بۇل جەرلەردە ساۋلەتتى شاھارلار, گەومەتريالىق ورنەكتەرگە باي اسقاق عيماراتتار, كوك پەن جەردى تىلدەستىرەتىن كيەلى كۇمبەزدى حرامدار, مەشىت-مەدرەسەلەر, كەرۋەن-سارايلار بوي تۇزەگەن. وسى ورايدا بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار حاراپپا, مەسوپوتامياداعى ۆاۆيلون, نينەۆيا, سولتۇستىك اۋعانستان جەرىندەگى باكتريانىڭ استاناسى «قالا بىتكەننىڭ اۋليەسى» بالح, موحەندجو-دارو, كاسپي تەڭىزى ماڭىنداعى دەربەنت, اراب جيھانكەزدەرىنىڭ كارتاسىندا كورسەتىلگەن بالاساعۇن (قۇز وردا), بۇقارا, سامارقاند نەمەسە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ استانالارى... يبن باتتۋما سارايشىقتى كورگەندە باعدادقا ۇقساستىعىن ايتقانى بار. ءيا بولماسا ىرگەتاسى 762 جىلى قالانعان باعداد شاھارىندا ءىح-ءحىى عاسىرلاردا اتاقتى اراب گەوگرافتارى شوعىرلانعان. بۇل وقىمىستىلار كونە گرەكيا, ءۇندىستان جانە پەرسيانىڭ بىرەگەي شىعارمالارىن اۋدارعان. ولار مادەني جانە ساۋدا-ساتتىق بايلانىستار ارقىلى ۇلى دالانىڭ شارتارابىنا تاراپ وتىرعان.
يبن فادلان 921 جىلى وسى شاھاردان ماڭعىستاۋ ءۇستىرتىن كوكتەپ ءوتىپ, ەدىل بويىنداعى بۇلعارياعا جەتىپ, دالا كوشپەندىلەرى جايىندا باعالى مالىمەتتەر قالدىرعان.
باعداد شاھارىندا ءVىىى-ءحى عاسىرلاردا وتىرارلىق ابۋ-عابباس ءال-جاۋھاري, يسحاق ءال-فارابي, ابۋ-ناسىر يسمايل ءال-جاۋھاري, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, سامارقاندتىق ابۋ يسقاق يبن قۋحي ءال-حۋرايمي, فەرعانالىق احمەد يبن مۇحاممەد فەرعاناۋي, مەرۆتىك احمەد يبن ابدۋللا مارۋازي جانە مۇحاممەد يبن مۇسا ءال-حورەزمي ءۋا ءماجۋسي دەيتىن تۇرىك عالىمدارى ەڭبەكتەنگەن. (ەبەرمان ۆ.ا. زاپيسكي كوللەگي ۆوستوكوۆەدوۆ. ت. V. موسكۆا, 1930. س. 437-438).
ب.ز.د. ءىىى-ءىى مىڭجىلدىقتاردا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ترانسقۇرلىق جەلىسىنە قۇرىلعان ۇلى جىبەك جولى حان اۋلەتىنەن شىققان ۋ دي يمپەراتوردىڭ بيلىگى تۇسىندا چجان تسيان باستاماشىلدىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان-دى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا نەمىس گەولوگى فەرديناند فون ريحتگارەن «جىبەك جولى» دەگەن اتاۋ بەرگەن.
