العاشقى رەۆوليۋتسيا. جالپى, وندىرىستىك رەۆوليۋتسيالار اتى ايتىپ تۇرعانداي وندىرىستە ۇلكەن توڭكەرىس جاسايتىن جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولعاندا ورنايدى. العاشقى رەۆوليۋتسيا انگليادا بولدى. نەگە؟ سەبەبى انگليانىڭ كولونيزاتورلارى بۇكىل الەم بويىنشا قۇل ساۋداسىن جۇرگىزدى. كەيدە پايدا 500%-دى قۇرادى. اعىلشىن كاپيتاليستەرىنىڭ سول ساۋدادان تۇسكەن ۇلكەن قاراجاتى ودان ءارى تابىس اكەلۋ ءۇشىن وندىرىسكە ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيىلدى. اقشا پايدا بولعان سوڭ ونەرتاپقىشتار ءوندىرىستى ارتتىراتىن ءتۇرلى يدەيالار ۇسىنا باستادى. سونىڭ ءبىرى – دجەيمس ۋاتتىڭ بۋ ماشيناسى ەدى, XVIII عاسىردىڭ سوڭى. بۋ دۆيگاتەلدەرى پاروۆوز, كەمەلەردى ورنىنان قوزعالتتى.
ەكىنشى رەۆوليۋتسيا. كەلەسى وندىرىستەگى توڭكەرىس زاۋىتتاردا تاۋارلاردى جاپپاي وندىرۋمەن, ياعني كونۆەيەرلىك ادىسپەن, جاڭا ساپالى بولاتتىڭ پايدا بولۋىمەن, تەمىر جولداردىڭ جاپپاي سالىنۋىمەن, توماس ەديسون, نيكولا تەسلالاردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا جاڭالىق اكەلۋىمەن بايلانىستى.
بۇل XIX عاسىردىڭ سوڭى. بۇل كەزەڭ كەزەكتى ونەرتاپقىشتىڭ پاتەنتىمەن ەمەس, عىلىم جەتىستىكتەرىنىڭ وندىرىسكە كەشەندى تۇردە ەنۋىمەن ەرەكشەلەندى.
ءۇشىنشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا. جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرۋ, ينتەرنەت, كولىكتىڭ ميلليونداپ ءوندىرىلۋى, كۇن, جەل, تولقىن سياقتى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ پايدا بولۋى, ۇيالى بايلانىس ءۇشىنشى كەزەڭگە جاتادى. بۇل XX عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى كەلە جاتقان پروتسەسس. الايدا بۇل ءۇردىس ءالى اياقتالماي, 4-ءشى رەۆوليۋتسيا ۋاقىتى باستالعانداي. سەبەبى سوڭعى ەكەۋى تىم تىعىز استاسىپ جاتىر. ەگەر وندىرىستىك رەۆوليۋتسيالاردىڭ تاريحىنا قاراساق, ەنەرگيا كوزى وزگەرگەندە, مۇلدەم جاڭا تەحنولوگيا كەلگەندە, زاۋىتتار تاۋار شىعارۋدىڭ تىڭ ادىسىنە كوشكەندە ادامزات دامۋىندا جاڭا كەزەڭ باستالادى ەكەن. الايدا ءاربىر كەزەڭ جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىمەن بايلانىستى. سەبەبى زاۋىتتاردا بۇرىنعى جۇمىستى ادام ەمەس, ەندى ماشينا, تەحنيكا, روبوت اتقارادى. بىراق سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيا باسقا سالادا مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ وتىرعان.
ءتورتىنشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا. ەندى الەم 4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسياعا اياق باستى دەپ ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ ءجۇر. ول گەرمانيادا 4.0 Industry ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىمەن بايلانىستى. جالپى, نەمىس ەلى قاشاندا ماشينا, تەحنيكا قۇراستىرۋدىڭ ورتالىعى بولىپ كەلدى. ال بۇل سالا – وندىرىستىك رەۆوليۋتسيانىڭ «جۇرەگى». الگى ستراتەگياعا سايكەس, جاڭا يندۋستريانىڭ ەرەكشەلىگى – كەز كەلگەن كۇردەلى تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداي الاتىن «اقىلدى زاۋىتتار» مەن اقپاراتتى سىمسىز جىبەرۋ قۇرىلعىلارى بولۋى كەرەك. سەبەبى زاۋىتتار تولىق روبوتتانادى جانە مالىمەتتى ينتەرنەت, wi-fi, باسقا دا تەحنولوگيا ارقىلى الماسادى. ەندى وسى كەزەڭنىڭ بەلگىسى رەتىندە بۇگىن كولىكتەردىڭ ادامسىز ءجۇرۋى, 3D پرينتەرمەن عيماراتتار سالۋ, كريپتوۆاليۋتالار, بلوكچەين, بۇلتتى تەحنولوگيادا تەررەبايت اقپاراتتى ساقتاۋ, جاساندى ينتەللەكت, درونداردى كورىپ وتىرمىز. الايدا وسى جولعى رەۆوليۋتسيا تەك ءوندىرىستى ەمەس, ەكونوميكانى, ادامدى, قوعامدى, ماماندىقتاردى, ءتىپتى ساياسي جۇيەلەردى وزگەرتىپ جىبەرەدى دەگەن بولجام بار.
