پوليگون

جەكسەنبى, 25 قاراشا 2012 18:47

كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءتۇستى مەتالدار وتانى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن كەيبىر ەستەلىك جازۋشىلار وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.ك.پروتوزانوۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە سايادى. راس, الەكساندر كونستانتينوۆيچتىڭ بۇل ءوڭىردىڭ جەراستى بايلىعىن وندىرىسكە قوسۋداعى ەڭبەگى كوپ. الايدا ادۋىن حاتشىنىڭ سونى جالعىز ءوزى اتقارماعانى, قاسىندا سول ايماقتا تۋىپ-ءوسىپ, جاستىق جالىنىڭ, جىگىتتىك قارىمىن تۋعان جەرىنە ارناعان كەشىرىم بوزتاەۆ سياقتى قولىنان ءىس كەلەتىن, تىندىرىمدى ەڭبەككە باۋلىنعان ىسكەر سەرىكتەرى بولعانى – ءومىر شىندىعى. بۇدان كەيىن سول كەشىرىم شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تا بىرنەشە جىل ەڭبەك ەتتى.

جەكسەنبى, 25 قاراشا 2012 18:47

كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءتۇستى مەتالدار وتانى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن كەيبىر ەستەلىك جازۋشىلار وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.ك.پروتوزانوۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە سايادى. راس, الەكساندر كونستانتينوۆيچتىڭ بۇل ءوڭىردىڭ جەراستى بايلىعىن وندىرىسكە قوسۋداعى ەڭبەگى كوپ. الايدا ادۋىن حاتشىنىڭ سونى جالعىز ءوزى اتقارماعانى, قاسىندا سول ايماقتا تۋىپ-ءوسىپ, جاستىق جالىنىڭ, جىگىتتىك قارىمىن تۋعان جەرىنە ارناعان كەشىرىم بوزتاەۆ سياقتى قولىنان ءىس كەلەتىن, تىندىرىمدى ەڭبەككە باۋلىنعان ىسكەر سەرىكتەرى بولعانى – ءومىر شىندىعى. بۇدان كەيىن سول كەشىرىم شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تا بىرنەشە جىل ەڭبەك ەتتى.

1987 جىلدىڭ اقپان ايىندا كەشىرىم بوزتاەۆ قازاقستان كپ سەمەي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل ۋاقىت م.س.گورباچەۆتىڭ قايتادان قۇرۋ ساياساتىنىڭ ومىرگە قاۋىرت ەنگەن شاعى-تىن. قازاقستاندى باسقارۋعا جىبەرىلگەن گ.ۆ.كولبيننىڭ وتىرىكتى سۋشا ساپىرعان ماشىعىنا جۇرت تاڭعالىپ, ىشتەن تىنعان الاساپىران كەزدىڭ ەڭ العاشقى جىلى.

جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى كىسىگە ارقاشاندا ۋاقىت جەتپەيدى. ىلگەرى جىلداردا الدىنا “كوممۋنيست” جۋرنالىن اشىپ قويىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرىپ, ساعات التىدان بەس ءمينوت كەتكەندە كابينەتىنەن شىعىپ كەلە جاتاتىن حاتشىلاردى دا كورگەن وبكوم قىزمەتكەرلەرى كەشىرىم بوزتاي ۇلىنىڭ تاڭعى سەگىزدە جۇمىسقا كەلىپ, كەشكە دە سول مەزگىلدە, كەيدە ودان دا كەشىرەك ۇستەل باسىنان تۇراتىن ادەتىنە ەرىكسىز كوندىكتى.

سەمەي وبلىسى ونداعان جىلدار بويى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ, ازداپ ەگىن سالىپ, جاز ايلارىندا جايىلىمعا ءتورت-بەس ميلليون قوي ورگىزگەنىن ماداق تۇتىپ, سونىڭ سۇمەسىمەن ەت كومبيناتىن, ءجۇن جۋاتىن فابريكاسىن, تەرى يلەيتىن, بىلعارى شىعارىپ, تون مەن اياق كيىم تىگىپ, قىسقاسى, جەڭىل ونەركاسىپ بۇيىمدارىن مەملەكەتكە وتكىزۋمەن كۇن كەشەتىن-ءدى. بىراق سودان تۇسەر تازا پايدا ماردىمسىز ەدى. سونىڭ سالدارىنان ول 1986 جىلعى ستاتيستيكالىق ەسەپ بويىنشا تابىس جونىنەن 15-ءشى ورىندا, ياعني 16 وبلىستىڭ ارتىنان ساناعاندا ەكىنشىسى بولعان. كەدەيشىلىكتىڭ سيپاتىن وسىدان-اق اڭعاراسىز. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدىنىڭ كەرى. وسكەمەننىڭ ءبىر عانا اۋىر ءوندىرىسىنىڭ اي سايىنعى ءتۇسىمىن سەمەيدىڭ كۇللى ونەركاسىبى جىل بويى ارەڭ بەرەدى. سول سەبەپتى 800 مىڭعا جەتەر-جەتپەس وبلىس تۇرعىندارىنىڭ تىرلىك قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن ورتاق قوردان ميلليونداپ قارجى الاتىن.

سەمەيگە كەلگەن بەتتە-اق كەشىرىم بوزتاي ۇلى قۇرىلىس جۇمىسىن قاۋىرت كوتەرۋدى قولعا الدى. سول ءۇشىن “مونوليتقۇرىلىس” ترەسىن ۇيىمداستىرىپ, ول بولسا وبلىس ورتالىعىنىڭ ءار جەرىنە 12-16 قابات جاڭا ۇيلەردى قۇيما بەتوننان تۇرعىزۋعا كىرىستى. سيليكات كىرپىش زاۋىتىنىڭ ءونىمى بىرنەشە ەسە ارتتى. ەسكى قالانىڭ ورتاڭعى بولىگىندە كورىكتى عيماراتتاردىڭ ىرگەسى قالاندى. قالا ورتاسىنداعى “دينامو” ستاديونىندا ءزاۋلىم سپورت سارايىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا نەكەقيار, جاستار سارايلارى بوي كوتەرىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. 1987-1991 جىلدار ارالىعىندا وبلىستا 69 ورتا مەكتەپ, 67 بالالار باقشاسى, 28 مادەنيەت ۇيلەرى سالىندى. قالا مەن اۋىل-سەلولاردا جۇزدەن اسا تيپتىك جوبامەن ساۋدا دۇكەندەرى بوي كوتەردى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, قايراتكەر ازامات بىردەن-اق وسى سيپاتتى كۇردەلى شارۋالارعا بەلسەنە كىرىسىپ, تۋىپ-وسكەن وڭىرىندە ەلەۋلى يگىلىكتەر جاساۋعا تىرىسىپ جاتقان-دى. سول ماقساتتا الدىڭعى كەزەكتە جۇزەگە اسقان يگىلىكتەردىڭ دەنى ەل دەنساۋلىعىن كۇيتتەيتىن ەمحانالاردىڭ مەكەن-جايىن كۇرت جاقسارتۋ تۋراسىندا جۇرگەن-ءدى: 1988 جىلى قالالىق ءۇش اۋدان تاراعان كەزدە سولار جايعاسقان ءۇش قاباتتى جاڭا عيماراتتار دەنساۋلىق ورىندارىنا بەرىلدى; ءتىپتى وزىنە دەيىنگى ءبىرىنشى حاتشى تۇرعان, جارىم-جارتىسى مارتەبەلى قوناقتار جاتاتىن رەزيدەنتسيا بولعان ءۇش قاباتتى اسەم ۇيگە سىرقات بالالاردى ەمدەيتىن ەمحانا ورنىقتى; ال حاتشىنىڭ ءوزى بەس قاباتتى ءۇيدىڭ ءۇش بولمەلى جۇپىنى پاتەرىن قاناعات ەتتى…

