الدىن العان وكىنبەيدى
بەيسەنبى, 22 قاراشا 2012 7:15
مەملەكەتىمىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋى, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ دەسەك, قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ كوبەيۋى كوكەيكەستى ءجايتتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيالىق ورتالىعى قان تامىرلارى ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگ تالعات دەمەۋوۆپەن اڭگىمەمىز وسى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە وربىگەن ەدى.
بەيسەنبى, 22 قاراشا 2012 7:15
مەملەكەتىمىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋى, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ دەسەك, قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ كوبەيۋى كوكەيكەستى ءجايتتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيالىق ورتالىعى قان تامىرلارى ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگ تالعات دەمەۋوۆپەن اڭگىمەمىز وسى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە وربىگەن ەدى.
– تالعات نۇرماحان ۇلى, ماماندار سوڭعىكەزدە قان تامىرلارى اۋرۋلارى ىسىكاۋرۋلارىنان كەيىن ەكىنشى ورىنعاكوتەرىلگەنىن العا تارتىپ, الاڭداۋشىلىقتانىتۋدا. بۇل دەرتءتىڭ بەلەڭ الۋىنا نە سەبەپ بولىپ تۇر؟
– قان تامىرلارى اۋرۋلارى اسقىنىپ بارا جاتقانى راس. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءجۇرەك-قان تامىرلارى جانە تسەرەبروۆاسكۋليارلىق اۋرۋلارى تارالۋى جاعىنان ەپيدەميالىق جاعدايمەن تەڭەسەدى. مۇنداي ناۋقاسقا شالدىعۋ سەبەپتەرى كوپ. ەڭ باستىسى, دەنە قيىمىلىنىڭ ازدىعى, ياعني گەپوديناميا قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا دۋشار ەتۋدە. ماسەلەن, قىزمەت بابىنداعى كوپتەگەن تانىستارىما قاراسام, تاڭەرتەڭ تۇرىپ, دايىن كولىككە وتىرىپ جۇمىسقا كەلەدى. كۇنى بويى تاپجىلماي وتىرادى دا, كەشكە ماشيناسىنا قايتا ءمىنىپ ۇيىنە بارادى دا, تاماق ءىشىپ, ديۆانعا قيسايا كەتەدى. بۇكىل ءومىرى وسىلاي كەڭسەدە ءوتىپ جاتقان تانىستار بارىمىزدەن تابىلادى. مۇنداي ءومىر سالتى دا ادامدى اۋرۋ قىلماي قويمايدى. دەنە قيمىلىنىڭ ازدىعى, تەمەكى شەگۋ, دۇرىس تاماقتانباۋ ءتۇپتىڭ-ءتۇبىندە قان تامىرلارىندا ءتۇيىندەردىڭ پايدا بولۋىنا نەمەسە قان تامىرلارىنىڭ السىرەپ, ءجىڭىشكەرۋىنە اپارادى. جانە بۇل دەرت تۇقىم قۋالايتىندىعىن ۇمىتپاۋ قاجەت.
– قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ باستاپقى بەلگىلەرى قانداي؟
– باستى بەلگىسى – اياق-قولدا اۋىرسىنۋ سەزىمىنىڭ پايدا بولۋى, اقساۋ. كوپ جاعدايدا: «باسى اۋىرمايتىن, بالتىرى سىزدامايتىن ادام بولۋشى ما ەدى» دەپ جۇرە بەرەتىنىمىز بار.
ەگەر ادام اياق-قولى ۇيىپ اۋىرىپ, ساۋساقتارى مۇزداپ, جانسىزدانىپ جۇرگەنىن بايقاسا, مۇنداي جاعدايعا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا استە بولمايدى. كەيدە ادامدار ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, اياق-قولىنىڭ قاقساپ, شارشايتىندىعىن بايقاپ, ءبىلىپ ءجۇرەدى. دەمالىپ الىپ, ءارى قاراي شارۋاسىمەن اينالىسا بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى دە الاڭداتارلىق جاعداي.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كوپتەگەن پاتسيەنتتەرىمىز الدىمىزعا ابدەن اسقىنعاندا كەلەدى. جەدەل جاردەممەن جەتەدى. وسىنىڭ سالدارى دارىگەرلەر جاسايتىن وتالاردىڭ كەيدە ءساتسىز شىعۋىنا دا سەبەپ بولىپ جاتادى. وتالاردىڭ سوڭعى ناتيجەسىنە اسەر ەتەدى.
