جيىرما جىل – جيىرما بەلەس
سەنبى, 13 قازان 2012 7:12
ازات ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ساياسات پەن ەكونوميكا تۇرعىسىنان ىلگەرى قادام باسقان ەلىمىز سوناۋ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان-اق سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدى ىزدەپ, ولارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي بايلانىس جاساپ كەلە جاتقانىنا جيىرما جىلعا جۋىقتاپتى. كەشە الماتىداعى عىلىم ورداسىندا دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ 20 جىلدىعى شەڭبەرىندە «ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ رەپاترياتسياسى قازاقستان مەملەكەتى كوشى-قون ساياساتىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە: جەتىستىكتەرى, ماسەلەلەرى مەن ولاردى شەشۋ جولدارى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى.
سەنبى, 13 قازان 2012 7:12
ازات ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ساياسات پەن ەكونوميكا تۇرعىسىنان ىلگەرى قادام باسقان ەلىمىز سوناۋ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان-اق سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدى ىزدەپ, ولارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي بايلانىس جاساپ كەلە جاتقانىنا جيىرما جىلعا جۋىقتاپتى. كەشە الماتىداعى عىلىم ورداسىندا دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ 20 جىلدىعى شەڭبەرىندە «ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ رەپاترياتسياسى قازاقستان مەملەكەتى كوشى-قون ساياساتىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە: جەتىستىكتەرى, ماسەلەلەرى مەن ولاردى شەشۋ جولدارى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى.
– وسىدان 20 جىل بۇرىن, 1992 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن, ۇلت تاريحىنىڭ سىندارلى تۇسىندا مەملەكەتتىك شەكارامەن الشاقتالىپ, ساياسي جۇيەمەن ءبىر-بىرىنەن قول ءۇزىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ وتكەنىن ەكشەپ, كەلەشەگىن انىقتاۋعا, ەل تۇتاستىعىنا شاقىرۋعا باعىتتالعان مىندەتتەردى ماقسات ەتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى الماتىدا العاش رەت شاقىرىلدى, – دەدى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ.
تۇڭعىش قۇرىلتايدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ, ونىڭ جارعىسىن قابىلداۋ, باسشى ورگاندارىن سايلاۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇدان كەيىن دە, ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىمەن, الەمنىڭ 35 ەلىنەن قانداستارىمىز قاتىناسقان ءۇش قۇرىلتاي – تۇركىستاندا جانە استانادا بولىپ ءوتتى. ءتورت قۇرىلتايدا دا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى بولىپ ەلباسىمىز, ۇلت كوشباسشىسى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قوعامدىق ۇيىم رەتىندەگى ماقساتى الەم كارتاسىندا بەلگىلەنگەن جاڭا ەگەمەن مەملەكەت – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتقانىن, مەملەكەتتىك ۇيىمداردا وتىرعان باسشىلارعا قازاق دياسپوراسىنىڭ ماسەلەلەرىن, وزەكتى ورتەگەن مۇڭدارىن, قازاقتاردىڭ تاريحي وتانى – اتامەكەن جەرلەرىنە دەگەن نيەت-ءتىلەكتەرىن جەتكىزۋ. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىز بويىنشا, شەتەلدەردەگى وتانداستارىمىز قاي جەردە ءومىر سۇرسە دە ولاردىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋعا, باسقا ۇلتپەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى, تاريحي وتانى – قازاقستانمەن بايلانىسىن نىعايتۋ ولارعا ءتان ەرەكشە قاسيەت. قاۋىمداستىقتىڭ ىقپال ەتۋىمەن قىتايدان, ساۋد ارابياسىنان, يراننان, تۇركيادان جانە دە باسقا ەلدەردەن قازاقتار قازاقستانعا كوپتەپ كوشىپ كەلدى. شەت ەلدەن ەلگە ورالۋدى ۇيىمداستىرۋدا ورالمان عالىمداردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن اتاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ ەرلىگى كوپتەگەن قازاق وتباسىلارىنىڭ ازاماتتىعىنىڭ وزگەرۋىنە ۇلگى بولدى. ول عالىمداردىڭ ءبىر بولىگى شەتەلدەردەن كاسىبي ماماندانىپ كەلگەن بولسا, ەكىنشىلەرى