مادەني جانە ساۋدا قارىم-قاتىناستارى, كەرۋەن جولدارى ريم, شىعىس ازيا, الەمنىڭ بەل ومىرتقاسى پەرسيا, ءۇندىستان, گيمالاي, يەمەن, ەفيوپيا, ەگيپەت, ورتالىق ازيا, قىتاي, سولتۇستىك ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيانىڭ كوپشىلىك اۋماعىن قامتيتىن قۇشان پاتشالىعى, جەرورتا مەن كاسپي تەڭىزدەرىن تولىق قامتىعان ەدى. وسىناۋ تەرريتوريادا يسلام, يۋدايزم, حريستيان, يندۋيزم دىندەرى, ۇندىەۋروپالىق, سەميت, سين-تيبەت تىلدەرى, الۋان ءتۇرلى كوزقاراستار, يننوۆاتسيالار, سيمۆولدار, عىلىم سالالارى وركەندەدى. مىسالى, گرەك ءتىلىنىڭ قۇندىلىقتارىن ورتالىق ازيا مەن يند جازىعىنان ەستۋگە بولاتىن-دى. قازاق ءتىلى قۇرامىنداعى اراب, پارسى, گرەك, شۋمەر, اككاد تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەر ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى رۋحاني بايلانىستاردىڭ, قارىم-قاتىناستاردىڭ ناتيجەسى, مادەني-ەكونوميكالىق جاھاندانۋدىڭ جەمىسى.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ كۇرەتامىرىندا ورنالاسقان ۇلى دالا ەلى اراب, ءۇندى, پارسى, ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرىنىڭ قىزىقتى وقيعالارىنا قۇرىلعان جۇزدەگەن قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتىپ تاراتتى. سولاردىڭ ىشىندە «مىڭ ءبىر ءتۇن», ء«لايلى-ءماجنۇن», «سەيىت-باتتال», «توتىناما», «كەربالانىڭ ءشولى» جانە ت.س.س. ادامزات تاريحىنداعى رۋحاني يگىلىكتەردىڭ بىرەگەيى ءۇندىستان پاتشاسى داپشالىمگە ارناعان دانىشپان بەيداۋانىڭ «كاليلا مەن ءديمنا» (مۇنىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار) «پانچاتانترا» («بەس ءبايىت») دەيتىن اتاۋمەن ءىىى عاسىردا تاڭداۋلى مىسال-ەرتەگىلەردەن قۇراستىرىلعان. بۇل ءVى عاسىردا پەرسيانىڭ داناگوي پاتشاسى حۇسراۋ انۋشيروۆانىڭ بۇيرىعىمەن سانسكريت تىلىنەن پەحلەۆي تىلىنە تارجىمالانعان. سونان ۆيزانتياعا, وڭتۇستىك سلاۆياندارعا, ءحVىىى عاسىردا ەۋروپاعا تاراعان. الىشەر ناۋاي «شىعىس پەن باتىس تابىسىپ, ەكى ساۋلەتتى الەم قۇشاقتاستى» دەۋىندە شىعىس وركەنيەتىنىڭ رۋحاني سۇلۋلىققا, كاۋسار بۇلاعىنىڭ ءجانناتىنا يە جاۋھارلارى قانداي قاسيەتتى ەكەندىگىن جەتكىزگەن.
ۇلى دالانىڭ ويشىلدارى, بىلگىرلەرى, شايىرلارى شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن (داستاندارىن, قيسسالارىن, اڭىزدارىن, ەرتەگىلەرىن, مىسالدارىن, تامسىلدەرىن) تەرەڭ قىزىعۋشىلىقپەن, ونەرپازدىقپەن ايرىقشا زەردە-قابىلەتپەن وقىپ-توقىپ, جادىنا ءمىنسىز تۇتىپ, ۇلتتىق وي-ساناسىن, كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن, ءتىلىن, دانالىق ونەگەسىن, تانىمىن, پايىمىن جەتىلدىرۋدىڭ مىقتى قۇرالى ەتتى. جانە دە ولار بىرنەشە تىلدەردى دە جەتىك, تولىق مەڭگەردى دە.
ۇلت سۋرەتكەرى م.و.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا قۇنانباي قاجىلىققا اتتانار الدىندا اباي اراب, پارسى, شاعاتاي, ورىس تىلىندەگى الۋان ءتۇرلى شىعارمالاردى قالايشا ىشەك-قارنىن اقتارىپ تەكسەرگەنىن بىلايشا سۋرەتتەيدى: «پارسى, تۇركى كىتاپتارى بۇنى بىرەسە شيرازدىڭ گۇلزارىنا اكەتەدى. سامارقاننىڭ مازار عيماراتتارىنا قادالتادى. ءمارۋ, مەشھەدتىڭ ميۋالى, بۇلبۇلدى باقتارىنا, سالقىن, سامال حاۋىزدارىنا ۇڭىلتەدى. ۇلى اقىندار مەكەن ەتكەن عىرات, عازنا, باعداتتىڭ سارايلارىنا, مەدرەسەلەرىنە, كىتاپحانالارىنا تارتادى. وسىلاردان ءبىر اۋىق ورىسشا كىتاپقا تۇسكەندە ورتالىق ازيا, يران, اراب جەر-سۋى, ءشول-قۇمى, قالا-ساۋدا تىرلىگىن ايقىن تاني تۇسكەندەي بولادى». بۇل دەگەنىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ, وركەنيەتتىڭ, وزىق ونەردىڭ, التىن بەسىگى بولعان ۇلى شاھارلاردىڭ سىر-سيپاتىن ايگىلەيدى.
