وبلىستىڭ 17 اۋدانى ازىق-تۇلىك بەلدەۋىنە ەنگىزىلگەن. 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا جالپى كولەمى 101,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 125 جوبا ىسكە اسىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 7 جوبا ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعى بولسا, 15 جوبا ەت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعى. وعان قوسا قۇس شارۋاشىلىعىن قاۋزايتىن 9 جوبا بار.
ءسۇت بۇلاعىن تاسىتىپ, مايلى, ءنارلى ەتتى تاۋ قىلىپ ءۇيىپ تاستاعانىڭىزبەن, سول كۇيىندە داستارقانعا قويىلمايدى عوي. ەندى ونى زامان تالابىنا ساي جاقسىلاپ, ساپالى ەتىپ وڭدەۋ كەرەك. بۇل ورايدا, ءسۇت وڭدەۋگە باعىتتالعان 7, ەت وڭدەۋدى ورايلاستىراتىن 5 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ دەنى قاراعاندى وبلىسىنا تيەسىلى بولعانىمەن, اقمولا وبلىسىنان اعىلعان اقتىڭ ۇلەسى ءبارىبىر كەمشىن. سوندىقتان تاياۋ شەتەلدەردەن جەتكىزىلەتىن تاۋارعا توسقاۋىل قويۋعا تەگەۋرىنى جەتپەۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇل ارادا تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋ ەت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتىڭ بەينەتىنەن مولداۋ ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مۇنتازداي تازا, جىلى قورا, ءسۇت ساۋاتىن, جينايتىن, ساقتايتىن ورىن كەرەك. قازىر بۇرىنعى سوقپاقپەن كوزدى جۇمىپ تارتا بەرسەڭ تاقىرعا وتىراسىڭ. مالدى بۇرىنعىشا باعۋ جوق. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى «حامزە» شارۋا قوجالىعىندا بولعان كەزىمىزدە قيىن ءىستىڭ ءمان-جايىمەن تانىسقانبىز. مال ازىعىن سالاتىن وتتىعىنىڭ ءوزى وزگەشە. ءسۇتتى, ەتتى سيممەنتال تۇقىمداس سيىر باققان قاۋىم باعىمداعى مالدارىنىڭ قىرقىندى ءشوپ جەۋىنەن قورقادى ەكەن, اسقازانىنا زالال. مال ازىعى ارنايى تسەحتا ازىرلەنەدى. ساۋىن سيىردىڭ قايسىسىندا كىنارات بارىن ساۋىن كەزىندە كومپيۋتەر ارقىلى بىردەن انىقتايدى. جايىلىمنان جۇقپالى اۋرۋ جابىسپاسىن دەپ قىسى-جازى ورىسكە شىعارماي قاماپ باعادى. ساناپ وتىرساڭىز, قانشاما شىعىن.
ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن ەندى قالاي جاساۋعا بولادى؟ بىزدىڭشە, تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ ونىمىنە جەكەنىڭ قولىنداعى مال ونىمدەرىن ۇستەۋ. ءاۋ باستا دۇرىس شەشىم بولىپ كورىنگەن كووپەراتيۆتەردەن قايران بولمادى. تىعىرىقتان شىعار توتە جول – ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن كوبەيتۋ. ەكىنشىدەن, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. اسىل تۇقىم باقساق قانا ايىمىز وڭىنان تۋادى. وبلىستاعى اسىل تۇقىمدى قارا مال سانى 67,4 مىڭ باسقا جەتتى. 50,5 مىڭ باسى ەتتى, 15 مىڭى ءسۇتتى تۇقىم.
وسىدان-اق ءسۇت وندىرۋدەن دە ەت ءوندىرۋ باسىمدىراق ەكەندىگى كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
ەكى باعىتتاعىنى قوسقانداعى كورسەتكىش باعىمداعى بارلىق مالدىڭ 33 پايىزىن عانا قۇرايدى. قالعانى ءسۇتى از, ەتى وياز جەرگىلىكتى تۇقىم. ەگەر جەكەنىڭ قولىنداعى جەرگىلىكتى تۇقىمدى سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى اسىلداندىرساق, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دە نىعايتار ەدىك ءارى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ەڭسەسى تىكتەلەر ەدى. اسىل تۇقىمنىڭ ارتىقشىلىعىنا تاعى ءبىر دالەل ايتايىق. اسىلداندىرۋ قولعا الىنعان 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا, قازىر بارلىق شارۋاشىلىقتاعى ساۋىن سيىردان ساۋىلاتىن ءسۇت مولشەرى ءار ساۋىن سيىرعا شاققاندا 266 ليترگە كوبەيىپ, جىلدىق ءونىم كولەمى 2977 ليترگە جەتكەن. ەتكە وتكىزىلەتىن مالدىڭ ورتاشا تىرىلەي سالماعى 2013 جىلى 387 كەلى بولسا, بىلتىر 395 كەلىگە جەتتى. وسى ارادا تولىق كولەمىندە يگەرىلمەي جاتقان ىشكى رەزەرۆ تۋرالى ءبىر پىكىر ايتا كەتۋگە بولار. اسىل تۇقىمدى مال سانى 33 پايىز عانا دەدىك قوي. ەندى جەكەنىڭ قولىنداعى 70 پايىزعا جۋىق مالدى اسىلداندىرساق, كول-كوسىر ەت ونىمدەرى استانانىڭ ساۋدا سورەلەرىندەگى يمپورتتى ىعىستىرىپ شىعارار ەدى. ىعىستىرىپ قانا قويماي, شەتەلگە شىعاراتىن ەت ونىمدەرىنىڭ كولەمىن كوبەيتەر ەدىك.
استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جۇمىرتقا جانە كارتوپپەن قامتاماسىز ەتۋدە كەمدىك جوق. ماسەلەن, 2018 جىلى 243 ميلليون دانا جۇمىرتقا وندىرىلگەن. ءوسىم − 9,4 پايىز. وسىلايشا سۇرانىستىڭ 92 پايىزى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. تاياۋدا ىسكە قوسىلعان بۇلاندى قۇس فابريكاسى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە تۇگەل قامتاماسىز ەتەدى. كارتوپ كولەمى 6,5 پايىزعا ءوسىپ, 90 مىڭ تونناعا جەتىپ, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى سۇرانىسىنىڭ 90 پايىزىن جاۋىپ وتىر. ال كوكونىس كولەمى تىڭ سەرپىلىستى قاجەت ەتەدى. كارتوپ ەگەتىن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوكونىس ساقتايتىن قويما بولماعاندىقتان, وندىرىلگەن ءونىمدى كۇزدە ساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر. مولشىلىق ماۋسىمدا كارتوپ باعاسى ارزان. سوندىقتان جۇمسالعان شىعىندى جابۋىن جاپقانىمەن, پايداسى ماردىمسىز. كارتوپ وسىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن استانا ماڭىنا كوكونىس ساقتايتىن قويمالاردى كوبىرەك سالۋ قاجەت. كوكونىس كولەمى كوبەيتۋدى قاجەت ەتەدى-اق. ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە 26 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلىپ, سۇرانىستىڭ 29 پايىزى وتەلگەن. ەندىگى ارادا تامشىلاتا سۋارىلاتىن القاپتاردى كەڭەيتۋ جانە كوكونىس قويمالارىن سالۋ بۇل ورايداعى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە سەبەپ بولا الادى. ماسەلەن, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى «لەيا سارىارقا» سەرىكتەستىگى 100 گەكتار جەرگە كارتوپ وتىرعىزسا, الداعى ۋاقىتتا ەگىستىك جەر كولەمىن كوبەيتە الادى. سونداي-اق «Green Team» سەرىكتەستىگى 58 گەكتار جەرگە كارتوپ, 10 گەكتار جەرگە باسقا كوكونىس ەگىپ ءجۇر. مۇنداي شارۋاشىلىقتار بارشىلىق. كوكونىس مولشىلىعىن جاساۋ ءۇشىن وسىنداي شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءونىمىن كۇزدە كوتەرە ساتىپ الىپ, كوكتەمگە دەيىن ساقتاۋعا جاعداي تۋعىزۋ قاجەت.
استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جوباسى جاڭارتىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس نەگىزىنەن ءتورت باعىتتى قامتيتىن بولادى. العاشقىسى ەت ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ بولسا, ەكىنشىسى − 2020-2021 جىلدارى ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋ. وسى ورايدا ەلوردالىق وبلىس 7200 باس ساۋىن سيىرى بار 5 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قۇرۋدى مەجەلەپ وتىر. ولار بۋراباي اۋدانىنداعى «نيكولسكوە», «فيرما نانار», زەرەندى اۋدانىنداعى «اققايىڭ-ج», استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكا» جانە اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا 1200-دەن استام ساۋىن سيىر بولادى. وعان قوسا وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن, «قازاگرو» ۇبح» اق-مەن بىرلەسە وتىرىپ, جالپى قۇنى 23,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 92 جوبانى جۇزەگە اسىرماق. بۇل جوبالار قۇس, بالىق, جىلىجاي ونىمدەرىنەن بولەك, 40,9 مىڭ توننا ءسۇت, 3,2 مىڭ توننا ەت وندىرۋگە جول اشادى.
ازىرگە وندىرىلگەن ءونىمدى ۇسىنۋ جولدارى جاقسارىپ كەلەدى. 128 ءوندىرۋشىنىڭ جيعان-تەرگەن ءونىمى 44 ساۋدا نۇكتەسىندە ساتىلىپ كەلسە, «اقمول» ساۋدا جەلىسىنىڭ فيرمالىق 4 دۇكەنى اشىلىپ, وندا جىل باسىنان بەرى 280 ميلليون تەڭگەنىڭ 248 توننا ازىق-ت ۇلىگى ساتىلعان. بۇل دۇكەندەردە ساتىلاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى استاناداعى وزگە دۇكەندەرگە قاراعاندا ەداۋىر ارزان.
ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى اقمولالىقتاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. اسىلىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكى جاققا دا ءتيىمدى. ساۋدا سورەلەرى ارزان, ساپالى وتاندىق ونىمدەرمەن تولىعادى, اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن تابىستى جۇمىس ورنى كوبەيەدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تابىسىمەن كۇنەلتەتىن اۋىل ادامدارىنىڭ مال باسى اسىلدانىپ, ءوسىپ, ءونىمىن وتكىزەتىن نارىقتى ىزدەمەي-اق تابادى.
بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
اقمولا وبلىسى