– دەمەك, قان تامىرلارى اۋرۋلارى ابايسىزدا جۇقتىرىپ الاتىن دەرتەمەس. الدىن الۋعا بولادى عوي؟
– مامانداردىڭ ايتارى دا وسى. ەڭ باستىسى, دەنە قوزعالىسىن كوبەيتىپ, قاننىڭ جاقسى جۇرۋىنە جاتتىعۋلارمەن سەپتەسىپ, زياندى ادەتتەردەن, تەمەكىدەن اۋلاق بولۋ – مۇنداي سىرقاتتان بارشامىزدى الىستاتادى. كەز كەلگەن ادام ەڭ بولماعاندا جىلىنا ءبىر-ەكى رەت قان قىسىمىن, قانت پەن حولەستەريندى ءولشەتىپ جۇرەك-قان تامىرلارى ءدارىگەرلەرىنىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتىپ تۇرۋى كەرەك. بۇل زامانا تالابى.
– قازىرگى مەديتسينا بۇل اۋرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىن قالاي انىقتايدى؟
– ءبىزدىڭ سالاداعى ەڭ قاراپايىم ءادىس – قان تامىرلارى دوپپلەروگرافياسى. تۇسىنىكتى ءتىلمەن ايتقاندا, تامىردى تەسپەي-اق, تەرىنىڭ سىرتىنان ارنايى ۋدز اپپاراتى ارقىلى قان تامىرلارىنىڭ سوعىسىن, تارىلۋىن, بىتەلۋىن, تۇيىنشىكتەردى, ياعني اعزادا قانداي دا ءبىر اقاۋدىڭ بار-جوعىن انىقتاۋعا بولادى. ءبۇگىنگى تاڭدا بۇل ەڭ قولجەتىمدى, سەنىمدى, ەڭ زيانسىز ءادىس. سول سياقتى لابوراتوريالىق ساراپتامالار ارقىلى قاننىڭ قويۋلانۋىن, تاعى دا باسقاداي اۋىتقۋلاردى انىقتايمىز. جانە تاعى ءبىر ءادىس, قان تامىرىنا ينەمەن كونتراستىق سۇيىقتىق جىبەرىپ (انگيوگرافيا), قان تامىرلارىنىڭ بىتەلگەن-بىتەلمەگەنىن بىلۋگە بولادى. مەديتسينا تىلىمەن ايتقاندا, بۇل – ءينۆازيۆتى ءادىس. قىسقاسى, قان تامىرلارى اۋرۋلارىن انىقتاۋدىڭ باسقا دا قاراپايىم ءتۇرى كوپ.
– بۇل ماسەلەدە ۇلتتىق عىلىمي ورتالىق تا قاراپ وتىرماعان بولار؟
– ءار توقسان سايىن بىزدە دە اشىق ەسىك كۇندەرى وتەدى. ورتالىقتاعى مامان-دارىگەرلەر بارلىق اۋرۋلاردىڭ تۇرلەرى بويىنشا حالىقتى قابىلداپ, تەگىن قىزمەت كورسەتەدى. تەك بيىل عانا ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆتىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن ءبىزدىڭ كارديولوگ, ميكروحيرۋرگ, قان تامىرلارى حيرۋرگى دارىگەرلەرى وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا جانە اقتاۋ قالاسىندا بولىپ, حالىقتى قابىلداپ, كەڭەس بەرىپ, وزدىگىنەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن ناۋقاستاردى قاراپ, وتالار جاسادى. تەك ءبىر جىل ىشىندە ايماقتاردا 50-گە تارتا كۇردەلى وتا جاسادىق, 500-دەن استام كەڭەس بەرىلدى.
– قان تامىرلارى اۋرۋلارىن اسقىندىرماۋدىڭ قاراپايىم قاعيداسىقالاي؟
– ءار ادام ۇدايى قان قىسىمىن ولشەپ تۇرۋى قاجەت. ءويتكەنى, قان قىسىمىنىڭ دۇرىس بولماۋى ءبىرىنشى بۇيرەكتى زاقىمداي باستايدى. ينفاركتىڭ ءوزى قان قىسىمىن ۇزاق ۋاقىت ەمدەمەۋدىڭ سالدارىنان بولادى. ادامدار كەيدە ۇزاق جىلدار بويى قان قىسىمى اۋرۋىن ەلەڭ قىلماي ءجۇرىپ الادى. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بۇل جاقسىلىققا اپارمايدى. سول سياقتى, كوپ ادامدار كوماعا تۇسكەندە عانا, جەدەل جاردەمدە كەتىپ بارا جاتىپ ءوزىنىڭ سۋسامىرمەن اۋىرىپ, ول ءتىپتى اسقىنىپ كەتكەنىن بىلەدى. بۇل كەزدە اعزانىڭ كوپ ءبولىگى زاقىمدالىپ بولادى. سوندىقتان, كورۋ قابىلەتىڭ ناشارلاي باستادى ما, دارەتكە ءجيى باراسىڭ با, اۋزىڭ قۇرعاپ, شولدەي بەرەسىڭ بە, وندا مىندەتتى تۇردە دارىگەرگە قارالۋ كەرەك. ايتپەسە, قانت ديابەتىنىڭ ءوزى سوقىر ەتىپ, مۇگەدەكتىككە دۋشار قىلىپ, ءومىر بويى ينسۋلينگە تاۋەلدى ەتىپ قويۋى عاجاپ ەمەس.
