دوستىق – تىرلىكتىڭ التىن كوپىرى
بەيسەنبى, 5 قاڭتار 2012 7:55
قازاقستان – دوستىقتىڭمەكەنى دەپ تەگىنايتىلماعان. سونداي-اق«حالىق اللادان بىر-اقجاس كىشى» دەگەن سوزدىڭايتارى كوپ. ءبۇتىن ۇلتبولىپ ۇيىسىپ, قابىرعالى حالىقبولۋىمىزدىڭ وزى ەلدىڭتاڭىردەن كەيىنگى ۇلىلىققا يە ەكەندىگىناڭعارتپاي ما؟! پاكتىك پەنتاقۋالىق تا ادامعا تان. ءار ازامات تۋعان جەرى مەنەلىنە, وتانىنا ادالقىزمەت ەتىپ, سوڭىنا ىزگىلىكتى ىس قالدىرسا, ءومىرى ماندى بولادى. انشەيىندەتۇيىق مىنەزدى ازامات جۇرتتى ىنتىماققا ۇندەپ, كوسىلگەندە كوپشىلىك ۇيىپتىڭدايدى.
بەيسەنبى, 5 قاڭتار 2012 7:55
قازاقستان – دوستىقتىڭمەكەنى دەپ تەگىنايتىلماعان. سونداي-اق«حالىق اللادان بىر-اقجاس كىشى» دەگەن سوزدىڭايتارى كوپ. ءبۇتىن ۇلتبولىپ ۇيىسىپ, قابىرعالى حالىقبولۋىمىزدىڭ وزى ەلدىڭتاڭىردەن كەيىنگى ۇلىلىققا يە ەكەندىگىناڭعارتپاي ما؟! پاكتىك پەنتاقۋالىق تا ادامعا تان. ءار ازامات تۋعان جەرى مەنەلىنە, وتانىنا ادالقىزمەت ەتىپ, سوڭىنا ىزگىلىكتى ىس قالدىرسا, ءومىرى ماندى بولادى. انشەيىندەتۇيىق مىنەزدى ازامات جۇرتتى ىنتىماققا ۇندەپ, كوسىلگەندە كوپشىلىك ۇيىپتىڭدايدى. بىرنەشە تىلدى بىلۋمەن قاتار, مەملەكەتتىك تىلدە شەشىلە سىراقتارعاندا, ەرىكسىز ريزا بولاسىڭ. سوندىقتان دا قازاقستان حالقىاسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, «وگني الاتاۋ» گازەتى رەداكتورىنىڭورىنباسارى اتساليم يديگوۆكە الدا وتەتىن قحا-نىڭ كەزەكتى سەسسياسىقارساڭىندا بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– اتساليم سالام ۇلى, ءبۇگىنگى جاھاندانۋ كەزىندە قازاقستاندىقتارعا اساقاجەتتى وتانسۇيگىشتىك, ەلجاندىلىق جايلى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– ءيا, ومىرىمىزگە جاھاندانۋ جەتىپ, ءوز تالاپتارىن قويا باستادى. ودان ىرگەنى اۋلاق سالۋ مۇمكىن ەمەس. تەك وعان دايىن بولعاننان ۇتارىمىز مول. ءبىر جولى تۇرعىندارمەن جۇزدەسۋدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسى جايىندا اڭگىمەلەدىم. كەزدەسۋدە جاس جىگىت: «ەلباسىمىزدىڭ بويىنداعى شىنايى ينتەرناتسيوناليزم مەن بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە دەگەن وراسان زور قۇرمەت پەن قامقورلىق سەزىمىنىڭ, ۇلىستاردىڭ ءبىر عانا ۇلكەن, تاتۋ وتباسىنداي بولىپ ءومىر سۇرۋىنە دەگەن شەكسىز ۇمتىلىسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى نەدە؟» دەگەن سۇراق قويدى. دۇرىس ساۋال. ەش توسىلماستان وعان جاۋاپ رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاستىق شاعى جايىندا تۇسىرىلگەن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» اتتى ءفيلمدى كورۋگە كەڭەس بەردىم. ارينە, مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپ ۇلتتى ورتادا وسكەندىگىن, ونى مۇنداي كورەگەندىككە اتا-اناسىمەن قاتار, ءومىردىڭ ءوزى دە تاربيەلەگەنىن نازاردا ۇستاعاندىقتان ايتتىم.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى, الپىسىنشى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەندەردىڭ ارقايسىنىڭ, ارينە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ دە, بالالىق شاعىنىڭ ءوز اسپانى بار. وسىناۋ كوگىلدىر كوك پەن سايىن دالا, ءبىز جۇتىپ وسكەن كاۋسار اۋا بارلىعىمىزدى ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە تاربيەلەدى. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كەمشىلىگىمىزگە كەشىرىممەن قاراۋعا, قاي رۋدان نەمەسە تايپادان ەكەندىگىمىزگە قاراماستان, شىنايى سىيلاسۋعا باۋلىدى.
