ارالاس مەكتەپ مۇددەسى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ءتىلىن ء«ۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى», دەپ اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. كەيبىر ۇلت زيالىلارىنىڭ پىكىرىنشە, انا ءتىلىمىزدىڭ تىنىسى اشىلىپ, ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان ءبىر توسقاۋىل – وسى ارالاس مەكتەپتەر. ارالاس مەكتەپتەردەگى تىلدىك احۋال وسى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. ەڭ العاشقى ارالاس مەكتەپ ءحىح عاسىردا پەروۆسكىدە اشىلعان. سىرداريا گۋبەرناتورى ورىس-تۇزەم مەكتەبىندەگى ورىس ءتىلىن مەڭگەرىپ جاتقان قازاق بالالارىن باقىلاۋعا كەلگەندە تاپسىرمانىڭ ورىندالىپ جاتقانىنا قانىعادى. ال سىنىپتان شىعا سالا ءبىر-بىرىمەن قازاقشا شۇيىركەلەسىپ جۇرگەن بالالاردى كورگەندە كوڭىلى كونشىمەپتى. كەيىن قارادومالاقتارعا ورىس بالالاردى قوسادى, وتارشىل گۋبەرناتور ويىن وسىلاي ىسكە اسىرىپتى. بۇل تاريحتىڭ ءتۇپ-توركىنىنە م.مىرزاحمەت ۇلى «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە جانە وسى اتپەن شىققان كىتابىن جازعاندا جولىققان. اتالعان تاقىرىپتى كوپ كوتەرگەن عالىمعا حابارلاسقانىمىزدا «ارالاس مەكتەپ – وتارلىق ساياساتتىڭ كلاسسيكالىق ءتۇرى», دەپ تۇيىندەدى.
وڭتۇستىكتە مامان, سولتۇستىكتە ورىن جوق
كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ارالاس مەكتەپتىڭ اقيقاتى تۋرالى وقىعاندا تاڭعالعانىمىزدى جاسىرمايمىز, تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىمىزعا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, كوكشەتاۋدا جاڭادان بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى سالىنباعان كورىنەدى. بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتقىسى كەلەتىن اتا-انالار ارالاس مەكتەپتى قاناعات تۇتقان. تەك بىلتىر عانا جاڭادان قازاق مەكتەبى سالىنىپ, وسىنى قوسقاندا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ سانى 4-كە جەتتى. وندا 4105 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. ال قالاداعى 20728 وقۋشىعا ءبىلىم بەرىپ جاتقان ارالاس مەكتەپتىڭ سانى – 21. ونداعى وقۋشىلار ءۇشىن قازاق ءتىلى تەك 45 مينۋتتىق ءتىل ەكەنىن بۇدان بۇرىن دا ءسوز ەتكەنبىز. بالالاردىڭ قازاق سىنىبىنا بارسا دا قازاقشاعا شورقاق ەكەنىن كوزىمىز كوردى. سوندا مۇنداعى تازا قازاق ءتىلدى بالالار سانى بەس ەسەگە از بولىپ شىعادى.
ماسەلەگە تەرەڭدەۋ ماقساتىندا كوكشەتاۋداعى №1 مەكتەپ گيمنازياسىنا حابارلاستىق. ارالاس مەكتەپ وكىلىنىڭ مالىمەتىنشە, 67 سىنىپتىڭ 20-سى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى, قالعانى ورىسشا. 1883 بالانىڭ 483-ءى قازاق سىنىپتارىندا, 1400-ءى ورىس سىنىپتارىندا ەكەن. ەندى قاراڭىز, مەكتەپ 836 ورىندىق, ال قالعان 1047 بالا قالاي وقىپ جاتىر؟ سويتسەك, ەكىنشى ءبىر ماسەلەنىڭ تيەگى اعىتىلدى: ءۇش اۋىسىممەن وقيدى ەكەن. مىنە, ارالاس مەكتەپتەگى سىنىپتاردى وقىتۋ تىلىنە قاراي ەكىگە ءبولىپ, تازا ورىس نە قازاق مەكتەبى ەتۋگە تاعى ءبىر سەبەپ بار.
ايتپاقشى, وسى وڭىردەگى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ اقپاراتىنا سەنسەك, كوكشەتاۋدا بىردە-ءبىر ورىس مەكتەبى جوق ەكەن. بۇل قۋانتارلىق پا؟ اسىقپاڭىز, ونىڭ ورنىن ارالاس مەكتەپ باسقان عوي, بۇل – ەكى عاسىر بۇرىنعى وتارلاۋدان كەيىن وتارسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ ورىندالماعانىنا دالەل.