مەملەكەت قولداۋىمەن اسپيرانتۋرا مەن دوكتورانتۋرادان ءوتىپ, قازاقستاندىق عىلىم وردالارىن تولىقتىردى. مىسالى, موڭعوليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, سول ەلدىڭ پارلامەنت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءماسكەۋدە قورعاعان زاردىحان قينايات ۇلى, سونىمەن قاتار, قىتاي قازاقتارى اراسىنان العاشقى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىت ەجەنحان ۇلى قازىرگى كەزدە شىعىستانۋ ينستيتۋتى ءبولىمىنىڭ جانە ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ دياسپورولوگيا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. مۇنداي ءتىزىمدى ودان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
شىنىمەن دە, تاۋەلسىز جيىرما جىل ىشىندە قازاقستان ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ەلىمىزدىڭ وسى وڭدى وزگەرىستەرىنە اتا-بابالار جەرىنە كەلىپ, ءومىردىڭ سان-سالاسىنا بىتە قايناسىپ كەتكەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ۇلەسى مول. الداعى جوسپارىمىز بۇدان دا كۇردەلەنە تۇسپەك. ويتكەنى, زامان تالابى سولاي. شەتەلدەردەگى دياسپورامەن مادەني, اعارتۋشىلىق, رۋحاني, اقپاراتتىق بايلانىستاردى ورناتۋدا جاڭا ادىستەر كەرەك. قازاقستان جوعارى مەكتەبى ارقىلى دياسپورانىڭ ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسىن قالىپتاستىرۋ, ولاردى قولداۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ قاجەت…
كونفەرەنتسيادا تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى كەڭ. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجانوۆ شەت ەل قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى جونىندە كەلەلى اڭگىمە ءوربىتتى.
– الەمدىك جاھاندانۋ ۇدەرىسى جاعدايىندا ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەر ماسەلەلەرىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءۋاليحان قاليجان ۇلى. – وسى رەتتە قازاقستاننان تىسقارى ەلدەردە ءومىر سۇرەتىن قازاقتاردىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن ارنايى زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. قازىر الەمنىڭ قىرىقتان استام مەملەكەتىندە 5 ميلليونعا جۋىق قازاق دياسپوراسى تۇرىپ جاتىر. ولار شەتەلدەردەگى از ەتنيكالىق توپ بولعاندىعىنا قاراماستان, ءاردايىم وزدەرىنىڭ اتامەكەنى قازاقستانمەن رۋحاني-مادەني جانە شارۋاشىلىق بايلانىستا بولۋعا تىرىسادى. 2011 جىلدىڭ 25 مامىرىندا استانا قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا ەلباسى, قاۋىمداستىق توراعاسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان – ءدۇنيەدەگى ءار قازاقتىڭ قاستەرلى قۇبىلاسى» اتتى بايانداما جاساعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسى قۇرىلتايدا سويلەگەن سىندارلى سوزىنەن تۋىندايتىن بۇگىنگى كۇن تالاپتارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاقتار تىعىز قونىستانعان كورشى ەلدەر – رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, ءوزبەكستان, تۇركىمەنستان قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن ءبىرتۇتاس ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان جان-جاقتى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ەلدەردە تۇراتىن قازاقتار ادەبيەتى مەن ونەرى وسىعان دەيىن ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتەر اۋقىمىندا عانا قاراستىرىلىپ كەلگەنىمەن, مەملەكەتتىك باعدارلاما دەڭگەيىندە كەڭ اۋقىمدا زەرتتەلگەن جوق ەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى 2012-2014 جىلدارعا جوسپارلانعان «شەتەلدەردەگى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى» اتتى باعدارلاما دايىندادى. ونىڭ باستى ماقساتى – وتانداستارىمىز تىعىز قونىستانعان كورشى ەلدەردەگى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ءبىر جارىم عاسىرلىق تاريحىنا تەرەڭ بارلاۋ جاساپ, دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارى مەن ماقسات-مىندەتتەرىن ايقىنداۋ بارىسىندا شىعارماشىلىق ۇندەستىك, ساباقتاستىق پرينتسيپتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ ىلگەرى عىلىمي ەڭبەك جازۋ.