قازىرگى كەزدە, كەيىندە قازاقستاندىقتارعا قاجەتتى وتانعا, تۋعان جەرگە, ەلگە دەگەن ماحاببات, وتانشىلدىق, ادامگەرشىلىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك ءبىزدىڭ سانامىزدا سول جىلدارى قالىپتاستى دەۋىمە بولادى. ءبىز وسى بايلىقپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ۋاقىت وتكەن سايىن وتكەن جىلدارعا ساعىنىشپەن كوز جىبەرىپ, وتباسىلارىمىزدى, اتا-انا مەن جالاڭ اياق جاستىعىمىزدى جانە ءوزىمىزدى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرعان زامانداستارىمىزدى ەلجىرەي ەسكە الاتىنىمىز سوندىقتان.
بالالىق شاعىم 1950-1960-شى جىلدارعا تۋرا كەلدى. سول تۇستا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ زارداپتارى ءالى دە سەزىلىپ تۇراتىن. قازاق حالقىنىڭ ورىستارمەن, ۋكرايندارمەن, نەمىستەرمەن, جەر اۋدارىلعان چەشەندەرمەن, بالكارلارمەن, كورەيلەرمەن, تاعى باسقالارمەن تاعدىردىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن ءبىرگە كوتەرىپ, ولاردىڭ قايعى-مۇڭى مەن قۋانىشىن ءبولىسكەنىنە كۋا بولدىم. بۇل جەردە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىندە ءسويلەۋگە ۇمتىلعانى ءجانە ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرلەرىن ءبىلىپ, قۇرمەتتەگەندىكتەرى دە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولعان ءتارىزدى.
مەن تۋىپ-وسكەن كيروۆ (قازىرگى كوكسۋ) اۋدانىنىڭ وكتيابر اۋىلىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ تۇراتىن. سودان كەيىن دە شىعار, ءبىز ءوزارا قارىم-قاتىناستا قازاق ءتىلىمەن قاتار, ورىس ءتىلىن دە پايدالاندىق. سالت-ءداستۇرلەردى دە بىلەتىنبىز. بىزدەر – گرەك كوستيا سيرانيدي, كورەي ۆيتالي كيم, نەمىس شۋركا رايس, پولياك كوليا پولششيكوۆ, ورىس ساشا كوندراتەنكو حوككەي, فۋتبول ويناۋعا كىرىسىپ كەتكەندە, ءبىزدى سىرتقى بەينەمىز عانا وزگەشەلەندىرىپ تۇراتىن. دەسەك تە, ءبارىمىز ءبىر-اق تىلدە سويلەيتىنبىز.
– ءسىز ءمىنبەرلەردە مەملەكەتتىك تىلدە كوسىلگەندە كەيبىر قانداستارىمىزۇيالاتىن بولار. دەسەك تە, مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاقتان كەم سويلەمەۋىءڭىزگەنە سەبەپ؟
– كەيبىرەۋلەر ماعان: «ارينە, قازاقى ورتادا تۋىپ-وسكەندىكتەن, ءتىلدى ۇيرەنۋدەن وزگە امالىڭ قالماعان عوي», دەيدى ءازىل-شىنى ارالاس. وسى ورتادا وسكەندىكتىڭ اسەرى مول, وعان تالاسپايمىن. ءتىلدى ءبىلۋدە نەمەسە بىلمەۋدە كەزدەيسوقتىق نەمەسە جاعدايدىڭ بۇلايشا قولايلى قالىپتاسۋى ماڭىز اتقارمايدى. بۇل جەردە بارلىعى سەنىڭ قانداي ورتادا تۋىپ-وسكەنىڭە, وتباسىڭداعى تاربيەڭە جانە ومىرلىك باعدارىڭا كەلىپ تىرەلەدى. ماسەلەن, مەنىڭ اتا-انام چەشەن ۇلتى بولا وتىرىپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرلەرىن دە ەرەكشە قادىرلەيتىن. ولار قاراپايىمدىلىعىمەن, قوناقجايلىعىمەن, كورشىلەرگە, بارلىق اۋىلداستارعا دەگەن قۇرمەتىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. چەشەن, قازاق, ورىس تىلدەرىندە جاقسى سويلەيتىن وتباسىمىزدى اركىم ءوز تۋعانىنداي كورەتىن.