* * *

1989 جىلدىڭ 12 اقپانى كۇنى سەمەي ىرگەسىندەگى يادرولىق پوليگوندا, سىنالعان زاريادتىڭ قۋاتى 70 كيلو توننادان اسىپتى. “ۋاقىت” باعدارلاماسى بەرگەن تاسس حابارىندا كەزەكتى سىناق ءساتتى ءوتتى, رادياتسيا فونى قالىپتى مولشەردەن اسقان جوق… دەگەن ەجەلگى ءۋاج ايتىلدى. ال شىندىعىندا ەرتىس اتىرابىنداعى ەكولوگيالىق جاعداي مۇلدەم باسقاشا بولعان: سىناق جاساۋشىلار جەل باعىتىنىڭ تەرىسكەيدەن وڭتۇستىككە قاراي سوعۋىن كۇتىپ, الىپ زاريادتى جارادى (ويتكەنى كۇشتى جارىلىس كەزىندە جەر ج ۇلىعىنان بۇرقىراپ شىعاتىن زياندى گازدار تۇستىك اتىراپقا تارايدى, ال ول جاقتا ەشقانداي باقىلاۋ جوق, دەمەك كوزگە كورىنبەيتىن, ءيىسى سەزىلمەيتىن گازدى بەيعام ەل ەلەپ-ەسكەرمەيدى, ونىڭ اۋىر زاردابى كوپ ۋاقىتتان سوڭ بىلىنبەك); جويقىن جارىلىستان 100-150 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى ۇيلەردىڭ تەرەزەسى دىرىلدەپ, قابىرعا سىلاعى ءتۇسىپ, كەيبىرىندە ساۋساق سىيعانداي سىزات پايدا بولادى. سەمەي تۇرعىندارى ءۇشىن بۇل – ۇيرەنشىكتى ءدۇمپۋ, قۇداي ساقتاسىن دەسىپ ءبىسمىللاسىن ايتىپ تىنىش وتىرا بەرەدى.

الايدا اسكەريلەر سول كۇنى ەسەپتەن وڭباي شاتاسىپتى. باعىتىن كىلت وزگەرتكەن دولى جەل جەتىقات جەر استىنان سىزات تاۋىپ, ۇستىگە ۇمتىلعان گازدى ەرتىس جاعاسىنا قاراي ايداعان. اجال سەپكەن قاتەرلى بۇلت ەرتىس بويى عانا ەمەس, ق ۇلىندى دالاسىن ەمىن-ەركىن شارلاپ, التاي ولكەسىن تۇمشالايدى. ناتيجەسىندە رادياتسيا فونى 3000-4000 ميكرورەنتگەنگە (اۋاداعى تابيعي دەڭگەيى 15-20 ميكرورەنتگەن شاماسى) جەتەدى. پوليگون قىزمەتكەرلەرى تۇراتىن كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى اسپاپتار ەكى تاۋلىك بويى ۇيدەك-تۇيدەك كەلىپ جاتقان گازدى كورسەتۋدەن جاڭىلماعان. بىراق سىناق جاساۋشىلار قاتەرلى جاعداياتتى جۇرتقا بىلدىرمەي, قۇپيادا ۇستايدى. بالكىم اۋا تولقىنى تۋ الىسقا, ءيا عارىشقا الىپ كەتەر… دەگەن ەسەكدامە ۇمىتكە مالدانعان؟ شىندىعىندا, مۇنداي كەساپات بۇرىن دا كەزدەسىپتى (1987 جىلعى 18 جارىلىستا كورىنبەيتىن گاز بۇلتى سەمەي قالاسىن التى رەت تۇمشالاپتى, كەلەسى جىلعى سىناقتا ەكى مارتە سولاي بولعان)…

دەگەنمەن اسكەريلەر ورتاسىندا ازاماتتىق پارىزىن وتەۋدى ءجون دەپ بىلگەن ارلى جاندار بار بولىپ شىقتى. بۇعان دا تاۋبە دەلىك. ەرتىس جاعاسىنداعى شاعان ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان, پوليگون باسشىلارىنا باعىنبايتىن اسكەري ءبولىمنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور پ.ت.برەديحين وزدەرىندەگى اسپاپتار تىركەگەن قاتەرلى دەرەكتى كەشىرىم بوزتاي ۇلىنا تەلەفونمەن حابارلايدى. وبكوم حاتشىسى ناقتى جاعدايدى پوليگون باسشىلارىنان ەجىكتەپ سۇراسا, ولار رادياتسيا فونى قالىپتى مەجەدەن اسقان جوق دەگەن ەجەلگى ەرتەگىلەرىن قايتالايدى. ءبىرىنشى حاتشى ەكولوگيالىق باقىلاۋدى بۇدان بىلاي ءوز نازارىندا ۇستايتىندىعىن, ەڭبەكشىلەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ – پارتيا كوميتەتى ءۇشىن مۇددەلى ءىس ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. “دۇرىس ايتاسىز, جولداس بوزتاەۆ! ءبىز دە سول ءۇشىن جۇمىس ىستەپ وتىرمىز, قاتەرلى جاعداي تۋسا ءوزىمىز دە سىزگە ەڭ الدىمەن حابار بەرەمىز…” – دەيدى پوليگون باستىعى, گەنەرال ا.د.يلەنكو ەشبىر شىمىرىكپەستەن.