ەندى 99 پايىز قازاقى ورتاعا ويىسايىق. «كورەيلەر مەن نەمىستەرى دە قازاقشا سايرايتىن قىزىلورداعا ارالاس ءتىلدى مەكتەپتىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن قيسىندى سۇراق ويعا كەلەدى. وبلىستاعى 293 مەكتەپتىڭ 262-ءسى تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. كوڭىل قۋانتادى. ال 4 ورىس ءتىلدى, 27 ارالاس مەكتەپ بار ەكەن. قالالىقتاردا عانا سۇرانىس بار بولار دەسەك, قاتەلەسىپپىز. شيەلى اۋدانىنداعى №127 مەكتەپ-ليتسەي ديرەكتورىمەن سويلەستىك. ارالاس مەكتەپتەگى 77 سىنىپتىڭ 12-ءسى ورىس ءتىلدى. 906 وقۋشىنىڭ ىشىندەگى 691 قارادومالاقپەن بىرگە كورەي, تاجىك, تاتار, ۋكراين, چۋۆاش, ارميان, ازەربايجان, وسەتين بالالارى دا بار. «قازاقتار بالالارىن نەگە ورىس سىنىبىنا بەرەدى؟» دەگەن سۇراققا ءبىلىم ورداسىنىڭ باسشىسى گۇلشارا بەردالىقىزى: «اتا-انالار مەكتەپتى دە, ءتىلدى دە, سىنىپتى دا ەمەس, مۇعالىمدى تاڭدايدى. قايدا ۇزدىك ۇستاز بار, سوندا بەرەدى. قالعانى ەكىنشى ورىندا», دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورىس سىنىپتارىنا ساباق بەرەتىن مامان جوقتىڭ قاسى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زەينەتتەگى مۇعالىمدەردى شاقىرتىپ نەمەسە ەكىنشى ءبىر ءبىلىم مەكەمەسىنەن الدىرتىپ وقىتادى ەكەن. جانە ءبىر نازار اۋداراتىن نارسە, ورىس سىنىپتارىندا وقۋشىلار سانى از, 6-سىنىپتا 7 بالا بولسا, 8-سىنىپتا 4 بالا عانا. مىنەكەي, ارالاس مەكتەپتەگى سىنىپتاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋعا ەكىنشى سەبەپ.
ارالاس مەكتەپ ماسەلەسىندە تاعى ءبىر تۇيتكىل بار. استاناداعى ءبىر مەكتەپتىڭ اتا-اناسى بىلتىر 5-سىنىپتار اراسىندا ەكى جاق بوپ توبەلەسكەنىن ايتتى. مەكتەپ ديرەكتورى بۇل جايتتى جوققا شىعارىپ وتىر. «جالعان اقپار قۇلاعىڭىزعا جەتكەن», دەيدى. الايدا, «جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». ولاردىڭ نەنى بولىسە الماعانى بەلگىسىز, بىراق ءبىر انىعى – ورىس سىنىپتارى مەن قازاق سىنىپتارى بولىپ ءبولىنۋى. بىرىنەن-ءبىرى ارتىقپىن دەۋى نەمەسە كەمسىتۋى, ەكىنشى تاراپتىڭ نامىسپەن تارتىسۋى وسىنداي ۋشىققان وقيعاعا الىپ كەلگەن. اتا-انالار ارالاسىپ ءجۇرىپ ازەر باسىلعان. بۇل نە؟ ەتنوسارالىق كيكىلجىڭنىڭ مەكتەپىشىلىك ءتۇرى مە؟ ولاي دەيىن دەسەڭ, ورىس سىنىپتارىندا قازاق بالالارى دا بار ەمەس پە؟ دەمەك قازاق بالالارى ءبىر-بىرىمەن وزگەنىڭ ءتىلى ءۇشىن توبەلەسىپ ءجۇر دەگەن ءسوز عوي. سوندا ۇلت ىشىنەن ۇلت جاساپ ءجۇرمىز بە؟.. مەنىڭشە, وسى سەبەپتىڭ ءوزى ەكى عاسىر بۇرىنعى سولاقاي ساياساتتىڭ ۇلت بولاشاعىنا زيانى تيگىزەتىنىن باعامداپ, تۇبەگەيلى شەشىم شىعارۋعا جەتىپ جاتىر.