IT-ءداۋىر. 1990 جىلى الەمدەگى ەڭ باي كومپانيالار General Motors, Ford Motor, Exxon Mobil سەكىلدى كولىك پەن مۇناي كومپانيالارى بولعان. ۇشەۋىنىڭ كاپيتالى 200 ملرد دوللاردان ءسال اسقان. ال بيىلعى ەڭ قۇندى 3 كومپانيا Amazon, Microsoft جانە Google-دىڭ يەسى Alphabet. ولاردىڭ بىرىككەن كاپيتالى 2,3 تريلليون دوللارعا جەتتى, 10 ەسە كوپ. ۇشەۋىنىڭ دە IT-كومپانيا ەكەنىن ايتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. ياعني, بۇگىن جوعارى تەحنولوگيالار كولىك پەن مۇنايدان دا قىمبات ءارى سۇرانىستا. ماسەلەن, جاساندى ينتەللەكت ءسىزدىڭ كۇندەلىكتى سايتتان ىزدەيتىن اقپار, مۋزىكا, كينوڭىزدى, فەيسبۋكتا جازاتىن پوستتارىڭىزدى جانە باسقا دا كورسەتكىشتەردى سارالاي وتىرىپ, سىزگە قاجەت مالىمەتتى, جارنامانى, تاۋاردى ءاپ-ساتتە ۇسىنىپ وتىرادى. ياعني, جاساندى ينتەللەكت ادامعا ويلانۋعا مۇرشا بەرمەيتىن دارەجەگە جەتتى.
4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا ءوندىرىس سالاسىنا دا جاڭالىق اكەلدى. بۇرىنعىداي ءبىر تاۋاردى مىڭداپ, جاپپاي شىعارۋ تەحنولوگياسى وزگەردى. ەندى ءىرى زاۋىتتار دا ءار ادامنىڭ جەكە تاپسىرىسىن ورىنداي الادى. ماسەلەن, اديداس كومپانياسى بەرليندە كەز كەلگەن ادام اياعىن سكانەرلەپ, كليەنتتىڭ قالاعان ديزاينىمەن 3D پرينتەردە سپورتتىق اياق كيىمدى باسىپ شىعاراتىن دۇكەن اشتى. بالكىم كەلەشەكتە مۇنداي تەحنولوگيا «الەمدە تەك 10 دانامەن عانا شىققان ەكسكليۋزيۆ ليۋكس تاۋار» دەيتىن ءىرى برەندتەردىڭ قىمبات نارىعىن جوياتىن شىعار. سەبەبى 3D پرينتەرمەن ءار ادام الەمدە تەك وزىندە عانا بولاتىن قالاعان تاۋارىن قالاعان ديزاينىمەن باسىپ شىعارا الادى. ونى ساتىپ جىبەرگىسى كەلسە, باعاسىن ءوزى انىقتايدى. جالپى ءوندىرىس تولىق روبوتتالا باستادى. ال روبوتتى باسقارۋ وڭاي, ول جالاقى, دەمالىس سۇرامايدى, ول اۋىرمايدى, سۇرانبايدى, قاتەلەسپەيدى. ماسەلەن, سوڭعى 20 جىلدا اقش-تا كولىك شىعارۋدى روبوتتاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ءونىم 53% - عا ارتىپتى, ال جۇمىس كۇشى 28%-عا ازايعان.