ارادا التى تاۋلىك وتكەن سوڭ, ياعني 18 اقپاندا جارىلىس قايىرا جاسالادى. ءسىرا, اسكەريلەر 150 كيلو توننا مولشەرىنە دەيىنگى ەڭ كۇشتى زاريادتار سىناعىن تەزدەتىپ بىتىرۋگە اسىققان. اسىققان كەزدە شالاعايلىق قوساقتالىپ جۇرەتىنى ءمالىم, زارياد قويىلعان ۇڭعىنىڭ بەتىن بەتونمەن بەكىتۋ شالا-شارپى جاسالعاندىقتان, وزىنە تاعى دا جول تاپقان گاز جويقىن قىسىممەن ۇستىگە ۇمتىلىپ, سالعان بەتتە ەرتىس جاعاسىنا جەتەدى. شاعانداعى اسپاپتار رادياتسيا فونى قالىپتى مولشەردەن جۇزدەگەن ەسە ارتقانىن كورسەتەدى. بۇل جولى اسكەري باقىلاۋشىلار ءتيىستى قۇجات جاساپ, ونىڭ ساعات سايىنعى مولشەرىن حاتتاعان كەستەنى سەمەيگە جەتكىزەدى. كۋرچاتوۆتاعى زەرتتەۋشىلەر كۇللى الەمگە ەجەلگى وتىرىكتەرىن قايتالايدى, ال سەمەي وبكومىنا اۋادا بولماشى مولشەردە گاز ءبىلىندى, بىراق ول سىپىرا ينەرتتى (بەيتاراپ, زيانسىز) قۇرامنان تۇرادى دەگەن اقپار بەرەدى…

“اقپانداعى ەكى جارىلىس ءبىزدىڭ ءتوزىمدى ءبىرجولا جوق ەتتى. ءىشىمىزدى تىرناعان كەك پەن اشۋ بەلسەندىرەك ارەكەت جاساۋىمىزعا تۇرتكى بولدى. شىنىندا دا تۇك كورمەگەنسىپ, ەشتەڭە ەستىمەگەنسىپ جايباراقات قاراپ وتىرۋعا بولمايتىنىن ۇقتىق. مىناداي اشكەرە ايعاقتى ەل قامىنا جاراتپاۋ كەشىرىلمەس كۇنا بولار ەدى, تەك ءمۇلت باسپاي, ءاردايىم جالعان اقپار بەرىپ, جەرگىلىكتى حالىق تاعدىرىن تالكەك ەتىپ ويىنا كەلگەنىن ىستەپ, وبلىس باسشىلىعىن دا كوپە-كورنەۋ ەلەمەگەن اسكەريلەرگە قاتاڭ تويتارىس بەرۋ قاجەتتىگىن ايقىن سەزدىك…” – دەپتى كەشىرىم بوزتاي ۇلى سول كۇنى ءوزىن تولعاندىرعان كۇپتى ماسەلە جايىندا, “سەمەي پوليگونى” كىتابىندا (مارقۇمنىڭ بۇدان وزگە ورىسشا جانە قازاقشا جاريالانعان “قاينار سيندرومى”, “29 تامىز” اتتى كىتاپتارى ءبىر, بەرتىندە سولار نەمىس جانە جاپون تىلدەرىندە جاريالاندى. ولاردىڭ ءبارى دە يادرولىق پوليگونمەن تايتالاس تاريحىن, تۋعان ەلى باسىنان كەشكەن قاسىرەتتى تالداپ, رادياتسيا زاردابىن تەزىرەك جويۋ شارالارىن تەبىرەنە ءسوز ەتۋگە ارنالعان دەرەكتى شىعارمالار).

* * *

كەشىرىم بوزتاي ۇلىنىڭ سەمەي وڭىرىنە كەلگەنىنە ەكى جىل بولدى. وسى ۋاقىتتا ول ەل جاعدايىنىڭ, اسىرەسە وبلىستىڭ تۇستىك پەن باتىس وڭىرىندەگى 11 اۋداندا قونىس تەپكەن حالىقتىڭ تۇرمىس كۇيىنىڭ, دەنساۋلىق ءجايىنىڭ ءماز ەمەسىن جەتە اڭداعان. راس, ەرتىستىڭ وڭ قاباعىنداعى اۋداندار مەن سەمەي تۇرعىندارى دا جەتىسىپ وتىرعان جوق. ەڭ قيىنى, ەرتىس ءوڭىرىن جاپپاي جايلاعان بەيمالىم دەرتتىڭ جىل سايىن كوبەيىپ وتىرعانى. ال وبلىستاعى بىردە-ءبىر ەمحانا ونىڭ جاي-جاپسارىن بىلمەيدى. سارجال, قاينار, قاراسۋ, بالاپان سىقىلدى پوليگونعا ۇرىمتال ورنالاسقان اۋىل-سەلولاردا اناسى قۇرساعىنان شالا تۋعان, ادامدىق كەيپى بۇزىلىپ دۇنيەگە كەلگەن بالالار ونداپ سانالادى, وسى مەكەندەردە كىسى ءولىمى دە ەرەكشە كوپ. امبە, كوبى اق قان اۋرۋىنان, ءيا, راك دەرتىنەن شەيىت بولىپ جاتىر. ەڭ سوراقىسى, جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول سالىپ ومىردەن كەتۋ ايعاقتارى سوڭعى جىلداردا كوبەيە تۇسكەن. دارىگەرلەر بۇل دەرتتى راديوفوپيا دەپ اتاعان. ءبىرىنشى باسشى بولعاندىقتان وعان ءتۇرلى مەكەمەلەردەن قۇپيا مالىمەتتەر كەلەتىن-ءدى. سولاردىڭ ءبىرى – 50-جىلداردا سەمەيدە ىرگە تەپكەن №4 ديسپانسەر. وعان برۋتسەللەزگە قارسى ەمدەيتىن ەمحانا دەگەن بۇركەنشىك اتاۋ بەرىلگەن, ال شىندىعىندا يادرولىق جارىلىستىڭ جەرگىلىكتى حالىققا تيگىزەر اسەرىن زەرتتەيتىن قۇپيا ەمحانا. قىرىق جىلداي ۋاقىت ول ون مىڭ ادامدى تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ, دەنساۋلىعىن مەزگىل-مەزگىل تەكسەرىپ وتىرىپتى. (وسى ۋاقىتتا سولاردىڭ سەگىز مىڭى وپات بولعانىن ءبىز بەرتىندە بىلدىك). الگى ديسپانسەر وبكومعا سۇرىپتاپ بەرەتىن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ءتۇرلى دەرتكە شالىنعاندار قاراسى سوڭعى جىلدارى بىرنەشە ەسە كوبەيگەن, ءولىم-ءجىتىم دە مولايعان. ال اۋرۋدىڭ تابيعاتى, سەبەپ-سالدارى جازىلماعان.

