مۇزتاۋ
جەكسەنبى, 18 قاراشا 2012 0:34
كوڭىلىم سەنگەن سوڭعى جىلدارعى ءبىر شىندىق – مۇزتاۋدىڭ قادىرىنە ءبىزدىڭ قازاق ءالى كۇنگە جەتە قويماپتى. سۇتپەن ەنىپ, سۇيەككە سىڭگەن ەجەلگى ەنجارلاۋ مىنەزىمىز بۇل رەتتە دە ءوز اسەرىن تيگىزگەن سياقتى… ەل جاقتاعى “مەنمىن” دەگەن ازاماتتاردىڭ قايسىبىرىنەن مۇزتاۋ تۋرالى سۇراي قالساڭ: “ە, كورىپ ءجۇرمىز عويدان” ارىگە اسپاعان.
جەكسەنبى, 18 قاراشا 2012 0:34
كوڭىلىم سەنگەن سوڭعى جىلدارعى ءبىر شىندىق – مۇزتاۋدىڭ قادىرىنە ءبىزدىڭ قازاق ءالى كۇنگە جەتە قويماپتى. سۇتپەن ەنىپ, سۇيەككە سىڭگەن ەجەلگى ەنجارلاۋ مىنەزىمىز بۇل رەتتە دە ءوز اسەرىن تيگىزگەن سياقتى… ەل جاقتاعى “مەنمىن” دەگەن ازاماتتاردىڭ قايسىبىرىنەن مۇزتاۋ تۋرالى سۇراي قالساڭ: “ە, كورىپ ءجۇرمىز عويدان” ارىگە اسپاعان.
–جايلاۋدا مالدا جۇرگەندە انادايدا جارقىراپ جاتاتىن,–دەستى ەلدىڭ اقساقال ۇلكەندەرى.
–بىردە جىلقى ىزدەپ قاپشالعا دەيىن بارىپ قايتقام,–دەپ ءبوستى جىلقىشى ءبىر قۇرداسىم.
–باسىنا دەيسىڭ بە؟.. قىزىق ەكەن… كوك مۇز, اق قاردا اتامنىڭ باسى قالعانداي نە قىلام مەن ول مۇزتاۋدان!–دەپ كەلەسى ءبىرى شامدانىپ تەرىس اينالىپ كەتتى.
ءسويتىپ ەلدەگى اعايىننان مۇزتاۋ جايىندا جاقسى ءسوز, جارىتىمدى دەرەك الا الماعانبىز.
مەنىڭ اۋىلداستارىمنىڭ الگى ايتقان “كورىپ جۇرمىزى”–كەمىندە مۇزتاۋدان ءجۇز شاقىرىمداعى ارالىق. ال مۇزتاۋعا ەڭ تاياپ بارعان جىلقىشى قۇرداسىمنىڭ قاپشالىنان ارمەن ءالى ون بەس شاقىرىم جەر بار-دى.
وسىدان ۇققانىم – كۇنشىلىكتەن كوز سالىپ, ايشىلىقتان مالدانىپ جۇرگەندەرى بولماسا, ءبىزدىڭ اعايىن ارنايى ىزدەپ مۇزتاۋعا عۇمىرى بارماپتى عوي.
الا جازداي مۇزتاۋعا شۇبىرعان شامبالاشىلار, رەريحشىلەردى بىلاي قويشى, قارا جاياۋ قاپتاعان تۋريستەردىڭ ىشىنەن قارا كوزدى ەمگە تاپپايسىڭ. تەك وتكەن جىلى وتكىزىلگەن “مۇزتاۋ–2002” فەستيۆالىنە ەكى الپينيست قازاق جىگىتى قاتىسىپتى دەگەن ءسوز بار. باسقاسىندا, ۇلى تاۋدىڭ باسىنا شىقپاق تۇگىل, ەتەگىنە بارىپ قايتقان قازاقتى كەزدەستىرە دە, ەستي دە المادىق.
قازاقتاردىڭ مۇزتاۋعا دەگەن كوزقاراسىن ءXىX عاسىردىڭ سوڭىندا ورىستىڭ ايگىلى ساياحاتشى-عالىمى ۆ.ساپوجنيكوۆ تا جازىپ قالدىرعان ەكەن. “ۆىسوكيە سنەجنىە گورى (بەلۋحا) سلۋجات ۋ كالمىكوۆ پرەدمەتوم سۆياششەننوگو پوچيتانيا, –دەپ جازادى عالىم. – نيكتو يز نيح پود ستراحوم سمەرتي نە سمەەت ۆوسحوديت نا نيح. وبايانيە بەلۋحي نا كيرگيزوۆ (كازاحوۆ) ەششە بولشە: “نام ي سموترەت بليزكو نا نەە نەلزيا”, – گوۆوريل منە ودين ستاريك يز اۋلا ۆ ۆەرشينە چەرنوي بەرەلي”.
