىك پەن پويىزدى قويىپ, ۇشاق قىزمەتىن ءجيى پايدالانا باستاعاندىعىنان دا كورىنەدى. ماسەلەن, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدەگى ترانزيتتىك اۋە جولاۋشىلارىنىڭ سانى 2010 جىلى 20 مىڭ ادامدى قۇراسا, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 620 مىڭ ادامعا, ال وتكەن جىلى 900 مىڭ ادامعا دەيىن وسكەن. دەمەك, سەگىز جىلدىڭ ىشىندە 45 ەسە وسكەن.
بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ وسى سەگىز جىلدىڭ ىشىندە ءبىز سونشاما بايىپ كەتتىك پە؟ جوق, ولاي ەمەس. بالكىم, بۇرىنعىعا قاراعاندا جاعداي جاقسارا تۇسكەن شىعار. بىراق قالاي الىپ قاراعاندا دا, ءبىزدىڭ 45 ەسە بايىماعانىمىز انىق.
ەندەشە, بۇل فاكتور ءبىرىنشى كەزەكتە ۋاقىتتىڭ قادىرىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ادامداردىڭ تاڭداۋدى ۇشاق قىزمەتىن پايدالانۋعا قاراي جاساي باستاعاندىعىن بىلدىرەدى. راس, ءسوز بولىپ وتىرعان كەزەڭ ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ قالالارىنىڭ اراسىندا جانە حالىقارالىق باعىتتار بويىنشا اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتى جاقسارا تۇسكەنى انىق. بۇرىنعىعا قاراعاندا تۋريستەر قاتارى دا ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى جوققا شىعارىلمايدى. بىراق ءبارىبىر باستى فاكتور رەتىندە ادامداردىڭ تاڭداۋدى ۇشاق قىزمەتىن پايدالانۋعا قاراي جاساعاندىعى كورىنىپ تۇرعان شىندىق دەپ ويلايمىز.
مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىزدىڭ جەر جانە كليماتتىق جاعدايىمىزعا دا كوبىرەك بايلانىستى. قازاقستان – كەڭبايتاق. ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ اۋماعى پويىزبەن نەمەسە اۆتوكولىكپەن 5-6 ساعاتتا ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە شىعا سالاتىن ەۋروپانىڭ شاعىن ەلدەرىندەگىدەي ەمەس. جولدارىمىز دا جارقىراپ تۇرعان جوق ازىرگە.
قازاقستاننىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە اۆتوكولىك نەمەسە پويىزبەن جەتۋ ءۇشىن كەمىندە ءۇش-ءتورت كۇن ۋاقىتتى جوعالتۋعا تۋرا كەلەدى. ال ۇشاققا مىنسەڭىز, وسى قاشىقتىققا ءارى كەتكەندە ءۇش-ءتورت ساعاتتا جەتەسىز. سوندىقتان قازاقستان سەكىلدى الىپ دالالى ەلدە باسقا كولىكتەرگە قاراعاندا ۇشاققا ءمىنۋ ۋاقىت جاعىنان العاندا ءتيىمدى بولاتىنى تۇسىنىكتى. دەمەك, ۇشاق قىزمەتىنىڭ باعاسى ارزاندايتىن بولسا, ادامدار قوزعالىسىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولا تۇسۋدە.
وسى قۇبىلىس پەن جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە ۇشاق قىزمەتىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋ باعىتىندا جاڭا شەشىم قابىلدادى. جاڭا اۋە كومپانياسى قۇرىلاتىن بولدى. قازىر بۇل ماسەلەمەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى شۇعىلدانۋدا.
«ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا تۇراقتى ءوسىم كورسەتكىشى بار. وتكەن جىلى ترانزيتتىك اۋە جولاۋشىلارىنىڭ سانى 900 مىڭ ادامعا جەتسە, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 1,6 ملن ادامعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. وسىعان جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا بيۋدجەتى تومەن «Fly Arystan» اۋە كومپانياسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى كومپانيا ارقىلى العاشقى جىلى «ەير استانادان» 2 ەسە تومەن باعامەن 1 ملن جولاۋشىعا دەيىن تاسىمالداۋ جوسپارلانۋدا», دەدى بۇل جايىندا اتالعان مينيسترلىكتىڭ باسشىسى جەڭىس قاسىمبەك.