وبلىسقا كەلگەن كەزىندە ول سىناق جۇرگىزىلگەن الاڭداردى كورگەن, ساپار اياعىندا اسكەريلەر جاڭا حاتشىعا سىناق كەزەڭدەرىن, ونىڭ جاي-جاپسارىن تۇسىندىرەتىن دەرەكتى فيلمدەردى كورسەتىپ, وزدەرىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارىنىڭ وتان قورعاۋ ىسىندەگى ەرەكشە ءمانىن بارىنشا مانىستەپ ايتىپ بەرگەن-ءدى (“سەمەي پوليگونى” كىتابىندا ك.بوزتاەۆ سول ساپاردا كورگەن-بىلگەنىن تاپتىشتەپ سيپاتتاعان. ءفيلمدى جانى تۇرشىگە كورىپ, اسكەري پوليگوننىڭ توڭىرەگىندەگى قالىڭ ەلگە قانشاما قاسىرەت, عاسىرلار بويى ايىقپاس اۋىر دەرت سەبۋشى بولعاندىعىن جەتە ۇققان).

ەندى, مىنە, جەرگىلىكتى حالىققا سونشاما قاسىرەت تارتقىزعان اسكەري كورشىمەن تايتالاسقا ءتۇسۋ كەرەك. قالاي, قانداي پارمەندى شارامەن؟ ەرتىستىڭ نۋلى, سۋلى جاعاسىنان سوناۋ قىر جونداعى دەگەلەڭ تاۋىنا دەيىنگى جالپى قارامى 18 ميلليون شارشى شاقىرىم وراسان زور ايماقتى مەنشىكتەپ الىپ, سول جەردىڭ بىردەن-ءبىر قوجاسىمىن دەپ شىرەنىپ وتىرعان كۋرچاتوۆ قالاسىندا عانا 31 زەرتتەۋ جانە كونسترۋكتورلىق ينستيتۋتتار ورنىعىپ, وعان قوسا 29 ءار قيلى ءوندىرىس پەن عىلىمي مەكەمەلەر ىرگە تەپكەن, جالپى مولشەرى ون مىڭ شاماسىندا ءبىلىمدار ەليتا جۇمىس ىستەيتىن, دەمەك مول كولەمدە ەڭبەكاقى الىپ, جايلى تۇرمىس كەشىپ, ماسكەۋ قالاسىمەن بىردەي ەڭ جوعارعى “ا” كاتەگورياسىندا ازىق-ت ۇلىكپەن, باسقاداي دا تۇتىنۋ زاتتارىمەن كەرەگىنشە جابدىقتالىپ وتىرعان (ال سەمەي قالاسىنا باستاپقىدا “ب” كاتەگورياسى بەرىلىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ونى قايتادان سىپىرىپ العان) اسكەري-عىلىمي قاۋىم سەمەي وبكومىنىڭ نارازىلىعىمەن ەسەپتەسە مە؟

يادرولىق سىناق سەمەي عانا ەمەس, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار مەن قاراعاندى وبلىستارىنىڭ پوليگونعا ۇرىمتال اۋداندارىنىڭ بايىرعى حالقىن, وزدەرىمەن ىرگەلەس وتىرعان التاي ولكەسىنىڭ تۇرعىندارىن, كەم ەسەپپەن ايتقاندا, ەكى ميلليونعا تاقاۋ ادامنىڭ ءومىرىن اۋىر دەرتكە دۋشار ەتكەن. قاتەرلى سىناقتى ازايتىپ, زارياد قۋاتىن كەمىتىپ, بالكىم ءبىرجولا توقتاتۋ قاجەتتىگى ءشۇباسىز. بىراق سوعان اسكەري ءوندىرىستىڭ ءور كەۋدە باسشىلارى كونە مە؟ نارازىلىق حات جونەلتۋ قيىن ەمەس. ونىڭ سالدارى ءوزىنىڭ بيىك مانساپتان ايىرىپ, دەمەك كەلەشەك تاعدىرىن بولجاۋسىز قايراڭعا تاپ ەتەرى ءسوزسىز. ايتسە دە تۋعان حالقى ۇشىراعان مۇشكىل جاعدايات سونىڭ بارىنەن دە اۋىرىراق ەمەس پە؟..

شاعانداعى اسكەري بولىمنەن رەسمي حابار جەتكەن سوڭ-اق ول مازاسى كەتىپ, سول ءتۇندى ۇيقىسىز وتكىزىپ, اقىرى ماسكەۋگە جولدانباق حاتتىڭ نۇسقاسىن قاعازعا تۇسىرگەن-ءدى. ەرتەڭىندە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆقا جاعدايدى حابارلاپ: “نە ىستەيمىز, نۇرەكە؟ اباي ەلىن جۇدەتكەن قاسىرەتتى توقتاتۋعا شارا بار ما؟ شامامىز كەلە مە سوعان؟..” – دەپ باستاپ, ويىنا تۇيگەن ءجايتتى تۇگەل اقتارسىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “ويىڭ دۇرىس, كەشەكە. سەن باستا, بۇل جاقتا ءبىز دە قاراپ قالماسپىز…” – دەگەنىن ەستىگەن سوڭ-اق توتەنشە بيۋرو ءماجىلىسىن شاقىردى.

سەمەي وبلاتكومىنىڭ توراعاسى ا.س.ەرەمەنكو وسى جولدار اۆتورىنا جۋىقتا اۋىزەكى ايتقان اڭگىمەسىندە سول كۇنگى ءماجىلىستى ەسىنە الىپ: “كەشىرىم بوزتاي ۇلى بىزگە بىردەن: “ازاماتتىق ارىمىزعا داق تۇسىرمەۋ ءۇشىن دە بۇل ماسەلەگە جەدەل ارالاسۋىمىز كەرەك جانە ءبارىمىز ءبىر تىلەك, ءبىر بىلەك  بوپ جۇمىلا ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت!..” – دەگەندە بيۋرو مۇشەلەرى ءتۇپ-تۇگەل قوستاۋ بىلدىردىك. ويتكەنى قاتەرلى جاعدايدى ءبارىمىز دە جاقسى بىلەتىنبىز, تەك ارتى نە بولار ەكەن دەپ ىشتەن تىنىپ جۇرەتىنبىز. ەندى سونى قوزعاۋشى قايراتكەر شىققان سوڭ نەگە قوستاماسقا؟!.. – دەپ سىر شەرتكەن-ءدى اناتولي سەمەنوۆيچ. – وبلاتكومعا كەلگەلى مەن ءۇش ءبىرىنشى حاتشىمەن قىزمەتتەس بولدىم. كەشىرىم بوزتاي ۇلىن العاشقى ەكەۋىنەن جۋاستاۋ ءارى بۇيىعى جان دەپ ويلاۋشى ەدىم, مىنا ارەكەتتە ونى مۇلدەم باسقا بيىكتەن, وزگە قىردان كورىپ تاڭ قالدىم. بۇل ىستە ول وزىنە دەيىنگى بىردە-ءبىر باسشى بارماعان, باسپاعان ەرلىك كورسەتتى جانە ۋاقىتتى ءدوپ باسىپ دەر كەزىندە قيمىلدادى. امبە كۇرەستى اياقتاعانشا ۇستاعان بەتىنەن قايتقان جوق…” – دەگەن-ءدى.

