جاپانداعى جالعىز ورمان
دۇيسەنبى, 19 قاراشا 2012 0:49
شۇكىر, قازاق جەرىندە دە تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارى از ەمەس. الايدا قانشا بىلەمىز دەگەنىمىزبەن ءالى بەيمالىمدەۋ, جاراتىلىسى جاعىنان ءوزىندىك سۇلۋلىعى بولەكشەلەۋ تۇستارى جەتىپ ارتىلادى. ادەتتە كوزگە شەتسىز-شەكسىز دالالىق ايماق قالىپتا ەلەستەيتىن ارقادا دا ايگىلى كوكشەتاۋ مەن ەرەيمەنتاۋدى, قارقارالى مەن باياناۋىلدى اتاماعاندا كوركى ءتانتى ەتەر وقشاۋ ورىندار ءار قيىرىنان كەزدەسىپ قالادى. سوندايدا ساعىم ويناعان جاپان تۇزدە كەنەت كوكجيەكتەن كوككە كومكەرىلگەن اسەم دۇنيە الدان شىعا كەلگەندە تامسانىپ-تاڭىرقاۋدا شەك بولماي جاتادى-اۋ, شىركىن.
دۇيسەنبى, 19 قاراشا 2012 0:49
شۇكىر, قازاق جەرىندە دە تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارى از ەمەس. الايدا قانشا بىلەمىز دەگەنىمىزبەن ءالى بەيمالىمدەۋ, جاراتىلىسى جاعىنان ءوزىندىك سۇلۋلىعى بولەكشەلەۋ تۇستارى جەتىپ ارتىلادى. ادەتتە كوزگە شەتسىز-شەكسىز دالالىق ايماق قالىپتا ەلەستەيتىن ارقادا دا ايگىلى كوكشەتاۋ مەن ەرەيمەنتاۋدى, قارقارالى مەن باياناۋىلدى اتاماعاندا كوركى ءتانتى ەتەر وقشاۋ ورىندار ءار قيىرىنان كەزدەسىپ قالادى. سوندايدا ساعىم ويناعان جاپان تۇزدە كەنەت كوكجيەكتەن كوككە كومكەرىلگەن اسەم دۇنيە الدان شىعا كەلگەندە تامسانىپ-تاڭىرقاۋدا شەك بولماي جاتادى-اۋ, شىركىن. ساعىنتا كورىستىرىپ, جانىڭدى جادىراتىپ, كوڭىل اۋەنىڭدى ادەمىلىككە باۋراپ, شارىقتاتىپ جىبەرەر مۇنداي كورىنىستىڭ شولەيت ولكەدە ۇشىراسۋى ءتىپتى عاجاپ اسەرگە بولەر ەدى. مىنە, ارقا مەن بەتپاقدالانىڭ تۇيىسەر تۇسىنداعى قاراعاش ورمانىنىڭ وزگەشە ءبىتىمى وسىنداي سيرەك قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى دەۋىمىزگە بولادى.
جالپى, قاراعاشتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى ەرتەدەن نازار اۋدارتقان. وتكەن عاسىر باسىندا ونى جان-جاقتى زەرتتەگەن ناتۋراليست-عالىم يا.پارفەروۆ: “ەگەر وسى القاپتا قاراعاش ورمانى بولماسا, سارىسۋ وزەنىن قۇم باسىپ, بۇل جەر ءشول دالاعا اينالعان بولار ەدى”, – دەپ جازعانىنداي, ول سارىسۋمەن قاتار ەسىل, نۇرا, قۇلانوتپەس بويىن ءشولدىڭ جالىن اتقان لەبىنەن, جەل تۇرسا سۋىرىلا تارتار قۇمىنان قالقالاۋعا, سوعان بوگەسىندەي بولۋ ءۇشىن جاراتىلعانداي ما دەرسىز. شىنىندا, اجەپتاۋىر اۋقىمدى وراعان قالىڭ ورمان شولەيت شەبىنە قۇدىرەتتىڭ ءوزى قوندىرا قويعان تابيعي قورعان رەتىندە كورىنەدى. ال ودان بەرى ارقا باۋرايىنا قاراي اۋا رايى دا, جەر رەڭى دە وزگەرىپ سالا بەرەتىنىن ايتساڭىزشى. سان الۋان وسىمدىكتەر دۇنيەسىمەن كومكەرىلگەن كەڭ جازيرا, قاراعاش ورمانىنان ەسكەن سايالى سامال تىنىس كەڭەيتەدى, توعاي ىشىنەن جان-جاققا تارامدانعان سانسىز بۇلاقتار دالاعا ءنار جۇگىرتەدى, كەنەزەسى كەپكەن وزەن-جىلعالار كەمەرىن تولتىرادى. اينالاداعى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ بار تاعدىرى وسىناۋ ورمانمەن تامىرلاس ەكەنى سەزىلگەن سايىن ونىڭ “ولكەنىڭ وكپەسى” دەپ تەگىننەن-تەگىن ايتىلماعانىنا كوز جەتكىزە تۇسەسىڭ.