عىلىمي جيىندا الەمگە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى زاردىحان قينايات ۇلى قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋىن قازاقتىڭ تاعدىرىنان تۋعان تاريحي قۇبىلىس دەپ باعالادى. 1990 جىلدارى اتامەكەنىنە اتباسىن بۇرعان قازاقتاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, اعايىندى اعايىنمەن قاۋىشتىرعان التىن كوپىر بولدى. قاۋىمداستىق وسىلايشا اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن قازاقتاردىڭ ات بايلايتىن اق وتاۋىنا اينالدى.
– ءبىزدىڭ قازاق وتارشىلدىق ساياساتتان جاپا شەككەن حالىقتاردىڭ ءبىرى, – دەدى زاردىحان قينايات ۇلى. – 1990 جىلدارى اتاجۇرتقا بەت بۇرعان قازاق كوشى قازاقتى ەتنودەموگرافيالىق جانە رۋحاني قۇلدىراۋدان قۇتقارۋ جولىندا جاسالعان يگى قادامداردىڭ ءبىرى بولاتىن. 1989 جىلى كەڭەس وداعى كولەمىندە جۇرگىزىلگەن جان ساناعىنىڭ رەسمي قورىتىندىسىنا جۇگىنسەك, قازاقتار رەسپۋبليكاداعى 16 199,2 مىڭ حالىقتىڭ 40,1 پايىزىن قۇرايتىن. ۇلتتىق قۇلدىراۋدىڭ مۇنداي كورسەتكىشتەرى الەمدە سونشالىقتى كوپ بولماعان. وقيعانى دۇرىس باعامداۋ ءۇشىن كوش ۇدەرىسىن بىرنەشە كەزەڭدەرگە ءبولىپ, تالداپ كورسەتتى كورنەكتى عالىم.
زەردەلى اڭگىمەسىن اياقتاي كەلە زاردىحان قينايات ۇلى شەتەلدەگى قازاق اعايىنداردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان ماسەلەنى دە تىلگە تيەك ەتتى. 2011 جىلى قابىلدانعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» جاڭا زاڭىندا كەيبىر ىلگەرىلەۋشىلىكتەرمەن بىرگە قاتەلىكتەردىڭ دە كەتكەنىن اشىق ايتتى. بۇل زاڭ ازاماتتىق, مەنشىك جانە باسقاداي زاڭدارمەن ۇيلەستىرىلمەگەندىكتىڭ سالدارىنان قاتەلىكتەرگە ۇشىراعان. مىسالى, اتاجۇرتقا كەلەمىن دەۋشىلەر جانە كەلىپ السا دا ازاماتتىق الا الماي جۇرگەندەر ءۇشىن ەندىگى جەردە بۇرىنعى تۇرعان ەلىنىڭ ازاماتتىعىنان ءبىرجولا شىعىپ كەلۋ نەمەسە انىقتاما اكەلۋ مىندەتتەلگەن. بۇل بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1948 جىلى 10 جەلتوقساندا قابىلداعان «ادام قۇقىعىنىڭ جالپى ەرەجەلەرىن» بىلاي قويعاندا, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنا قايشى كەلەدى. سوندا قحر, موڭعوليا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ءوز ازاماتىنا «بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتىعىنان شىعارىلدى» دەگەن انىقتامانى قالاي بەرمەك؟! وسىدان بولىپ, ازىرگە كۆوتا جانە ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى توقتاپ تۇر. مەنىڭشە, وسى ماسەلەلەردى رەتتەمەي قازاق كوشى كولىكتى بولا المايتىن ءتۇرى بار…
باتىس ەۋروپاداعى بىرقاتار ەلدەردە قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. مۇنداعى قازاقتاردىڭ العاشقى لەگى 1961 جىلى گەرمانيا مەن تۇركيا اراسىندا قول قويىلعان «ەڭبەك ميگراتسياسى» تۋرالى كەلىسىم شارت بويىنشا 1962 جىلدان باستاپ تۇركيادان گەرمانياعا قونىس اۋدارعان. تۇركيامەن سونداي كەلىسىم-شارتتار ول كەزدە ەڭبەك كۇشىنە مۇقتاج باسقا ەۋروپا ەلدەرىمەن دە جاسالعان. سول ەڭبەك ميگراتسياسى كەلىسىم-شارتتارى نەگىزىندە قازاقتار گەرمانياعا قوسا شۆەتسيا, فرانتسيا, اۆستريا, نورۆەگيا, دانيا جانە شۆەيتساريا سياقتى ەلدەرگە كوشىپ بارعان. سونداي-اق تۇركياداعى قازاقتاردىڭ ءوز بەتتەرىنشە گوللانديا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە اۆستريا سياقتى ەلدەرگە قونىس اۋدارۋىمەن تولىعا تۇسكەن.