ادىلدىك ءۇشىن جۇرتقا ءمالىم ءبىر ءجايتتى ايتا كەتەيىك: 50-جىلداردىڭ اياعىندا سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.سۋجيكوۆ رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ پلەنۋمىندا ەرتىس جاعاسىنداعى قالا مەن وعان جاقىن اۋدانداردا تابيعاتى بەيمالىم سىرقاتتار بىلىنگەنى, ال جەرگىلىكتى  تۇرعىنداردى ەمدەۋ جانە ازىق-ت ۇلىكپەن جابدىقتاۋ بۇرىنعىدان دا تومەندەپ كەتكەنىن اشىنا ايتىپ, اسكەري سىناقتار ءجيى جۇرەتىن ايماققا ەرەكشە نازار بولۋىن تالاپ ەتكەن. سونىڭ ارتىنشا ول ن.س.حرۋششەۆكە وبكوم مەن وبلاتكوم اتىنان جاعدايدى بايانداپ, كومەك سۇراعان رەسمي حات تا جازىپتى… سوعان جاۋاپ رەتىندە بەس مىڭ شارشى مەتر قۇراستىرمالى تۇرعىن ءۇي ءبولىنىپ, ءبىر مىڭ توننا قوسىمشا ەت بوساتىلعان. بىراق, ىلە-شالا وبلىس اۋىل شارۋاشىلىق جوسپارىن ورىندامادى دەگەن سىلتاۋمەن يادرولىق سىناقتىڭ زاردابىن بيىك مىنبەردەن اشىنا ايتقان ءبىرىنشى حاتشى ورنىنان الىنىپ, باسقا قىزمەتكە جونەلتىلگەن. وسى جايىندا “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىندە بەرتىندە جاريالانعان ەستەلىگىندە م.سۋجيكوۆ: “مەن سەمەيدەن قۋىلعاننان كەيىن ەكى ايدان سوڭ وبلىس اۋىل شارۋاشىلىق تاپسىرمالارىن اسىرا ورىندادى. مەنىڭ ورنىما كەلگەن م.پ.كارپەنكو سوندا ەت جوسپارىن اڭ اۋلاپ اسىرا ورىنداعان با؟ دايىن اسقا تىك قاسىق دەمەسكە امالىم جوق…” – دەپ اششى شىندىقتى اشىنا جازعان-دى).

* * *

“سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, سەمەي قالاسى اتىرابىنداعى يادرولىق پوليگون جونىندە” دەگەن ايدارمەن 1989 جىلدىڭ 20 اقپان كۇنى جولدانعان قۇپيا جەدەلحاتتىڭ تولىق ءماتىنى “سەمەي پوليگونى” كىتابىندا جاريالانعان. ءبىز ونىڭ ءتۇيىن سوزدەرىن عانا كەلتىرەمىز: “كوپ جىلدىق يادرولىق سىناق جەرگىلىكتى قاۋىم ورتاسىندا ءار الۋان رەنىشتەر تۋعىزۋدا, سوعان وراي سەمەي تۇرعىندارىنىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالى قاتەرلى شەككە جەتكەنىن مالىمدەۋگە ءماجبۇرمىز. سول نارازىلىق ءۇي-جايىنىڭ ءب ۇلىنىپ, دەنساۋلىقتارىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى تۋىپ وتىرعانى داۋسىز. جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتتەرى ەڭبەكشىلەر اراسىندا تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. سويتسە دە وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بىزدە قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا ءمان بەرە قاراپ, سوكپ ورتالىق كوميتەتىنەن وسى ىسپەن شۇعىلداناتىن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا سىناقتى ۋاقىتشا توقتاتىپ, ەڭ بولماعاندا سولاردىڭ جيىلىگىن ۇزارتىپ, قۋاتىن باسەڭدەتۋدى وتىنەمىز, ال كەلەشەكتە يادرولىق سىناقتى باسقا جەرگە اۋىستىرۋ شارالارىن ويلاستىرۋدى سۇرايمىز…”

ودان ءارى حاتتا 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سەمەي پوليگونىندا اۋادا جانە جەر بەتىندە ەكى جۇزدەي يادرولىق جارىلىس جاسالىپ, جەر استىندا ءار قيلى قۋاتتى 343 سىناق جۇرگىزىلگەنى ايتىلىپتى. سولاردىڭ جالپى قۋاتى جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2500 ەسە اسىپ ءتۇسىپتى. مۇنشاما كەساپاتقا قانداي جەر توزەدى, سوعان شاراسىز كونگەن سەمەيلىكتەردىڭ جانى نەتكەن ءسىرى دەمەسكە شاراڭ جوق.

اسكەريلەردىڭ قارسى ارەكەتى كەشىككەن جوق. جەدەلحات جولدانعان سوڭ ءبىر اپتا وتەر-وتپەستە, ياكي اقپان ايىنىڭ 28-جاڭاسىندا كۋرچاتوۆ قالاسىنا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مارتەبەلى وكىلدەرىمەن اسكەري-ءوندىرىس كەشەنى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ا.بۋكاتوۆ باستاعان, قۇرامىندا گەنەرال-پولكوۆنيك, اكادەميك, اتوم ەنەرگەتيكاسى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جانە سونداي ءىرى  لاۋازىم يەلەرى بار ۇكىمەت كوميسسياسى ۇشىپ كەلدى. ءبىز سوعان دا قۋانىپ, سەڭ قوزعالدى دەستىك. انىعىندا سول – پوليگون ورناعاننان بەرگى 42 جىلدا جەرگىلىكتى حالىق تالابىمەن جارالى جەرگە ات باسىن بۇرعان تۇڭعىش كوميسسيا ەدى. ولار سىناق الاڭىن عانا كورىپ قويماي, سەمەيدىڭ كاسىپورىندارىن ارالاپ, تىنىمسىز تارسىلدان قاجىعان, ۇرەيلەنگەن, زارداپ شەككەن جۇرتتىڭ مۇڭ-زارىن دا تىڭداۋعا ءماجبۇر بولدى. امال قانشا, كوميسسيا سىناقتى توقتاتۋ, ءيا ازايتۋ ماسەلەسىن شەشە المادى, سوعان ءتىپتى نيەتتەرى دە بولمادى. شۋ كوتەرگەندەي ەشتەڭە بولماعانىن “انىقتادى” دا, وبكومنىڭ كىشى زالىندا وتكەن جيىندا “بوزتاەۆ جولداستىڭ وبلىستا قوردالانعان كۇردەلى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشە الماسىن بىلگەن سوڭ بار كىنانى اسكەريلەرگە اۋدارىپ, جۇرتتى ادەيى دۇرلىكتىرىپ وتىرعانىن…” جاريالاۋمەن اتتانىپ كەتتى. سول كۇننەن بىلاي وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كۋرچاتوۆتاعى اسكەري-عىلىمي قاۋىم تاراپىنان “گەنەرالدارعا قارسى شىققان قيالي كۇرەسكەر”, “اسا قاۋىپتى ساياساتكەر” اتانىپ, ناق سولار استىرتىن ۇيىمداستىرعان ءتۇرلى شاعىمدار ماسكەۋگە توپتاپ جونەلتىلە باستادى. ونىڭ اياعى كۋرچاتوۆ قالاسىندا سەمەي وبلىسى باسشىلارىنىڭ “تىنىش ەلدى دۇرلىكتىرگەن” كەرەعار ارەكەتىنە اشۋ-ىزا بىلدىرگەن اشىق ميتينگىگە ۇلاستى…