تاۋ-تاسسىز, توپىراعى دا ونشالىقتى قۇنارلىلاۋ ەمەس, اشىق دالادا جايقالعان قاراعاش ورمانىنىڭ بولەكشە جاراتىلىسى عىلىمعا قىزىق قۇبىلىس-اق دەر ەدىك, سوندىقتان ءسوز ورايىندا زەرتتەلۋى كۇتىپ تۇرعاندىعىن ايتىپ وتپەسكە بولمايدى. ءيا, مۇنداعى قۇمداۋىت جەرگە اعاشتاردىڭ قالايشا ءوسىپ-ونەتىندىگى تەك تابيعاتتىڭ وزىنە ءمالىم جۇمباق, ءسىرا. قاي-قايسىسى كەزدەسپەيدى دەيسىز. كەربەز قايىڭدار, سىلاڭداعان تەرەكتەر, كوككە شانشىلعان قاراعايلار, بۇرالعان ارشالار ءبىر-بىرىمەن قويىنداسىپ, ايمالاسىپ, قۇشاق ايقاستىرىپ ءيىن تىرەسە قالعان. مىنا عاجاپتى قاراڭىزشى! الگى جۇمباقتىڭ ءبىر سىرىنداي بار جاسىل جەلەكتىڭ ءنار كوزى تومارلار ەكەن. الىستان قاراعاندا تۇيەنىڭ وركەشىندەي بولىپ شالىناتىن, ءتۇبى تەرەڭدەپ جايىلعان بۇل شىم توبەشىكتەر ەرەكشەلىگى سول, كوكتەمدە قار سۋىن بويىنا مولىنان ءسىڭىرىپ, جازدىڭ قۇرعاقشىلىق كەزىندە توڭىرەگىندەگى اعاشتار تامىرىنا ىلعال بولەتىن كورىنەدى.
ءتارىزدى قىمىز تولعان قارا سابا,
تومارلار ءبىر كەز الاسا دا.
كۇمپيىپ ءون بويىنا سۋ جينايدى,
قاراڭىز مىنا عاجاپ تاماشاعا.
سول سۋدى شوق-شوق تالعا تاراتادى,
مارتتىگى تومارلارعا جاراسادى, ءا.
كۇز كەلگەندە بوس قالعان تورسىقتاي بوپ,
جاپىرايىپ, جانتايار قارا سابا, — دەپ, جاڭاارقالىق ايتۋلى اقىن ەركىن يگەنبەرلين جىرلاعانىنداي, جاپانداعى ورمانعا ءنار بەرۋشى وسى تومارلار بولىپ تابىلادى. ىلعال كوزىن تابيعي رەتتەۋشى وسىناۋ وسىمدىك ءتۇرىن قورعاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر قازىر. ەگەر ولاردى جاپىرىپ وتۋگە, قوپارىپ تاستاۋعا تىيىم سالىنباسا, قاراعاش ورمانىنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ قيىن.
توعاي ىشىندەگى ويپاڭ الاڭدار حوش ءيىسى بۇرقىراعان مىڭ بوياۋلى گۇل-شوپتەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز. دولانا, قاراقات, بۇلدىرگەن, يتمۇرىن, جيدەك جايقالادى. ويدا جوقتا ۇياسىن بايقاماي باسىپ كەتسەڭىز, جابايى ارالار توبەدەن گۋ ەتە تۇسەدى. اناۋ ءبىر جىلدارى نۇرا جاقتا ءشوپ شىقپاي قالىپ, ۇلكەندەرگە ىلەسە ايمىسىق, سۇلۋتەرەك اتالاتىن قويناۋلارىندا ومىراۋدان اسار شالعىنى بار اۋماققا شالعى سالىسقانىمىزدا, الگى ارالاردان ءبىراز ازاپ شەككەنىمىز ورماندى ارالاعان كەزدە ەسىمىزگە ءتۇستى. بىراق, ەندى ولار بۇرىنعىداي ەمەس, ازايىپ قالىپتى. سونداي-اق كەزىندە ەركىن جۇگىرىپ-ۇشقانى ءجيى كورىنەر اڭ-قۇستىڭ دا سيرەكسىگەنى بايقالادى.