– مەديتسيناسى ابدەن دامىعان ەلدەردە قان تامىرلارى اۋرۋلارىن قالاي ەمدەيدى؟ بۇل سالادا ءبىزدىڭ قولىمىز جەتپەي جۇرگەن قانداي وزىق تەحنولوگيالار بار؟
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيالىق ورتالىق تا زامانا كوشىنەن قالىپ جاتقان جوق. وسى ورتالىقتا, ياعني قازاقستاندا ادام باۋىرىن ترانسپلانتاتسيالاۋعا قول جەتكىزدىك. مۇنداي وتالار ءساتتى جۇزەگە استى. سول سياقتى جىل سوڭىنا دەيىن جۇرەك الماستىرۋ ترانسپلانتاتسياسىن ءجۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ماماندار گەرمانيا, جاپونيا, يزرايل سياقتى مەملەكەتتەردە بولىپ, تاجىريبە بايىتۋدا. ولار دا بىزگە كەلىپ تۇرادى. جۋىردا بىزگە كەلگەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى: «سىزدەردەن دە ۇيرەنەتىن تۇستار بار ەكەن», دەدى. ماسەلەن, اقش نەمەسە گەرمانيا ەلدەرىندەگى سياقتى كەلەشەكتە بىزدە دە روبوت-حيرۋرگتار بولادى دەپ ويلايمىز.
– اياقتاعى قان تامىرلارىنىڭ بىلەۋلەنىپ كەتۋىن, ياعني ۆاريكوزدى بولەك قاراستىرىپ وتىرسىز.
– وسى جەردە ءبىر ماسەلەنى ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدە مۇنداي اۋرۋدى ءساتتى ەمدەپ جازاتىن دارىگەر-حيرۋرگتاردىڭ بار ەكەندىگىنە قاراماستان, ەشنارسەگە نەگىزدەلمەگەن قاۋەسەتكە سەنىپ, مامانداردان قاشقالاقتاپ, دەرتىن اسقىندىرىپ الاتىندار كوپتەپ تابىلادى. «وي, وتا جاساتۋعا بولمايدى, پىشاق تيگىزبەۋ كەرەك ەكەن», دەپ وزدىگىنەن جازىلىپ كەتەتىندەي, الدامشى سەزىممەن ءجۇرىپ, تامىرلارى جارىلىپ, جۇرە المايتىنداي دارەجەگە جەتەدى. ناتيجەسىندە, بۇل ءبىزدىڭ وتامىزدىڭ ءساتتى شىقپاۋىنا دا اسەرىن تيگىزەتىندىگىن جاسىرماۋ قاجەت.
سوندىقتان قان تامىرلارى ىسىنە باستاعاندا-اق ادام دارىگەرگە كورىنسە, وتاسىز-اق وڭاي ەمدەۋگە بولادى. مىسالى, ءبىزدىڭ حيرۋرگيالىق ورتالىقتا بارلىق بىلىكتى ماماندار شوعىرلاندىرىلعان. كومەك سۇراپ, كەڭەس سۇراپ الدىمىزعا كەلگەن جاندى ەمدەۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
– قالاي دەسەك تە, ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيالىق ورتالىعى جاي عانا ەمحانا ەمەس. ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولعان بۇل مەكەمەدە كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقان بولار؟ شالعايداعى مامان-دارىگەرلەرگە وسىندا كەلىپ تاجىريبە بايىتۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بىزدە حالىقارالىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «حيرۋرگياداعى يننوۆاتسيالار» اتتى قازاقستان حيرۋرگتەرىنىڭ ءىىى كونگرەسى ءوتتى. وعان 50 ەلدەن 3 مىڭعا تارتا ماماندار قاتىستى. سونداي-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى, ياعني حيرۋرگيانىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتىن مەديتسينانىڭ بارلىق سالاسىنىڭ وكىلدەرى جينالدى. عۇلاما عالىمدار ءارىپتەستەرىمىزدى الاڭداتقان بارلىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى, جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگتەر ءتاجىريبەلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىزدىڭ ورتالىقتا اي سايىن ايماقتاعى ءدارىگەرلەرگە جانە ءبىزدىڭ حيرۋرگيالىق ورتالىقتىڭ ماماندارىنا شەتەلدەن كەلگەن ماماندار ماستەر-كلاسستار جۇرگىزەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