الايدا دارقان ءومىر اعىسقا قارسى جۇزەتىن, تىرشىلىكتىڭ ءار الۋان كەزەڭدەرىندە جارق ەتىپ قاۋىمنىڭ الدىنا شىعىپ, سونىمەن-اق حالىقتىڭ كوكەيكەستى مۇڭشەرىن قورعاۋعا ءازىر ەرلەردەن قۇر الاقان ەمەس. سونداي ءۇن 28 اقپان كۇنى الاتاۋ باۋرايىنان ساڭق ەتتى. الماتى تەلەستۋدياسى ەل جاتار الدىنداعى كەشكى حابارىن ءۇزىپ, ەسىمى ەلگە ءماشھۇر ازامات اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆكە ءسوز بەردى. ول بولسا 18 اقپاندا بولعان سىناقتان سوڭ سەمەيگە تونگەن قاتەرلى جاعدايدى ەستىرتىپ, ەلىم دەگەن قامكوڭىل قاۋىمدى جازۋشىلار وداعى ۇيىندە كەلەسى كۇنى وتپەك نارازىلىق جيىنعا  شاقىردى. ول جيىن زور دۇرمەكپەن ءوتتى. ەستۋىمىزشە, وعان مىڭ قارالى كىسى  قاتىسقان. اشۋ-ىزا قىسقان, دەرت-قايعىسى اسقىنعان حالىقتىڭ ازا ءسوزىن رەسپۋبليكا كورەرمەنى سول كەشتە تەلەەكراننان كوردى. ىلە-اق كوپ جىلدان بەرى ىشتە شەمەن بولىپ قاتقان, جۇرەكتى نالاعا تولتىرعان شەرمەندە ءىس ارناسىنان اسىپ توگىلگەن اساۋ وزەندەي دولدانىپ, جەر-جەرگە تەز تاراپ, گازەت, راديو اتاۋلى سەمەيلىكتەردىڭ مۇشكىل تاعدىرىنا جاناشىرلىق ءبىلدىرىپ بارىنشا قولداپ بەرسىن. ناتيجەسىندە كەشىرىم بوزتاەۆ باستاۋشى بولعان ءىس ولجاس سياقتى تريبۋن اقىننىڭ دەر كەزىندە جانە پارمەندى قولداۋىمەن از كۇندە كۇللى حالىق كوتەرىلگەن جانكەشتى نارازىلىققا ۇلاستى. “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسى اتانعان بۇل ءىس قازاقستان عانا ەمەس, رەسەيدىڭ التاي ولكەسىنە تاراپ, ودان دا اسىپ ءنوۆوسىبىر, كەمەر وبلىستارىن قامتىپ, اقىر اياعىندا كۇللى الەمدىك ارەناعا شىقتى. اقىرى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك  جولىنداعى كۇرەسىنىڭ  ءبىر بەلەسى بوپ تاريحقا ەندى.

اسكەري پوليگونمەن جۇرگەن ۇزاق تايتالاستىڭ جاي-جاپسارى جۇرتشىلىققا ءمالىم. ۇزىن-ىرعاسى ەكى جارىم جىلعا سوزىلىپ, ءوز قاتارىنا وڭ مىڭ, ءجۇز مىڭداعان ادامدى تارتتى. كەيبىر نارازىلىق جيىندارعا, ايتالىق, سەمەيدەگى اباي الاڭىندا, قاراۋىلتوبە باسىندا وتكەن شەرۋگە 10-15 مىڭ ادام قاتىسقانىن قازىردە ماقتانىش سەزىممەن ايتامىز. كۋرچاتوۆقا باراتىن پويىزدى توقتاتۋ ءۇشىن رەلس ۇستىنە كولدەنەڭ وتىرىپ, بىردە-ءبىر ۆاگوندى نە ءارى, نە بەرى وتكىزبەيمىز دەگەن اكتسياعا سەمەيدىڭ ءتورت ينستيتۋتىنان ءتورت مىڭ ستۋدەنت قاتىسپاق بولعانىنا سۇيسىنسەك ەتتى؟!..

قارسى تۇرۋشىلار – اسكەري پوليگون باسشىلارى, يادرولىق قارۋدى جاساۋشى  عالىمدار, كسرو اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ءوندىرىسى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى, ال سولاردىڭ سىرتىندا – قورعانىس مينيسترلىگى, اسكەري-ءوندىرىس توبىنىڭ توراعاسى (وداقتىق بىرنەشە مينيسترلىكتى بىرىكتىرەتىن اسا قۋاتتى, كسرو ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن ارەكەت ەتەتىن ۆەدومستۆو), سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى – مەدۆەدەۆ, باكلانوۆ, رازۋموۆسكي. بۇلاردىڭ ماقساتى – سەمەي ىرگەسىندە ورىن تەپكەن اسا قۋاتتى اسكەري كەشەندى قاز-قالپىندا ساقتاۋ, يەن دالاداعى زياندى سىناقتى جۇرگىزە بەرۋ…