تابيعاتىنا قوسا تاماشا جاراستىسى – قاراعاش ورمانى اشىق اسپان استىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەر ورنى سياقتى اسەرگە بولەيدى. ول باسقا-باسقا, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءوزىن دە قىزىقتىرماي قويماعان. جيھانكەز عالىمنىڭ جولجازباسىندا “قاراعاش پەن “جۇبان انا” مازارىنىڭ اراسى 27 شاقىرىم”, دەپ ءدال اتاپ كورسەتىلۋىنە قاراعاندا, ونىڭ مۇندا ارنايى سوققاندىعى اڭعارىلادى.
ۇلى ساياحاتشىنى نە قىزىقتىردى ەكەن سوندا؟ بالكىم, عۇنداردىڭ قورعانىنا كوز تىككەن بولار. كەيىندە تابىلعان ارحەولوگيالىق زاتتار بۇل جەر ادامداردىڭ ەجەلگى مەكەنى ەكەنىن دالەلدەدى. ورماندى جارىپ وتەتىن تەرىسبۇتاق وزەنى جاعالاۋىنداعى قۇمقايراڭدى ۇرلەپ جەل اشقاندا ودان تابىلعان تاس قۇرالدار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى كەزەڭگە جاتاتىندىعى بەلگىلى بولدى. ال ورىس ارحەولوگى ا.كوزىرەۆ 1904 جىلى قاراعاش ماڭىنان عۇنداردىڭ اقسۇيەك ايەلى اتىمەن بىرگە كومىلگەن قابىرىن تاپقانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ودان ارشىلىپ الىنعان التىن اشەكەي بۇيىمدار, كۇمىستەن قۇيىلعان ەكى باستى ايداھار بەينەلەنگەن القا, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە قايدا ساقتالۋعا قويىلعانى بەلگىسىز.
وسىدان ون جىل بۇرىن ورمان ماڭىنان اندرون مادەنيەتىنىڭ ۇلگىلەرى جانە جارىققا شىقتى. سولتۇستىككە قاراتىلا تىزەرلەپ جەرلەنگەندەر قابىرىنەن تابىلعان التىنمەن قاپتالعان سىرعالار, بىلەزىكتەر, قىش ىدىستار قاراعاش تاريحى عاسىرلار تەرەڭىنە ۇلاساتىندىعىنا تاعى ءبىر ايعاق بولدى. الايدا, زەرتتەلە تۇسسە, تالاي سىرى اشىلار بۇل جاققا بىلىكتى ارحەولوگتاردىڭ سوڭعى ۋاقىتتاردا ات ءىزىن سالماي ءجۇرۋى وكىنتەدى. تەگىندە ونى بىرتىندەپ بىلە بەرۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق قوي دەيمىز.
ەندى قاراعاش ورمانىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە توقتالساق, كەشەگى اۋمالى-توكپەلى كۇندەردە جاناشىرسىز قالىپ, اياۋسىز قولدار كەسكىن-كەلبەتىن قاتتى تىرنالاعانىنا ءىشىڭ ۋداي اشيدى. قايدا اياق باسساڭ, ءجون-جوسىقسىز وتالعان اعاشتاردىڭ قۋارعان تۇبىرلەرىنە كەزىگەسىڭ. مۇنىڭ ءبارى ءتوڭىرەگىندەگى اۋىلدار تۇرعىندارىنىڭ بۇدان جەتى جىل بۇرىن, اسىرەسە, جاس قايىڭدارعا بۇيىدەي ءتيىپ جاپپاي وتىنعا قولدانۋلارى سالدارىنان شەگىلگەن زارداپ ءىزى. ماسەلەن, ورماننىڭ تۇبىندەگى ىنتالى اۋىلىنداعىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك سول كەزدە كومىر ورنىنا وسكىن اعاشتاردى پەشكە توپەلەپ جاعۋدى ادەت ەتكەنىن قايتەرسىز. بۇعان قوسا قاتارىنان بەس رەت قايتالانعان ءورت ايلاپ سوزىلىپ, ءبىراز بولىگىن جالماسا, جارتوعايداعى اعاش شوعىرى مۇلدەم جويىلىپ كەتتى.