ۇلى جىبەك جولى ۇلى دالا ەلىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە وراسان زور جاڭالىقتار اكەلدى. مۇنىڭ ءبىر دالەلىن حالىق جىرلارىنان تانۋعا بولادى.
وڭ جاقتان ءۇندى, پارسى, اراب كەلگەن,
سول جاقتان ءشۇرشىت, موڭعول, قالماق كەلگەن.
باتىستان بالقان ەلى قاتىناسسا,
شىعىستان قىتاي, قاشقار شاي اكەلگەن.
(زەينوللا سانىك. شىعارمالار. ت.11. الماتى, 2017. 20-بەت)
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەيتىن داۋىرنامالىق ەڭبەگىندە (416-417-بەتتەر): «تىلدىك جانە مادەني بايلانىستار قازىناسى ءبىزدى باۋىرلاستارىمىزبەن – سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتان جەرورتا تەڭىزىنە دەيىنگى كەڭ-بايتاق كەڭىستىكتى مەكەندەيتىن تۇركى حالىقتارىمەن بايلانىستىرادى. ۇلى تۇركى ەلى – بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جانە باتىرلارىمىز, ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق ۇلى مۇرامىز» دەپ جازادى.
ءبىر زاماندا ءار الۋان حالىقتاردىڭ مادەني جاھاندانۋىنىڭ كورىنىستەرىن سول ءبىر ۇلتتىڭ فرازەولوگيزمدەرىنەن, افوريزمدەرىنەن, ماقال-ماتەلدەرىنەن, ءسوز-ۇعىمدار جۇيەسىنەن بايقايمىز. ايتالىق, «كەرەمەت» ءسوزى قازاق, ماري, ۋدمۋرت, موردۆا تىلدەرىندە بار. ارابتا «قارامات», پارسىشا «كارامات» دەلىنەدى. ارامەي تىلىندە «دين», «الام» ءسوزى بار. قازاقشا ء«دىن», «الەم» عوي. نەمەسە قازاق تىلىندەگى «راس ءسوز جاعىمدى بولمايدى, جاعىمدى ءسوز راس بولمايدى» ماتەلى داوسيزمنەن اۋىسقان. سونداي-اق «كوڭىلىم نىلدەي بۇزىلدى» دەيتىن تىركەس ءنىل وزەنى مەن ەدىل-جايىق اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى تانىتادى.
كوك تۇرىكتەر ءVى-ءVىى عع. پارسى مەن ۆيزانتيا مەملەكەتتەرىنە جورىق جاساپ, ولاردان وراسان مول الىم-سالىق الىپ وتىرعان. ايباتى مەن ايبارى اسقاندىقتان بولسا كەرەك, حاديستە: «اللا تاعالا تۇرىكتەردى اشۋلاندىرما, ولار اشۋلانسا وتە قاۋىپتى» دەلىنگەن.
تۇركىلەر ح-ءحى عع. ازيادا يسلام وركەنيەتىن جانداندىردى. ءىح عاسىردا اراب حاليفاتى السىرەي باستاعاندا, زاتى تۇركى مۇحاممەد 930-969 جىلداردا سيريا مەن مىسىردىڭ بيلەۋشىسى بولعان دەگەن بولجام بار. (ەلتورى جالعاباەۆ. گۇرحان, حورەزم-شاح جانە شىڭعىس حان. «جۇلدىز», 2006, №2. 139-156-بەتتەر).