سۇيسىنەرلىك ءجايت: اسكەريلەردىڭ ءوز ىشىنەن دە گەنەرال برەديحين سياقتى  ارلى ازاماتتار شىعىپ, ۇزاق كۇرەس كەزىندە اقيقات جولىنا دەن قويعاندىعى… بۇل تۋرالى كەشىرىم بوزتاي ۇلى ءوز كىتابىندا: “كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتابىنىڭ باستىعى ارميا گەنەرالى م.ا.مويسەەۆتىڭ سەمەي وبكومى جاعدايدى قاساقانا ۋشىقتىرىپ وتىر دەپ قىرعيداي ءشۇيىلىپ ءجۇرىپ, ول پوليگونعا كەلىپ, كۇيزەلگەن ەل مەن ب ۇلىنگەن جەردى كوزىمەن كورگەننەن كەيىن گەنەرال ا.د.يلەنكوعا كەنەت: “جاپ اۋزىڭدى! بۇل پوليگونداعى سىناقتى باياعىدا توقتاتۋ كەرەك-ءتى, سونى بىلە تۇرىپ ۇندەمەگەن كۇناھاردىڭ ءبىرى – سەن!…” – دەپ دۇرسە قويا بەردى. ونىڭ بۇلاي دەۋىنە قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الماتىداعى سۇحبات ۇستىندە: “ميحايل اندرەەۆيچ, سەمەيدەگى قيىن احۋال ونداعان جىلدا تۇزىلگەن, ءبىزدىڭ حالىققا جاسالعان قاستاندىقتىڭ ەڭ سوراقى ءتۇرىن سول جاققا بارعاندا كورەسىز,” – دەسە, ۇستەلدىڭ قارسى جاعىندا وتىرعان قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ۆ.گ.انۋفريەۆ: “”سول ءۇشىن سەمەي وبكومى مەن ونىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.ب.بوزتاەۆتى كىنالاۋ – ادىلدىككە جاتا ما, قاراۋىنداعى ەڭبەكشىدەن اي سايىن ءۇش مىڭ نارازىلىق حات الىپ, شاراسى قۇرىپ وتىرعان باسشى نە ىستەۋى كەرەك؟..” – دەپ ارىپتەسىن قولداۋى, ءسىرا, ايرىقشا اسەر ەتكەن ءتارىزدى… – دەگەن بولجال ايتىپتى. ناق سونداي قولداۋدى موسكۆا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ  ءبىرىنشى حاتشىسى, امبە سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مىندەتىن (قورعانىس سالاسىن باسقاراتىن) قوسا اتقاراتىن ل.ن.زايكوۆ تا كورسەتكەن. شىندىعىندا پوليگوندى جابۋ تۋرالى ەل تالابى بۇل قارساڭدا ماسكەۋلىكتەر ورتاسىنان دا بەدەلدى جاقتاستار تاپقان-دى: كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتار توبىن باستاپ, ۋكراين جازۋشىسى, سول كەزدە جوعارعى كەڭەستىڭ ەكولوگيا كوميسسياسىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋشى يۋ.ن.ششەرباك (ال كوميسسيا توراعاسى ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق, اقىن, مەملەكەت قايراتكەرى ك.سالىقوۆ بولاتىن. وتانسۇيگىش ازامات, ارينە, چەرنوبىل اپاتىن باستان كەشىپ, جانتۇرشىگەرلىك اپات جايىندا كىتاپ جازىپ جۇرگەن ورىنباسارىن قاسىرەتتى سەمەيگە ارنايى جىبەرگەن. ماماندىعى دارىگەر ارىپتەسىنىڭ جارالى ەل مۇددەسىن بار داۋسىمەن قولدايتىنىن, ءاسىلى, جەتە بىلگەن…) بىردەن-اق ءبىزدى جاقتاپ, سول ۇستانىمدا كۇرەستىڭ اقىرىنا دەيىن تاباندى تۇرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. بۇل بولسا تالقى كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ سەمەيلىكتەردى جاپپاي قولداۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن.

عىلىمي قاۋىم ورتاسىنان دا سەنىمدى جاقتاستار شىقتى. كسرو عا-نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, يادرو قۇپياسىن زەرتتەۋ بىلگىرى ە.پ.ۆەليحوۆ سەمەيگە ەكى مارتە كەلىپ, سىناق الاڭدارىن عانا ەمەس, ونىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىل-سەلولاردى ارالاپ, ايىقپاس اۋرۋعا ۇشىراعان شەرمەندە جانداردى كورگەن سوڭ-اق ەشقانداي كۇمان-كۇدىكسىز سىناقتى توقتاتۋ قاجەتتىگىن تالاي جەردە ايتىپ, اكادەميا اتىنان دا ءتيىستى ۇسىنىستار جاساعان. ءتىپتى ەكىنشى ساپاردان كەيىن بۇل ماسەلەنى دەرەۋ شەشۋدى تالاپ ەتىپ م.س.گورباچەۆكە ارنايى ۇسىنىس حات جولداعانى حالىقارالىق زور بەدەلگە يە عالىمنىڭ ادامگەرشىلىك بيىك سيپاتىن تانىتسا كەرەك. كەشىرىم بوزتاي ۇلى “سەمەي پوليگونى” كىتابىندا ەۆگەني پاۆلوۆيچ ۆەليحوۆپەن جاقىن تانىسىپ, ماسكەۋگە بارعان كەزىندە كابينەتىندە بولىپ, سەمەيدەن دە تەلەفون سوعىپ, قىسىلعان ساتتە ناقتى كومەك, اقىل-كەڭەس العانىن سۇيسىنە جازىپ: “ول كىسىدە شىنايى عالىمدارعا ءتان ادامگەرشىلىك پاراسات بار ەدى…” – دەيدى.

توق  ەتەرىن ايتقاندا, 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا قۇپيا جەدەلحات جولداۋمەن باستالعان سەمەيلىكتەر كۇرەسى ءۇشىنشى جىلدا اشىق تايتالاسقا كوشىپ, باسىندا  بىزگە ەرىك بەرمەگەن اسكەريلەر كەلەسى جارىلىستى جاساۋ ءۇشىن ەندى جەرگىلىكتى حالىقتان كەلىسىم سۇرايتىن بولدى, سىناق جيىلىگىن ۇزارتۋعا كەلىسىپ, ال ءبىرجولاتا توقتاتۋدى 1993 جىلدىڭ قاڭتارىنا قالدىرعان-دى.

تەگەۋىرىندى ۋاقىت بۇل تايتالاسقا وزگەشە شەشىم جاسادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعاندا-اق پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, ياعني اباي ەلىنە 1949 جىلى تۇڭعىش جارىلىس جاساعانىنا 42 جىل تولعان كۇنى سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندە تاريحي جارلىق جاريالادى. سودان بەرى ءبىز استى-ءۇستىمىزدى دۇڭكىلدەتكەن مازاسىز ءدۇمپۋدى ۇمىتىپ, بەيعام ۇيىقتايتىن بولدىق. بىراق, ۇزاق جىلدار جانىمىزدى كۇيزەلتكەن دەرتىمىز بويىمىزدا قالدى…