بىزگە بەلگىلى مالىمەتتەر بويىنشا, بيۋدجەتتىك اۋە كومپانياسىنىڭ قىزمەتى اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا باستالماق. ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ اۋە پاركى ءتورت Airbus ۇشاعىنان قۇرالاتىن بولادى. ال بيلەتتەر ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنان باستاپ ساتىلا باستايدى. ەگەر قازاقستان بويىنشا «ەير استانا» اۋە كومپانياسىنىڭ بيلەت قۇنى ورتا ەسەپپەن 100 دوللاردى قۇراسا, «Fly Arystan» اۋە كومپانياسىنىڭ بيلەت قۇنى 40-45 دوللار دەڭگەيىندە قالىپتاسادى. مۇنان كەيىنگى ءتورت جىلدا كومپانيانىڭ اۋە پاركىندەگى ۇشاقتار سانى 15-كە دەيىن جەتەدى دەپ جوسپارلانۋدا. ۇشاقتاردىڭ بارلىعى جاڭادان ساتىلىپ الىنباق.
جالپى, قازاقستاندا ەندى قۇرىلىپ جاتقان «Fly Arystan» سەكىلدى بيۋدجەتتىك اۋە كومپانيالارى شەتەلدەردە جاڭالىق ەمەس. لوۋكوستەر اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتى ەڭ اۋەلى وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا اقش-تا باستالىپ, توقسانىنشى جىلدارى ەۋروپاعا كەڭىنەن تاراعان. 2000 جىلداردان باستاپ رەسەيدىڭ قالالارىن دا قامتىعان, قازىر بۇل ەلدىڭ ونداعان ءىرى قالاسىنا لوۋكوستەر كومپانيالار قىزمەت كورسەتەدى.
ادەتتە لوۋكوستەر اۋە كومپانيالارى حالىقتى بيلەت قۇنىنىڭ ارزاندىعىمەن قىزىقتىرادى. ماسەلەن, يرلانديالىق «Ryanair»-ءدىڭ كەيبىر ەۋروپانىڭ كەيبىر قالالارىنا ۇشاتىن ۇشاقتارىنىڭ بيلەت باعاسى 7-10 ەۋرودان باستالاتىن كورىنەدى.سوندىقتان قازىر ونىڭ قىزمەتى بۇكىل ەۋروپاعا كەڭىنەن تاراعان دەپ ايتۋعا بولادى.
لوۋكوستەر كومپانيالار قىزمەتىنىڭ باعاسى سونشاما ارزان بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بىرىنشىدەن, ولار شىعىندى بارىنشا ۇنەمدەۋگە تىرىسادى. ماسەلەن, بيلەتتەر ونلاين رەجىمدە ساتىلاتىندىقتان, ارنايى اۋە كاسسالارىنىڭ قىزمەتى پايدالانىلمايدى. ياعني, ۇشاق بيلەتىن ساتقانى ءۇشىن كوميسسيالىق اقى الىنبايدى. سونداي-اق جولاۋشىلارعا ۇشاقتا تاماق بەرىلمەيدى. بەرىلسە, ول ءۇشىن جەكە اقى الىنۋى, باعاسى قىمباتتاۋ بولۋى مۇمكىن. بورتسەرىك سەكىلدى ۇشاق قىزمەتكەرلەرى امبەباپ بولىپ, بىرنەشە ادامنىڭ جۇمىسىن قاتار الىپ جۇرە الادى.
ەكىنشىدەن, مۇنداي اۋە كومپانيالارىنىڭ ۇشاقتارىندا ءاربىر شارشى مەتر جەر ۇنەمدەلەدى. ورىندىقتار ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاستىرىلادى, كرەسلولاردىڭ ارقالىعى جازىلماۋى دا قالىپتى جاعداي سانالادى. سولاي ۇنەمدەلگەن جەرلەرگە قوسىمشا كرەسلولار قويىلىپ, بيلەت كوبىرەك ساتىلادى.