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى كەسيجي ابدۋلقايۋم ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا كەڭىنەن توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا قازاقتارى قوعامدىق ۇيىمدار قۇرىپ, سولاردىڭ اينالاسىنا توپتاسا باستاعان. 1980 جىلداردىڭ باسىندا تۇڭعىش رەت گەرمانيادا قۇرىلعان قازاق مادەنيەت قوعامدارىنىڭ قاتارىنا باسقا ەۋروپا ەلدەرىندە قۇرىلعان قازاق قوعامدارى دا قوسىلعان. وسى ورتالىقتارى ءوزارا بايلانىستارىن, جۇمىستارىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ماقساتىنا وراي «ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرى» ۇيىمداستىرىلىپ سول ارقىلى ءبارىنىڭ باسىن قوساتىن ءبىر شاڭىراق ۇيىم قۇرۋدى قولعا العان. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, ەۋروپاداعى ون قازاق قوعامى 2009 جىلى رەسمي تۇردە «ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىن» قۇرعان.
قازىرگە دەيىن اتقارىلىپ وتىرعان ىزگى نيەتتى ءىس-ارەكەتتەرگە, شارالارعا قاراماستان, ەۋروپا قازاقتارى اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى جىل وتكەن سايىن ناشارلاپ بارا جاتقانىن, اسىرەسە, جاس بۋىننىڭ انا ءتىلىن مۇلدەم بىلمەي, ۇمىتا باستاعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز, – دەيدى كەسيجي ابدۋلقايۋم, – دەگەنمەن, مۇنداي ۇنامسىز بەتالىسقا قارسى قول قۋسىرىپ, جايباراقات وتىرعان جايىمىز جوق. مىسالى, لوندون, پاريج, كەلن, ميۋنحەن جانە ۆەستەروس سياقتى قالالاردا كۋرستار ۇيىمداستىرىلدى. اپتاسىنا ءبىر رەت وقىتىلاتىن قازاقشا ۇيرەنۋ كۋرستارىنا قىزىعۋشىلىق كوپ بولدى. ويتكەنى, ول كۋرستارعا بالالار, جاستار, ەرەسەك كىسىلەر دە قاتىسادى.
ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى قانشالىقتى ساقتاعاندىعىنا كەلەتىن بولساق, جاعداي جامان ەمەس. قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋ, ۇيلەنۋ تويلارى, شىلدەحانا, بەسىك توي, تۇساۋ كەسۋ راسىمدەرى, ازان شاقىرىپ, بالاعا ات قويۋ داستۇرلەرى, بالانى ءسۇندەتكە وتىرعىزۋ سالتى, قايتىس بولعان كىسىگە جەتىسىن, قىرقىن بەرۋ, جىل اينالعاندا اسىن وتكىزۋ, ورازا ايىندا قۇران-حاتىم ءتۇسىرۋ سياقتى جورالعىلار, سالت-ءداستۇرلەر ازدى-كوپتى وزگەشەلىكتەرمەن بۇرىنعىسىنشا ورىندالىپ كەلەدى. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يسلام جەمەنەي, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك اجىعالي, رەسەي قازاقتارى ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى توقتارباي دۇيسەنباەۆ, وزبەكستاندىق قوعام قايراتكەرى ۇسەن اسقاروۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عالىمجان دۇيسەن, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءالجان قۋانىش, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نۇرمۇراتوۆ سياقتى عالىمدار جانە قوعام قايراتكەرلەرى ءوز ويلارىمەن ورتاقتاستى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ەلباسىنىڭ شىنايى قولداۋى مەن قامقورلىعىنىڭ ءناتيجەسىندە قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جاساۋدى بارىنشا نىعايتىپ, جيىرما جىل ىشىندە بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلىپ, ايتارلىقتاي تابىسقا جەتكەنى اتاپ ايتىلدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆ قاتىستى.
بۇگىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا ءمادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ءدۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلعانىنا جيىرما جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى مەرەكەلىك شارا وتەدى.
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