مەن ادامدى وتباسىندا قالاي تاربيەلەسە, ونىڭ بولاشاق ءومىرىنىڭ دە سولاي قالىپتاساتىندىعىنا كامىل سەنەمىن. ماسەلەن, مەنىڭ اتا-انام بويىما بالا كەزىمنەن باستاپ قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمىن ۇيالاتتى. دەمەك, بۇل – مەنىڭ قانىمداعى قاسيەت. دەمەك, قازاق حالقىن ءومىر بويى سىيلاپ وتەمىن. بالالارىمدى دا وسىنداي رۋحتا تاربيەلەۋدەمىن. ءبۇگىندە ولار وزدەرىنىڭ انا تىلىمەن بىرگە, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى. قىزىم دومبىرادا ويناپ, قازاقشا ءان سالادى. بۇل ءۇشىن ماعان جاڭا ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالار قاجەت بولعان جوق. ول ءۇشىن قازاق حالقىنا دەگەن ماحاببات سەزىمى تولىق جەتكىلىكتى.
اكەم سالامعا اۋىلداستارى ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن. مۇنداي قۇرمەتكە ونىڭ قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىندىگىنىڭ اسەرى بولعاندىعى ءسوزسىز. وعان ۇلكەن-كىشى دەمەي بىرەۋى اقىل-كەڭەس, ەندى ءبىرى ماتەريالدىق كومەك سۇراپ كەلەتىن.
1997 جىلدىڭ جەلتوقسانى ەسىمنەن شىقپايدى. بۇل كەزەڭ مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ءبىر اۋىر شاق بولدى. اكەم قاتتى ناۋقاستاندى. ءبىز اتا-اناسى مەن باۋىرلارى جەرلەنگەن كاۆكازعا الىپ كەتۋدى ۇيعاردىق. ءبىراق, ونىڭ كەتكىسى كەلمەدى. «مەن بۇل جەردەن ەشقايدا كەتپەيمىن. بۇل ءوڭىردى, وندا تۇراتىن ادامداردى ەرەكشە جاقسى كورەمىن, مەنى وسىندا جەرلەڭدەر», دەگەندى قايتالاۋدان تانبادى. اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ جەرلەستەرى سالام يديگوۆتى ۇمىتقان جوق. ول قايتىس بولعاننان كەيىن وكتيابر اۋىلىنداعى ەڭ ۇلكەن كوشەگە ءوزدەرىنە باۋىر بولىپ كەتكەن ازاماتتىڭ ەسىمىن بەردى.
مەن تۋعان اۋىلىمدا, اتا-انام تۇرعان قارا شاڭىراقتا ءجيى بولامىن. سالام يديگوۆ اتىنداعى كوشەگە اياق باسقان كەزدە كەۋدەمدى ماقتانىش سەزىمىمەن قاتار, اۋىلداستارىما دەگەن ايرىقشا قۇرمەت كەرنەيدى. وسىناۋ تەبىرەنىسكە تولى ساتتەردە كوز الدىمنان بالالىق شاعىمنىڭ كورىنىستەرى تىزبەلەنىپ وتەدى. جانىما سونداي جاقىن ادامدار ءجۇزى كوز الدىما كەلەدى.
جاقسى ادامداردىڭ جارقىن ءجۇزدەرى ولار ءومىردەن ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن دە ۇمىتىلمايدى ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا مەكتەبىمىزدە كوپ جىلدار بويى وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان نەستەر سەمەنوۆيچ تسحەنى, مەنىڭ سىنىپ جەتەكشىم الىمقۇل سالەمباي ۇلى ءنۇسىپوۆتى, العاشقى مۇعالىمىم روزا نيكولاەۆنا بەرەزوۆسكايانى, فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءىلياس ادەنوۆتى, ءتۋابىتتى فيلوسوف, دانا تۇلعا احياد مولدانى, تاريح جانە گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى قالياسقار اۋساباەۆتى جانە بولات يبراگيموۆتى اتاۋعا بولادى. يمانعالي شىرباەۆ, ءابدىقازىر بايجاراسوۆ, قادىربالا كەلگەنباەۆ ءتارىزدى اقساقالدار دا كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە.