ادام مەن روبوت باسەكەسى. ءيا, روبوت ادامنىڭ جۇمىسىن تارتىپ الادى. كەيبىر زەرتتەۋلەر 2022 جىلعا قاراي روبوتتار بۇرىن ادام ىستەگەن 75 ملن جۇمىستى جاۋىپ, بىراق ەسەسىنە 133 ملن جاڭا جۇمىس ورنىن اشادى دەپ بولجام جاسايدى. ماسەلەن, قىتايدىڭ Tianyuan Garments كومپانياسى اقش-تىڭ اركانزاس شتاتىندا جىلىنا 23 ملن جەيدە شىعاراتىن فابريكاسىن اشپاق. وندا 400 ادام عانا كەرەك. Adidas كومپانياسى 2015 جىلى گەرمانياداعى انسباح قالاسىندا SpeedFactory فابريكاسىن اشتى, ول جىلىنا 500 مىڭ جۇپ اياقكيىم شىعارادى. بىراق 160 ادام عانا ىستەيدى. سەبەبى قوس فابريكادا جەيدە مەن اياقكيىمدى روبوت تىگەدى. ارينە ەندى بيزنەس يەلەرى شىعىنىن ازايتىپ, ءونىمىن مىڭداپ كوبەيتۋ ءۇشىن ادامدى ەمەس, روبوتتى جالداۋدى ءجون كورەدى.
ال 4-ءشى رەۆوليۋتسيانىڭ بەلگىسىنىڭ ءبىرى – 3D پرينتەر ەكونوميكاعا ۇلكەن وزگەرىس اكەلمەك. جوعارىدا ايتىلعان قىتايداعى 3D پرينتەردە قۇيىلعان كوپىر باسقالاردان 3 ەسە ارزان شىعىپتى. بۇگىندە اقش-تا وسى ادىسپەن سوعىستا مۇرىن, قۇلاقتان ايىرىلعان ساربازداردىڭ مۇشەلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر. ياعني, 3D پرينتەر دەنە مۇشەلەردى باسىپ شىعارا باستادى. بۇل قۇرال بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك, كيىم, قارۋ-جاراق, عارىش كەمەسىنىڭ دۆيگاتەلى جانە باسقا دا زاتتاردى قۇيىپ جاتىر. وتە ءتيىمدى تەحنولوگيا, بىراق زيان جاعى دا جوق ەمەس. ايتالىق, ەندى اۆتوگيگانتتار ءبىر كولىكتى قۇراستىرۋ ءۇشىن ونىڭ بولشەكتەرىن 10-20 زاۋىتقا تاپسىرىس بەرمەۋى مۇمكىن. باسىم بولىگىن ءار اۆتوزاۋىت ءوزى 3D پرينتەردە باسىپ شىعارا الادى. ياعني, ول ءبىر جاعى بيزنەستىڭ شىعىنىن كەمىتەدى, ەكىنشى جاعى وزگە وندىرىسكە تاپسىرىستاردى ازايتادى. بۇل كەلەشەكتە جۇمىس ورىندارى جابىلادى دەگەن ءسوز.
ايتپاقشى, پەتروپاۆلداعى كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتا وسى 3D پرينتەرلەردى شىعارا باستاپتى. ارينە ونىمەن قىتايداعىداي كوپىر نە ءزاۋلىم عيمارات سوعا المايسىز, بىراق شاعىن بولشەكتەردى قۇيۋعا بولادى. ءوزىڭىز كورگەندەي, 4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا ۇلكەن جىلدامدىقپەن دامىپ كەلەدى. بۇل عىلىمي جاڭالىق نەمەسە موبيلدىك قوسىمشا اۆتورىن, سايتتىڭ يەلەرىن, اكتسيونەرلەرىن ءاپ-ساتتە ميلليونەر, ميللياردەر قىلۋعا جاعداي جاسايدى. مارك تسۋكەربەرگ, سەرگەي برين, يان كۋمنىڭ وقيعالارى سونىڭ دالەلدەرى. ارينە بۇل ەسىمدەردى ءجيى ەستىگەن شىعارسىز. بىراق 4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا ادامنىڭ قاجەتتىلىگىن IT-ادىسپەن شەشۋمەن ەرەكشەلەنەتىندەي. ماسەلەن, گاگان بياني ازاماتتارعا ونلاين ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن Udemy سايتىن جاسادى. ويتكەنى قازىرگى ماماندارعا جۇمىستا ودان ءارى ءوسۋ ءۇشىن قوسىمشا ءبىلىم مەن بىلىك كەرەك, ال جۇمىستان سوڭ قالانىڭ باسقا بۇرىشىنداعى كۋرسقا بارىپ, وقۋعا كوپتىڭ ۋاقىتى مەن نيەتى جوق. ال Udemy سايتىندا ءاربىر ادام قالاعان كۋرسىن اقىلى تۇردە وقي الادى نەمەسە ءوزى كۋرستى ۆيدەوعا جازىپ, سايتقا جۇكتەپ, ونى جۇرتقا ساتا الادى. باسقاشا ايتسا, دجەيمس ۋاتت ءوز ۋاقىتىندا جۇرتتىڭ قاجەتتىلىگىن بۋ ماشيناسى ارقىلى شەشسە, «قازىرگى دجەيمس ۋاتتار» بۇل سۇرانىستى IT-تەحنولوگيامەن, سايتپەن قاناعاتتاندىرىپ وتىر. مەحانيكالىق الەم تسيفرلى داۋىرگە كوشتى.