نە كەدەرگى؟
البەتتە, ءار ادامنىڭ قاي تىلدە ءبىلىم الۋىن شەشۋ ءوز ەركىندە, ونى شەكتەۋگە بولمايدى. سوندىقتان وزگە ءتىلدى مەكتەپتەرگە مۇمكىندىك تە بار. ماسەلە, ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق جانە ورىس سىنىپتارىن اجىراتىپ, بىرىڭعاي ورىس نە قازاق ءتىلدى مەكتەپكە اينالدىرۋدا بولىپ تۇر. بۇل ماسەلە قانشا جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتسا دا شەشىمى تابىلماۋىنا نە كەدەرگى؟
وسى سۇراقپەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆتىڭ اتىنا حات جازدىق. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, رەسپۋبليكاداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 66 پايىزى قازاق تىلىندە وقيدى. ال ارالاس مەكتەپتەر جەلىسىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن قالالاردا قازاق تىلىندەگى وقۋشىلار سانىنىڭ ۇزدىكسىز كوبەيىپ, سايكەسىنشە ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار سانىنىڭ كەمۋى سەبەپ ەكەن. قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋشى ورنى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتار اشىلۋدا دەپ ءتۇسىندىردى.
«سوڭعى بەس جىلدا قانشا ارالاس مەكتەپ ءبىرتىلدى مەكتەپكە اينالدى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا مينيسترلىكتىڭ ءتيىستى ماماندارىندا جاۋاپ جوق. ارالاس مەكتەپتەن ءبىرتىلدى مەكتەپكە اينالدىرۋدىڭ كريتەريلەرى قانداي ەكەنىن دە تاپ باسىپ ايتا المادى. تەك, تىلگە تيەك ەتەتىنى – 2014 جىلى 2100 ارالاس مەكتەپ بولعان, ونىڭ سانى بۇگىندە 54-كە ازايعانى. وندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى كوبەيۋى كەرەك قوي؟ بەس جىل بۇرىنعى اقپاراتتى اقتاردىق. اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋىنشە, 2014 جىلى 3794 قازاقتىلدى مەكتەپ بولعان, بۇل بۇگىنگىمەن سالىستىرعاندا 45-كە از. سوندا قالاي؟..
بۇدان بولەك, جاۋاپ حاتتا ء«تىل تۋرالى» زاڭدى العا تارتقان, ونداعى 16-باپتا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى باستاۋىش, نەگىزگى ورتا, جالپى ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, ورتا بىلىمنەن كەيىنگى, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى بiلiمدi مەملەكەتتiك تiلدە, ورىس تiلiندە, ال قاجەتiنە قاراي جانە مۇمكiندiگi بولعان جاعدايدا باسقا دا تiلدەردە الۋدى قامتاماسىز ەتەدi», دەلىنگەن.
ال وسى ماسەلەدە تالاي ەسىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ارالاس مەكتەپ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە ەش كەدەرگى جوق. «بۇل بيلىكتەگى اتقامىنەرلەردىڭ باتىلسىزدىعى عانا. ايتپەسە تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا قانشا ۋاقىت ءوتتى؟ ءدال قازىر بۇعان قارسى كەلەتىن ەشكىم جوق», دەيدى ول.
سولتۇستىك ايماقتاردىڭ ارالاس مەكتەپتەرىندە ورىس سىنىپتارى, سوعان سايكەس وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى ارالاس مەكتەپتەردە قازاق سىنىپتارى كوپ ەكەنى ءمالىم. وسىنى ەسكەرىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق ارالاس مەكتەپتەردىڭ جارتىسى ءورىستىلدى دەپ ەسەپتەسەك, تازا ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردەگى 378 735 بالاعا ارالاس مەكتەپتەگى بارلىق 1 324 074-ءتىڭ جارتىسى, ياعني 622 037 وقۋشىنى جانە باسقا تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەردەگى 15 216 ءبىلىم الۋشىنى قوسايىق, سوندا ەلىمىزدەگى شامامەن 1 ملن 55 مىڭ 988 بالا مەملەكەتتىك ەمەس تىلدە ءبىلىم الادى. ال وسى بالالار ەرتەڭ وزگە ءتىلدى ورتا قالىپتاستىرمايتىنىنا كۇمان قايسى؟
ەلباسى 2012 جىلعى جولداۋىندا: «2020 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەردىڭ قاتارى 95 پايىزعا دەيىن جەتەتىن بولادى», دەگەن ەدى. بەلگىلەنگەن ۋاقىت بولسا, ەندىگى 11 ايدا كەلە قويايىن دەپ تۇر. ال ءبىز ارالاعان ارالاس مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ «ورىسشالانۋىمەن» پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ اۋىلى الىس سەكىلدى.
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