سالام يديگوۆ كوشەسىمەن كەلە جاتىپ, سوعىس ارداگەرى ءشايكەن ماديەۆ كوشەسىنە مىندەتتى تۇردە بۇرىلامىن. ول كىسى دە كورشىمىز بولاتىن.
– دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ تامىرى نەدە؟
– بىزدەر – ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى ورتاق شاڭىراقتىڭ استىندا ەسەيدىك. وسىلايشا ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قيماستىق, قۇرمەت سەزىمدەرى قالىپتاستى. بۇل جاعىنان الىپ قاراعاندا, ءبارىمىز دە بىزدەردى الپەشتەپ ءوسىرگەن قازاق دالاسىنىڭ پەرزەنتتەرىمىز. ءبىز قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن, سالت-داستۇرلەرىن بويىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك, سۋسىندادىق. دوستىقتىڭ تامىرى وسىلاي بەكىدى.
وتكەن كۇندەردى تاعى ەسىمە الدىم. ول كەزدە مەن 6-7 جاستاعى بالا بولاتىنمىن. 1961 جىلى, كاۆكازعا كەتەرىنىڭ الدىندا احياد مولدا اۋىلداستارىن جيناپ الىپ: «مەن الىسقا جول ءجۇرىپ بارا جاتىرمىن, اتامەكەنىمە بارامىن. جانىما قازاق جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن ءتۇيىپ الدىم. بۇل – مەن ءۇشىن جاراتقاننىڭ مەيىرى ءتۇسكەن قازاق حالقىن ەسكە سالاتىن قاسيەتتى تابارىك. بۇل حالىقتىڭ جۇماقتىڭ تورىنەن ورىن الاتىندىعى ءسوزسىز. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ءويتكەنى, قازاقتاردا قۇراندا ايتىلعان ءۇش قاسيەت بار. ول – قاسىرەت-قايعىنى كوپ كورگەندىك, ءتوزىمدىلىك پەن قوناقجايلىق قاسيەتتەرى», – دەگەن بولاتىن.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا گروزنىي قالاسىندا بولعانىم بار. ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق مۇراجايعا كىرىپ-شىعۋدى ۇيعاردىم. اتالعان مۇراجايدا چەشەندەردىڭ قازاقستانعا جەر اۋدارىلۋ وقيعاسىنا ارنالعان ءبولىم بار ەكەن. مۇراعاتتاردى قاراي كەلىپ, ابدەن ۋماجدالعان جازۋ كىتاپشاسىنا تاپ بولدىم. سىرتىنداعى «احياد يساەۆ», ءسال تومەنىرەكتەگى «الماتى وبلىسى, وكتيابر اۋىلى» دەگەن جازۋ كوزىمە وتتاي باسىلدى.
اراب ورنەگىمەن جازىلعان ءسوزدەردىڭ ورىسشا اۋدارماسى دا بار ەكەن. «قۇدىرەتى كۇشتى جانە اسا راقىمدى اللا تاعالا قازاقتار شەككەن شەكسىز قايعى-قاسىرەت ءۇشىن ولارعا قيلى كەزەڭ باستالعان ساتتە شايتاننىڭ جولىن ۇستانۋشىلاردان بوستاندىق بەرەدى. ولاردىڭ تۇقىمى جۇتاۋدان (شاشىلىپ كەتۋدەن) امان قالادى» دەگەن سوزدەردى وقىعاندا تەبىرەنە تۇرىپ, تاڭعالدىم.
احياد قاريانىڭ قيلى كەزەڭ دەپ نەنى ايتقانى تۇسىنىكسىز, ال بوستاندىق جايىنداعى ايتقاندارى تۋرا كەلدى. جيىرما جىل بويى قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقى ەلباسىمەن, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدا. ءبىزدى ءبۇگىندە بۇكىل الەم تانيدى, بىزبەن بارلىعى ەسەپتەسەدى. ءبىز ازات حالىقتىڭ ازات ۇلدارىمىز. مۇنى ورىندى ماقتانىش ەتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