ايتتى ايتپادى, بۇل قاراعاشقا اسا قاۋىپ تونگەن شاق ەدى. مىنە, وسىنداي ساتتە جاڭاارقا مەملەكەتتىك ورمان جانە جانۋارلار ءدۇنيەسىن قورعاۋ مەكەمەسىن باسقارۋعا كەلگەن قانات قويشىباەۆتىڭ شۇعىل دا باتىل قيمىلدارى بولماسا, ونىڭ قاندايلىق كۇيىنىشتى كۇيگە ۇشىرارىن كىم ءبىلسىن. ەل “قاراعاشتى قۇتقارۋشى” دەپ اتاپ كەتكەن وسى ازامات اعاشتاردى وتاۋعا تىيىم سالدى, تابيعاتتىڭ قورعالۋىنا تالاپتى كۇشەيتتى, ورمانشىلاردى ءوز ءمىندەتتەرىن ءمۇلتىكسىز ورىنداۋعا قايراتتاندىردى. مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى الماعان ەڭبەكاقىلارى, بالالار ءجاردەماقىسى ءتولەنۋىنە قول جەتكىزدى. اسار ءادىسىمەن ورمانشىلار مەكەنىندە مەكتەپ, مونشا, كەڭسە سالدىردى. ورمانعا “قاراعاش مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى” مارتەبەسى بەرىلىپ, ەرەكشە قورعالاتىن ايماققا جاتقىزىلۋى ءماسەلەسىنىڭ دە شەشىلۋى ەل ىشىنە سىيلى, قاي ورتادا دا بەدەلى بيىك, ءسوزى جەرگە تاستالمايتىن وسى كىسىنىڭ ىسكەرلىك قىزمەتىنىڭ ارقاسى دەۋىمىز كەرەك.
ءيا, بۇرىنعىعا قاراعاندا قاراعاشتىڭ قامقورلىق قۇشاعىنا بولەنۋى جاقسى. دەگەنمەن, اينالاسىنداعى ەگىن ەگەتىن, مال باعاتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سالدىر-سالاقتىعى, كۇزدە قاپتاپ كەتەتىن اڭشىلاردىڭ نەمقۇرايدىلىعى سالدارىنان باستى قاتەر ءورت بولىپ وتىر. بىلتىر نۇرا اۋدانى اۋماعىندا تۇتانعان ءورت اي بويى سوندىرىلمەي, اقىرى قاراعاشقا قاۋىپ توندىرگەندە ينسپەكتور ارال كادىرسىزوۆ باستاعان جىگىتتەردىڭ ەرلىكپەن ايقاسى جاڭاارقالىقتار ەسىنەن كەتپەس وقيعا بولدى. ەگەر وت ورماندى شارپىسا, اپاتتى اۋىزدىقتاۋ ءتىپتى قيىندىققا سوعاتىنىن ءتۇسىنگەن ولار وعان قايمىقپاي قارسى تۇردى. جالىن قۇيىنىن قايتكەندە توقتاتۋعا جان سالىنعان كۇرەستە ارال كادىرسىزوۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى. ارىپتەسى تالعات وڭاەۆتىڭ دەنەسى قاتتى كۇيىپ مۇگەدەك بولىپ قالدى.
ورمانشىلار از عانا توپپەن ءورتتىڭ بەتىن قايتارۋعا كۇش سالىپ جاتقاندا اۋدانداعى 50 ءورت ءسوندىرۋ مەكەمەسىنىڭ ەشقانداي كومەگى تيمەدى. مۇنى دا بىلاي قويعاندا ءورتتى ءوز كۇشتەرىمەن ءسوندىرگەندەي بولىپ جوعارى جاققا جالعان اقپار جونەلتىلۋىن قايتەرسىز. ءتىلسىز جاۋدىڭ ورشىمەۋىنە توسقاۋىل قويۋ تىكەلەي مىندەتى سانالعانىمەن, ولاردىڭ وسىنداي توسىن وقيعالاردان سىرتقارى قالىپ, وزگەلەرگە ىسىرىپ تاستاۋى ءبىر بۇل ەمەس.
قىنجىلارلىعى سول, ءورت ءسوندىرگەن ورمانشىلاردىڭ ەرلىگى ەلەنبەي كەلەدى. مارقۇم ارال كادىرسىزوۆ مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋعا ۇسىنىلعان بولاتىن. بىراق, ازىرگە ودان ەشقانداي حابار جوق. ءمۇگەدەكتىككە ۇشىراعان ت.وڭاەۆ بولسا, تيەسىلى وتەماقىنى ءالى الا الماي ءجۇر.