ءحىى-ءحVى عاسىرلار – تۇركىلەردىڭ جارقىن زامانى «شام ءشاھارىنىڭ (داماسك-دامشىك) ماڭىندا جەللي (جەلدى), الپ-ارسىن اتتى تۇركى قىستاقتارى بار ەكەن. حاليفا اسكەرىندە تۇركىستاندىق اسكەرلەر كوپ-اق ەدى, دەسەدى («سافار-نامە»).
«...سول ەرتە كەزدە-اق باعدادتا تۇرىكشە سويلەسەتىندەر ءجيى كەزدەسكەن» (تالجانوۆ س. شىعارمالار جيناعى. ت.2. استانا, «ەر-داۋلەت», 2007, 83-بەت).
سىر بويى ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, ايگىلى شايىرلار شىعىستىق-تۇركىلىك ءارى يسلامي سيپاتتاعى ادەبي ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا جويقىن اسەر, تەگەۋرىندى سيپات دارىتتى.
اق وردانىڭ بايتاعى سىعاناقتا جازىلعان قۇتىپتىڭ «حۇسراۋ مەن شىرىن» اتتى داڭقتى پوەماسى ۇلت ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا تەگەۋرىندى قۋات قوسقانىن, كوركەمدىك دۇنيەتانىمىمىزدى, ويلاۋ جۇيەمىزدى كەرەمەت بايىتقانىن قاداپ ايتۋعا حاقىمىز بار.
«حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسى 4700 بايىتتەن تۇزىلگەن. وسىناۋ قىمبات جادىگەردىڭ لەكسيكالىق-فرازەولوگيالىق سيپاتى مەيلىنشە سان الۋان. التىن وردانىڭ قىپشاق ءتىلدى جازبا ەسكەرتكىشىندە 1811 تۇركى, 790 اراب, 424 پارسى ءسوزى بار ەكەن. قۇتىپ التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى قوعامدىق-الەۋمەتتىك احۋالىن اسقان شەبەرلىكپەن سۋرەتتەگەن. بۇل تۇركى پوەزياسىنىڭ, ناقتىلى ايتقاندا, بايىرعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى دارا مۇرا. اۋقىمدىلىعى جاعىنان تاياۋ شىعىس, ورتالىق ازيا, ءۇندىستان, قاپ تاۋىنا دەيىن تاراعان تاڭعاجايىپ اڭىز. ءبىر عانا قىرىن ايتساق, وسىندا افوريستىك پوەزيانىڭ قانشاما وزىق ۇلگىلەرى شوعىرلانعان. بۇل سارىن كەيىندە سىر بويىنىڭ شايىرلارىندا ادەمى ورىستەتىلگەن. قۇتىپتىڭ اقىندىق سىر-لەبىزى مىسىر مەن التىن وردا اراسىنا تانىس بولعان سەكىلدى. بۇعان ء«سىزدىڭ جارلىعىڭىز مىسىر مەن شامدا ءجۇرسىن» دەگەن ءسوزى دايەكتى دالەل.
التىن وردا زامانىنىڭ ميۋا-جەمىسى ىسپەتتى حورەزميدىڭ «مۇحاببات-نامە» دەيتىن پوەماسى 1353 جىلى سىر ەلىندە تۋعان. ول اق وردانىڭ ءامىرى مۇحاممەد حوجا بەكتىڭ سارايىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە جازعان. تاپ-تازا كوركەمدىك سۇلۋلىقتىڭ, تەلەگەي سىر مەن سەزىمنىڭ ۇلگىلەرى, گۇلدى ءسوزدىڭ دۇكەنى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىسالى:
1. ەكى جارىق گاۋھاردى عالامعا بەرگەن,
ماحاببات كەنىشىن ادامعا بەرگەن.
2. اسپان داپتەرىنەن ءتۇندى بوياتىپ قويعان,
جاھان جاراتىلىسىن سوزگە ۇستاتىپ قويعان.
3. پىلدەي جۇرگەن كۇركىرەپ بۇلتتار اۋار,
ءتاڭىر قايدا بۇيىرسا سوندا جاۋار.
4. و, كۇن سەكىلدى الەم شىراعى,
نۇر شاشقان ءجۇزىڭىز – جۇماق باعى.