كەشىرىم بوزتاي ۇلىنىڭ سەمەي وبلىسىنداعى جەتى جىلدىق ورەلى جۇمىسىنىڭ ايتۋلى ءبىر كەزەڭى, مۇنى, ءسىرا, ەڭ سوڭعىسى دەسەك تە راۋا, 1928 جىلى شاڭىراق كوتەرىپ, 1955 جىلدىڭ قاڭتارىندا تاراتىلعان ابىرالى اۋدانىن قايتا قۇرۋمەن بايلانىستى. بۇل ءىستى ول 1990 جىلدىق كوكتەمىندە باستاپ, جەلتوقساننىڭ 16 جاڭاسىندا  وسى ماسەلە جايىندا قازاقستان پارلامەنتى ارنايى قارار قابىلداۋىنا مۇرىندىق بولعانى – تاريحي شىندىق. شىنتۋايتىن ايتقاندا, ابىرالى جانكۇيەرلەرى ءۇشىن بۇل ءىس تە وڭايعا تۇسكەن جوق. جىلعا جاقىن ۋاقىت بۇرىنعى اۋدان جەرىندە, سەمەيدە, الماتىدا پارمەندى كۇرەس (سول ءۇشىن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ بەتىن دە ونشاقتى مارتە قاجەتىمىزگە اسىرعانىمىزدى ەسكەرتۋ پارىز) جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. البەتتە سونىڭ بۇگە-شىگەسىن تارقاتۋ – ۇزاق اڭگىمە. بۇل جەردە توق ەتەرىن ايتساق – وبلىس باسشىسى ازىپ-توزعان ەلدىڭ شاڭىراعىن قايتا كوتەرۋگە قاجەت كومەكتىڭ ءبارىن دە جاسادى: اۋدان ورتالىعى قاينار ەلدى مەكەنىنە دەيىنگى ءجۇز شاقىرىمعا اسفالت جول سالعىزدى, قانشاما قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزدى, جاڭادان ءۇش شارۋاشىلىق اشقىزدى. ناتيجەسىندە ءبىر كەزدە بوسىپ كەتكەن ەل تۋعان جەرىنە قايىرا كوشىپ كەلە باستادى… امال قانشا, سونىڭ ءبارىن تۇتقيىلدان كەلگەن نارىق زامانى تىپ-تيپىل جوق ەتتى. قازىردە جەتى شارۋاشىلىقتىڭ كەيبىرىنىڭ ورنىنان قاڭىرايعان بوس ۇيلەردى عانا كورەسىز…

* * *

تەگىندە قانداي دا ىسكە ءادىل ولشەۋىش – ۋاقىت. كەشىرىم بوزتاي ۇلىنىڭ تۋعان ەلىندەگى جەتى جىلدىق  ىرگەلى جۇمىسى تاريحي ولشەممەن شامالاعاندا اسا كوپ مەرزىم ەمەس, ال عاسىرلار كوشىندە بۇل قاس-قاعىم ءسات. سويتسە دە, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ازاماتتىڭ سول ۋاقىتتا قانشاما يگى ىستەر ىستەپ, جۇرت جادىندا وشپەس, ولمەس ەرلىك جاساعانىن مويىنداۋ شارت. جالعىز سارباز – مايدانعا شىعا المايدى, شىقسا دا ەڭبەگى ەش… دەيتىن ءۋاج بار. بۇل رەتتە ول اقىلمەن تولعاپ باستاي بىلسەڭ – جالعىز بولماي, سوڭىنا قالىڭ ەلدى ەرتىپ ۇلكەن كۇشكە اينالاتىنىن ول قىسقا عۇمىرىندا (كەشىرىم بوزتاي ۇلى 66 جاسىندا, ءوزى جانتالاسا كۇرەسكەن يادرولىق پوليگون تۋعىزعان بەيداۋا دەرتتەن 1999 جىلدىڭ تامىزىندا ەكى-اق اي اۋىرىپ, وپات بولدى) ايقىن دالەلدەپ كەتتى.

ادىلدىك ءۇشىن دە ءوز ءۋاجىمىزدى ەمەس, قارسى توپتىڭ مىقتى وكىلى, ەڭ العاشقى يادرولىق قارۋدى جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى, كسرو-نىڭ لەنيندىك, مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى, ەڭبەك ەرى ۆ.ي.ءجۋچيحيننىڭ “سەمەي پوليگونى” كىتابىن وقىعان سوڭ ك.بوزتاەۆقا جولداعان نارازىلىق حاتىنان شاعىن ءۇزىندى كەلتىرەمىز: “ەكىنشى سىناققا… وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىن (م.پ.كارپەنكونى ايتىپ وتىر – م.س.), وبلاتكوم مەن محك-ءنىڭ توراعاسىن شاقىردىق (فاميليالارىن ۇمىتتىم: حاتشى – ۋكرايندىق, ال انا ەكەۋى – قازاق). سىناق ويداعىداي وتكەن سوڭ ولار تىكۇشاقپەن كۋرچاتوۆقا اتتانعان. ەكى ساعاتتان كەيىن كەلسەم – جوعارى لاۋازىمدى الگى ۇشەۋىنىڭ دە ماسايعانى سونشا تىلدەرى كۇرمەلىپ قالىپتى, سولاردىڭ ماسقارا كەيپىن قازىر دە جيىركەنىشپەن ەسكە الامىن… ال, ءسىز, كەشىرىم بوزتاي ۇلى, اسكەريلەر زاقىمداعان جەردە بىردە-ءبىر دارىگەرلىك تۇراق سالعان جوق دەپ بىزگە كىنا ارتاسىز. اۋرۋحانانى ويلايتىن الگى ۇشەۋى مە؟.. شىندىعىندا قالىپتاسقان اۋىر جاعداياتتى مۇقيات تەكسەرۋدەن كەيىن ءبىز وبلىستىق اۋرۋحانانى جوندەۋگە قوماقتى قارجى بولگەنبىز, بىراق سولار مۇددەلى جەرگە جەتكەن جوق, قايدا كەتكەنى بەيمالىم. ال اۋرۋحانالاردىڭ مۇشكىل ءحالى ءسىز كەلگەنشە وزگەرگەن جوق…”

ورتامىزدا جۇرسە بيىل ول جەتپىسكە كەلەر ەدى. تاۋبە دەلىك, تۋعان ەلى كەشىرىم سەكىلدى زاڭعار ازاماتىنىڭ قاراقان باسىن قاتەرگە تىگىپ جاساعان ەرلىگىن ۇمىتقان جوق. مارقۇمنىڭ كەڭسايداعى (الماتى) زيراتىنىڭ باسىنا ەرتىس جاعاسىنان اپارىلعان ەڭسەلى قۇلپىتاستا تەرەڭ ماعىنالى: “سەمەي ەلى ساعان ريزا!” دەگەن ءتورت-اق ءسوز جازىلعان. ال قارا ءتۇستى گابرو تاستىڭ ورتاڭعىسىنا اسپانعا شۋدالانىپ كوتەرىلگەن ساڭىراۋقۇلاق ىسپەتتى اجال بۇلتى, ونىڭ استىنا جان ۇشىرىپ اتوي سالعان اشۋلى دالا تۇرعىندارى كەسكىندەلگەن. مەنىڭشە, وسى قۇلپىتاستى شابۋشى سەمەيلىك ءمۇسىنشى, زارداپ شەككەن ابىرالى اۋدانىنىڭ تۋماسى بالتابەك ورىنباەۆ ءىنىمىز ەل ەڭسەسىن كوتەرە بىلگەن قايراتكەر ازامات تۇلعاسىن ايتارلىقتاي ءدال, اسىرەلەۋسىز ناقتى بەينەلەي بىلگەن.

مەدەۋ سارسەكە,
جازۋشى.

سەمەي.

28 قاڭتار, 2004 جىل.