تيىننىڭ ەكى بەتى. الايدا بۇل دامۋ ءۇردىسىنىڭ جاعىمسىز دا تۇستارى بار ەكەن. تابىسى جوعارى جانە تابىسى تومەن ازاماتتاردىڭ اراسى ودان ءارى الشاقتاپ كەتتى. ءبىر عانا مىسال. قازىر الەمدە 1,7 ملرد ادامعا تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگيا كوزى جەتپەيدى. ياعني, الەمنىڭ ءبىر شەتىندە درون-تاكسيمەن ۇشسا, باسقا شەتىندە كۇندەلىكتى تاماق, ءدارى جەتىسپەيدى. بۇل از بولسا, كەلەسى مىسال. 2017 جىلى الەمنىڭ ەڭ باي 500 ادامنىڭ قاراجاتى 1 ترلن دوللارعا كوبەيگەن. ال جاھان بويىنشا كەدەي ازاماتتاردىڭ سانى دا ءوسىپ جاتىر. سونداي-اق دجەفف بەزوس, بيلل گەيتس, ۋوررەن باففەت سياقتى الەمدەگى ەڭ باي 8 ادامنىڭ دۇنيە-مۇلكى پلانەتامىزداعى بارلىق كەدەي ادامداردىڭ 50% بايلىعىنا تەڭ كەلدى. ياعني, 4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا تەك تەحنولوگيالىق دامۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇلكەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى دە اكەلدى. مۇنداي ءۇردىس سوناۋ 18 عاسىردا انگليادا بۋ ماشيناسىن جۇرگىزىپ, ۇن تارتىپ, كاپيتال جيعان باي لورد پەن وعان جۇمىس ىستەگەن جالشىلاردىڭ اراسىندا دا بولعان. الايدا لوردتا قازىرگىدەي ميللياردتان اساتىن قاراجات بولمادى. ال 4-ءشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا 9 ءنولى بار قاراجاتتى قىسقا ۋاقىتتا جيناۋعا مۇمكىندىك بەرىپ جاتىر. بىراق تابىسى تومەندەردىڭ جايى سوڭعى 3 عاسىردا كوپ وزگەرە قويمادى.
ەندى نە ىستەۋگە بولادى؟ الەمدىك ەكونوميكادا جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتتار, 3D پرينتەرلەر كەڭىنەن تاراپ, ولار ءار ەلدە ءجۇز مىڭداعان جۇمىس ورنىن جاباتىنى جوعارىدا ايتىلدى. سايكەسىنشە, ساۋداگەر, تىگىنشى, شاحتەر, جۇرگىزۋشى, ءتىپتى مۇعالىمدەرگە سۇرانىس ازايۋى مۇمكىن. دەگەنمەن جاڭا تەحنولوگيا كاسىبي قابىلەتى جوعارى مامانداردى تالاپ ەتەتىن ودان دا كوپ جۇمىس ورنىن اشادى. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسىن روبوتتاندىرۋ 800 مىڭ جۇمىس ورنىن جاپقان. الايدا 3,5 ملن جاڭا باعىتتاعى جۇمىس ورنى پايدا بولعان. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ەندى قاتارداعى جاي حيرۋرگتان گورى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرىپ, روبوتپەن وپەراتسيا جاساۋدى ۇيرەنگەن حيرۋرگ سۇرانىستا بولادى. نەمەسە كەلەشەكتە تەك ءماتىن جازاتىن جۋرناليست ەمەس, سونداي-اق كەمى 3-4 تىلدە سويلەي الاتىن, ءوزى ۆيدەو ءتۇسىرىپ, ونى مونتاجداپ, اقپاراتتى ءتۇرلى فورماتتا تاراتا الاتىن مامان كەرەك بولادى. باسەكە ارتادى, ۇزدىكتەر العا شىعادى. مۇندايدا نە ىستەۋگە بولادى؟ ساراپشىلار 2-3 ماندەس ماماندىقتى قاتار ۇيرەنگەن ءجون نەمەسە جاڭا ماماندىقتىڭ كۋرسىنا قازىردەن بارا بەرىڭىز دەيدى.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«Egemen Qazaqstan»