لوۋكوستەر اۋە كومپانيالارى ادەتتە تيىمدىلىگى جوعارى جاڭا ۇشاقتاردى پايدالانادى. سايكەسىنشە ولارعا جۇمسالاتىن تەحنيكالىق شىعىن دا از. ۇشاقتار ەسكىرە باستاعاندا ولاردى باسقا كومپانيالارعا ساتۋ ارقىلى ولاردى ساتىپ الۋعا جۇمسايتىن شىعىندارىن وتەپ الىپ وتىرادى. دەمەك, لوۋكوستەرلىك قىزمەتتى قۇرۋشى كومپانيا قارجى مەن تاجىريبە جاعىنان الەۋەتتى بولۋى كەرەك. بىزدە بۇل قىزمەت ەلىمىزدەگى ەڭ قۋاتتى سانالاتىن «ەير استانا» بازاسىندا ۇيىمداستىرىپ جاتقانىن ايتا كەتەيىك.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستاندا «Fly Arystan» سەكىلدى لوۋكوستەر كومپانيا قۇرۋ ءتيىمسىز دەلىنگەن ەدى. ويتكەنى ۇشاق قىزمەتىن پايدالاناتىن ادامدار از بولاتىن. ال قازىر ترانزيتتىك اۋە جولاۋشىلارىنىڭ كوبەيگەنى وسىنداي قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەندەي. ەگەر ول جەمىستى جۇمىس ىستەسە, مۇنى قازاقستانداعى اۋە كومپانيالارى قىزمەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى دەپ ساناۋعا بولادى.
– مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە – ۇشاقپەن قاتىنايتىن جولاۋشىلاردىڭ ءالى دە بولسا ازدىعى. ارينە, وعان قارجىلىق مۇمكىندىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى اسەر ەتىپ وتىر. ماسەلەن, ەۋروپادا ء بىر ادام جىلىنا ورتا ەسەپپەن 1,7 رەت ۇشسا, اقش-تا تۇرعىنداردىڭ قوزعالىس كوەففيتسيەنتى 2,5-ءتى قۇرايدى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش الدەقايدا از. سوندىقتان ۇشاق قىزمەتىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ جولدارىن قاراستىرۋدى قولداۋ كەرەك,– دەيدى ءىاتا-نىڭ (حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعى) ايماقتاعى وكىلى دجوردان كارامالاكوۆ.
د.كارامالاكوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا قابىلدانعان ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 10 تۋريستىك كلاستەر پايدا بولۋى ءتيىس. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۋريستەردىڭ قالاي كەلىپ-كەتەتىنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل باعدارلامانىڭ قازاقستاننىڭ اۆياتسيا يندۋسترياسى قىزمەتىمەن بايلانىسى بايقالمايدى. اۋە تاسىمالىن قالايتىن شەتەلدىك جانە وتاندىق جولاۋشىلاردىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ تارتىمدى دەگەن جەرلەرگە قالاي جەتەتىنى ءالى ناقتىلانباعان.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تاعى ءبىر ەسكەرىلۋگە ءتيىس ماسەلە – اۋەجايلار كورسەتەتىن قىزمەت باعاسىن رەتكە كەلتىرۋ. ماسەلەن, لوۋكوستەر مەن باسقا اۋە كومپانياسىنىڭ جولاۋشىلار ءۇشىن بىردەي تاريف ساياساتىن قولدانۋىنىڭ ءجونى جوق سەكىلدى. ويتكەنى لوۋكوستەردىڭ جولاۋشىسى, ادەتتە, وتە ىقشام جۇرەدى. ونىڭ ارتىق جۇك الۋىنا رۇقسات بەرىلمەيدى, ول ءۇشىن قوسىمشا اقى الىنادى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قولىندا شاعىن پورتفەلى عانا بار سىباي-سالتاڭ جولاۋشى مەن بىرنەشە سومكە سۇيرەتكەن جولاۋشىعا تاريف تە ءارتۇرلى بولۋعا ءتيىس.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىنداعى ۋاقىت قادىرىنىڭ ەرەكشە ارتۋى, ونىڭ ماتەريالدانۋى جانە ۇشاقتار قىزمەتىندەگى باسەكەنىڭ ارتىپ, باعانىڭ تومەندەي ءتۇسۋى – ادامداردى اۋە كومپانياسىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا يتەرمەلەي تۇسۋدە. ۇشقىر ۋاقىت ۇشاق قىزمەتىن بارىنشا جانداندىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ «ەير استانا» اۋە كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قولعا العان ءىسىن سوعان ساي ارەكەت دەپ تۇسىندىك.
سۇڭعات ءالىپباي,
«Egemen Qazaqstan»
