بارماق باستى, كوز قىستى
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ۇلتتىق بيۋروسىنىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتى وتكەن جىلى 75 زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىسىن اشكەرەلەدى.
بۇل كورسەتكىش ماقتانارلىق ەمەس, 2017 جىلعا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ. ونىڭ 25-ءى پارا الۋ بولسا, 16-سى – الاياقتىق. 13 جاعدايدا قىزمەت بابى اسىرا پايدالانىلعان. القالى باس قوسۋدا مامليۋت, تايىنشا اۋداندارىنىڭ بۇرىنعى اكىمدەرىنىڭ, سونداي-اق, پەتروپاۆل قالاسى مەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ بىرقاتار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ پارا الۋ ۇستىندە اشكەرەلەنگەنىن, قارجىلىق الاياقتىق ارەكەتتەر, سىبايلاس جەمقورلىق بيلىك ورگاندارىندا ءجيى كەزدەسەتىنى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. ماسەلەن, 35 لاۋازىمدى تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, ۇشتەن ءبىرى – اكىمدىك, 7-ءۋى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قاتىستى قوزعالعان. بارماق باستى, كوز قىستىلىقتىڭ كوشىن تاعى دا اكىمدىكتەگىلەر باستاپ تۇر. ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەكەمەلەرىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ءتىزىمنىڭ ۇشار باسىندا ورنالاسقان.
بىلتىر 63 ءىس سوتقا جولدانىپتى. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتiك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ جانە ليتسەنزيالاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇرات ابىلاەۆقا قاتىستى ءىس بار. ول مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا الدىن الا قىلمىستىق جوسپار قۇرا وتىرىپ, جۇيەلى تۇردە 700-1500 دوللار كولەمىندە پارا الىپ وتىرعان. «اۋزىن مايلاعانداردى» ەمتيحاننان سۇرىندىرمەي وتكىزىپ, قاجەتتى تەحنيكالىق قۇجاتتاردى جاساتىپ بەرگەن. جوعارى سۇرانىسقا يە بولعانى سونشالىق, ءتىپتى, استانا, اقتاۋ, شىمكەنت قالالارىنان اتتەستاتسيادان وتپەي قالعاندار دا جەلدەي جۇيتكىپ جەتىپ, ماسەلە زاماتتا شەشىلگەن. ءوز ابىرويىن ايرانداي توككەن م. ابىلاەۆقا سوت 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان, ءومىر بويى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ قۇقىنان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى.
سان قۋالاپ, ساپانى ۇمىتقان
ادام دەنساۋلىعى ۇلت بايلىعى ەكەنىن بازار جاعالاعان ساۋداگەرلەر مەن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر بىلە تۇرا جەتە سەزىنە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
ونى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس-رەيدتەر دە ايعاقتايدى. ادامدار دا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-تۇلىك تاعامدارى مەن ونىمدەردىڭ, تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋدىڭ ورنىنا تومەن باعاعا الدانىپ قالىپ جاتاتىن جايتتار از كەزدەسپەيدى. «ارزاننىڭ جىلىگى تاتىماس» دەگەن. جەرگىلىكتى ۆەدوموستۆو تاراپىنان جارتى مىڭعا جۋىق ساۋدا-ساتتىق جانە كوپشىلىك تاماقتاناتىن ورىندار تەكسەرىلىپ, بەس جارىم مىڭداي سىنامالار الىنىپ, تەكسەرىلگەن. ناتيجەسى قانداي دەيسىز عوي؟ سەگىزدەن بىرىنە جۋىعى تەحنيكالىق, گيگيەنالىق, قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىن بولىپ شىققان. ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ناتاليا بەلياەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان الىپساتارلار دا, دەلدالدار دا نەشە ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەرگە باراتىن كورىنەدى. ولار ءبىز ءوندىرۋشى ەمەسپىز, وزگەلەر سەكىلدى تۇتىنۋشىمىز. وسى سەبەپتى شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن ءونىم قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ەمەسپىز دەگەن ءۋاجدى كولدەنەڭ تارتىپ جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتۋگە تىرىسادى ەكەن. ساپاسىز دەپ تانىلعان ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى مەن تاۋارلاردىڭ 92 پايىزى يمپورتتىڭ ۇلەسىندە. ولاردىڭ ىشىندە رەسەي, قىتاي تاراپتارىنا شاعىم ءجيى ايتىلادى. تەكسەرىسكە الىنعان بالىق پەن بالىق ونىمدەرىنىڭ جارتىسىندا تاڭبالاۋ شارتتارى بۇزىلسا, ەت جانە ەت ونىمدەرى دە قاۋىپسىزدىك سىناعىنا توتەپ بەرە الماعان. ون سىنامانىڭ قۇرامىنان ناتري نيتراتىنىڭ كوپ مولشەرى تابىلۋى ەش اقىلعا سىيمايتىن كورىنىس. شوشقا ەتى جوق دەپ كورسەتىلگەن 40-تان استام ونىمنەن «تالپاق تاناۋدىڭ» دنك-سى شىققان. قۇس ەتىنىڭ ساپاسى دا كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. ءبىر جىل ىشىندە قىرىق مارتە سالموننەللا كەسەلىنىڭ تىركەلۋى الاڭداتارلىق احۋال. ال سىرتقى قورابىندا سارىماي دەپ جازىلعانىمەن, سىناما الۋ كەزىندە وسىمدىك مايىنان قۇرالاتىنى دالەلدەنگەن. بالا دەنساۋلىعىنا وراسان زيان تيگىزەتىن ويىنشىقتاردىڭ دەنى قىتاي ەلىنەن اكەلىنگەن.
الايدا, حالىقارالىق ستاندارتتار تالابىنا ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايتىن تۇتىنۋ زاتتارى اينالىمنان الىنىپ, جويىلاتىنىنا, كىنالىلەردىڭ جازالاناتىنىنا قاراماستان دابىل قاعارلىق وقيعالار ازايماي وتىر. ارالارىندا مەرزىمى وتكەن ونىمدەردى اشىق تۇردە ساۋدالاۋ فاكتىلەرى از ەمەس. ويتكەنى زاڭدى بۇرا تارتاتىنداردىڭ كوكەيىن كول-كوسىر پايدا تەسىپ بارادى. ەشنارسەدەن دە شىمىرىكپەيتىنى سوندىقتان. بىلتىر 9 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, 350-دەي حاتتاما تولتىرىلسا دا جاعداي جاقسارىپ كەتەدى دەپ دامەلەنۋ ءالى ەرتەرەك سىقىلدى.
دۇكەن سورەلەرىندە ساپاسىز ونىمدەردىڭ ارزان باعاعا ساۋدالانىپ جاتقانىنا قاراعاندا بۇرا تارتۋشىلىقتىڭ تىيىلماي تۇرعانىن, باقىلاۋ, ءتارتىپ بوساڭسىعان جەردە اۋا جايۋشىلىقتىڭ ورىن الاتىنىن قىج-قىج قايناعان قۋ تىرشىلىك انىق بايقاتسا كەرەك.
ءومىر ەسقالي,
«Egemen Qazaqstan»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