– ءبىزدىڭ سالاعا قاتىستى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. سونىڭ ىشىندە ورمان قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى تىم تومەندىگى وكىنتەدى. قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالۋ ناشار, اسىرەسە, ءورتتى ورشىتپەي سوندىرەتىن تەحنيكا جوقتىڭ قاسى. جاسىل جەلەك كولەمىن كوبەيتۋگە, جاس كوشەتتەر وسىرۋگە مۇمكىندىگىمىز تار. كۇنى كەشەگىشە ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قارجى ارتىلسا عانا قارجىلاندىرىلۋى ويداعى ءبىراز ىستەردى قىسىلماي اتقارۋعا قول قىسقالىق جاسايدى.
اۋدانداعى ورمان القابى 15 مىڭ گەكتاردان اسادى. توعايلى جەرلەر ءبىر-بىرىنەن الىستا ورنالاسقان. اۋماعى 7 مىڭ گەكتار قاراعاشتىڭ ءوزى قيان تۇكپىردەگى ءبىر بۇيىردە. كۇزەتشىلەر سانىنىڭ ازدىعى, كولىكتىڭ جوقتىعى ورماندى سۇق كوزدەردەن ساقتاۋعا, ءورتتىڭ الدىن الۋعا قيىندىق كەلتىرەدى. بۇرىن جۇرگىزىلىپ كەلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ۇمىتىلعانىنا دا بىرنەشە جىل. ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى قامتىلعان جوبالارعا ءزارۋمىز. وسى ورايدا جاڭادان قابىلدانعان ورمان كودەكسىندە وعان جەكە تۇلعالاردىڭ يەلىك ەتۋ فورماسى قاراستىرىلۋى جەر كوركىنىڭ تاعدىرىن نە كۇتىپ تۇرعاندىعى ويلانتادى. وسى سالانىڭ جاعدايىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا تالقىلاپ, ناقتى مىندەتتەر بەلگىلەۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى ەمەس پە, – دەيدى قانات قويشىباەۆ.
بۇل پىكىرگە قۇلاق ءتۇرىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ, ارينە.
قاراعاشتى قىزعىشتاي قورعاۋدىڭ ۇلگىسىندەي مىنا ءبىر جايدى جاڭاارقالىقتاردىڭ ءبارى بىلەدى, سۇيسىنە ايتادى. ەل ءىشىن باسقارۋداعى اقىلدىلىعى مەن كەمەڭگەرلىگىنە وراي “جاقسىلاردىڭ سوڭى – تەلقوزىنىڭ شوڭى” اتانعان شوڭ بي وسى ايماقتا وتىز جىل بولىستىق قۇرعاندا ورمانعا بەيساۋات مال-جان جولاتقىزباپتى. ءحىح عاسىردىڭ اياق شەنىندە رەسەيدەن جوسىلعان قونىستانۋشىلار بۇل جاققا دا كوز تىگەدى. سوعان بايلانىستى جەر ءبولۋ كوميسسياسى قاراعاشقا شىقپاق بولعاندا شوڭ بي ونىڭ ماۋسىم ايىندا كەلۋىن ىڭعايلايدى. ويتكەنى, ماسا-سونانىڭ قاپتايتىن كەزى وسى مەزگىل ەكەن. قايدا بارسا دا قارا بۇلتتاي تونە شۇيلىككەن جاندىكتەردەن ابدەن مازالارى كەتىپ, ازاپ شەككەن كوميسسيا مۇشەلەرى قاراعاشتى قونىستانۋعا لايىقسىز جەر دەپ تاۋىپ قايتادى. ولاي بولماعاندا شاعىن ورماننىڭ قازىر نە كۇيدە بولارى بەلگىلى.
جاپانداعى جالعىز ورمان – قاراعاش جايلى اڭگىمە, مىنە, وسىنداي. ايالى الاقانعا الىنعانى قۋانتادى. ونى كورگەن ادام تابيعاتىنا دا, تاريحىنا دا ءتانتى بولارى حاق.
ايقىن نەسىپباي,
“ەگەمەن قازاقستان”.
قاراعاندى وبلىسى,
جاڭاارقا اۋدانى,
قاراعاش قورىعى.
26 قاراشا 2003 جىل.