5. بارلىق اسەمدىك الەمىنىڭ قۇدايىسىڭ,
ءماسىح لەپتى, ءجۇسىپ سىندى شىرايلىسىڭ.
6. اشىلسا ەرنىڭىز, شەكەر شاشىلار,
سەنى كورىپ, گۇل تۇينەگى اشىلار.
7. جۇزىڭنەن بىلىنەر ىزگىلىك دەمى,
باسقان جەرىڭ – باقىتتىڭ كەنى.
8. جاھان سەنىڭ جامالىڭنان نۇرلانسا,
نەتكەن كورىك, نەتكەن شىراي, و اللا!
9. مىڭ جان سەنىڭ سىمباتىڭنىڭ پيداسى,
كوزىمنىڭ قاراشىعى – ءبىر قالىڭنىڭ پيداسى.
10. قوس بۇرىمىڭ – كوڭىلىمنىڭ پاناسى,
ەسىگىڭنىڭ توپىراعى – جان ساداعاسى.
قۇتىپ پوەماسىنداعى تاس-ءتۇيىن ءسوز تىركەستەرى «كوڭىل قۇسى», «سىنىق كوڭىل» اباي پوەزياسىنا جارىق ساۋلە تۇسىرگەن.
سونىمەن قاتار التىن وردا مەن مىسىر ايماعىندا مەكەندەگەن تۇركى شايىرلارىنىڭ زەردەسىنەن قۇيىلىپ توگىلگەن «قيساس-ۋل-ءانبيا», «ناھج-ۋل-فاراديس», «گۋلستان بي-ت-تۇركي», «شاھناما» شىعارمالارىنىڭ قۋات-قۇدىرەتى, دانالىق ساباعى قانداي دەسەڭىزشى! راسىندا, شىعىس ادەبيەتى – تۇركى مادەنيەتىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. بۇعان ايعاق رەتىندە 55 پاتشالىقتى جىرلاعان ءفيردوۋسيدىڭ «شاھنامەسىن» وراز مولدا پارسى تىلىنەن تىكەلەي ءتارجىمالادى. ونىڭ ارابشا توگىلدىرگەن كالليگرافيالىق تۇرعىدان سۇلۋ قولجازباسى ۇعا ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى (№1187).
ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازاق رۋحانياتىنا كوركەمدىك اسەرلەرىن بايانداعاندا, ۇلتتىق پوەزيا تاريحىندا شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ياكي ونىڭ ستيلىندەگى مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋشىلار ءحىح ع. وراز مولدا, مادەلى, مايلىقوجا, مولدا مۇسا سىندى شايىرلار بولسا, وسى ءبىر مادەني ءداستۇردى حح ع. باسىندا «كوكىلتاش» مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى (1882-1939), كەتە ءجۇسىپ ەشنياز ۇلى (1871-1927), مانسۇر بەكەجان ۇلى (1875-1933), ءجۇسىپ تاۋباي ۇلى (1882-1916), قاراساقال ەرىمبەت, بازار جىراۋ, وڭعار جىراۋ, نۇرتۋعان شىرشىعۇل ۇلى, بۇداباي قابىلوۆ, قۋانىش بايماعامبەتوۆتەر ءساتتى ساباقتاستىرىپ ىلگەرى دامىتتى.
تانىم-پايىمى, وي-پاراساتى بيىك, رۋحاني, شەشەندىك, شەبەرلىك قابىلەت-قارىمى جوعارى ولار اراب, پارسى جانە تۇركى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەردى. شىعىستىق اڭىز-اڭگىمەلەر نەگىزىندە جەلىلەس داستاندار تۋىنداتتى, حالىق قازىناسىن بايىتتى. اراب-پارسى پوەتيكاسىنان ۇيرەندى.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازاقتىڭ تۇتاستاي وي-ساناسىنا, كوزقاراسىنا, تىلىنە, داستۇرىنە, ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق قابىلەت-قارىمىنا تيگىزگەن جويقىن كوركەمدىك قۋاتىن زەردەلەۋ – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ايگىلى ماقالاسىنداعى « ۇلى جىبەك جولى» جوباسىنىڭ باستى باعىتى بولسا كەرەك-ءتى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