مۇنداعى ايتىپ وتىرعان قارياسى – قازىرگى ءبىزدىڭ بەرەل اۋىلىنىڭ ءبىر تۇرعىنى بولسا كەرەك.
وزگە جۇرتتى بىلمەيمىن, مۇزتاۋ ءبىزدىڭ بالا كۇنگى اڭسارىمىزدىڭ ءبىرى بولاتىن. ايگىلى تاۋدىڭ ايدىك كەلبەتىن, شىركىن-اي, جاقىننان بارىپ ءبىر كورسە, تىنىسىن سەزىپ, كوك مۇزىن سيپاپ قىزىقتاسا دەگەندەي ارمان بالا قيالىمىزدى تالاي تەربەگەن… بىردە جايلاۋداعى ءبىزدىڭ قوستىڭ قاسىنا قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن جەتى ادامنىڭ تۇنەپ شىققانى ەسىمدە. اپام ولارعا قىمىز بەردى, ەت استى, جولدارىنا ءبىر تورسىق ايران ارقالاتىپ جىبەردى. ارادا التى كۇننەن سوڭ الگى توپ التى ادام بوپ كەيىن قايتتى. بىرەۋى مۇزدىڭ جارىعىنا قۇلاپ قازا بولىپتى, قۇتقارۋشىلار كەلىپ ونى قالاعا الىپ كەتىپتى. مۇزتاۋ قاتەرلى جەر, ول جاقتا ءولىم-ءجىتىمسىز بولمايدى دەگەن لاقاپقا الگى وقيعادان سوڭ ءبىزدىڭ دە بالا كوڭىلىمىز سەنە باستاعان. “مۇزتاۋ قاتەرلى, مۇزتاۋ قيامەت” دەگەن سوزدەردى ودان كەيىن دە تالاي ەستىدىك. وسىلايشا مۇزتاۋ بەينەسى ءبىزدىڭ سانامىزدا سۇمدىق قيىندىقپەن, ءتىپتى ولىممەن قاباتتاسا ەلەستەيتىن بولدى.
ءبارىبىر ۇلى تاۋ وزىنە قىزىقتىرۋىن قويماعان.
الدىڭعى جىلى التايدىڭ ادام باسپاس الدە ءبىر بيىگىندە يەسىز قالعان ەسكى اۋىل –كوككولگە شىققان ساپارىمىزدا ايەل, بالا-شاعاسىمەن شۇبىرعان شامبالاشىلاردى كورىپ ويعا قالعامىز. “مىنانشا حالىق بەسىكتەگى بالاسىمەن قوسا جاياۋ–جالپىلى مۇزتاۋعا شۇباپ بارا جاتقاندا, سوقتالداي ەركەكتەر بىزگە نە جوق, وسى بىزدەر نەدەن تايساقتاپ, نەدەن جاسقانىپ ءجۇرمىز”, –دەگەندەي وي كەلگەن.
كوكەيدەگى وسى ويىمىزدى ىسكە اسىرۋدىڭ رەتى بيىلعى جازعا تيگەن ەدى.
وسكەمەندەگى الپينيستىك-تۋريستىك فيرمامەن كەلىسىپ, التاي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن باياعى ازاماتتار قاڭتاردان باستاپ ءوزىمىزدى رۋحاني دايىنداۋ, دەنە شىنىقتىرۋ تۇرعىسىنان شىنىعۋ ارەكەتتەرىنە كىرىسىپ كەتتىك. “باياعى ازاماتتار” دەپ قاتارىنان بىرنەشە جىل التايعا بارىپ جۇرگەن دوستاردى ايتىپ وتىرمىن. ولار: پوليگرافيست احمەتقالي وتەعاليەۆ, باسپاگەرلەر – تۇرلىعازى دۋانبەكوۆ, ەلەمەس يمانعاليەۆ, قايىردى نازىرباەۆ, جۋرناليستەر ولەگ ريابچەنكو مەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ەدى. الايدا, سوڭعى ساتتەردە وسى دوستارىمىزدىڭ كەيبىرەۋى جۇمىستىڭ ىڭعايى, وتباسىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ساپارعا شىعا الماي قالىستى. بىراق مۇز جاستانىپ, قار توسەنىپ بوراندى بيىكتەردە جۇرگەن كەزدەرىمىزدە قالادا قالىپ قويعان الگىندەي دوستارىمىزدى وزىمىزبەن بىرگە سانادىق. ويتكەنى, بارشامىز بوپ الا قىستاي دايىندالعان, كوپتەن ماقسات ەتكەن بۇل ساپار بارىمىزگە ورتاق ارمان-مۇددە بولاتىن.
ءسويتىپ, تاڭ اتپاي جەلىپ جۇگىرۋگە كىرىستىك, دەمالىس كۇندەرى كوپ جاياۋ جۇردىك, ۆەلوسيپەد تەپتىك, شاما-شارقىمىزشا اياقتى شىڭدايتىن باسقا دا جاتتىعۋلار جاساپ باقتىق.
جەمە-جەمگە كەلگەندە بۇل تىرلىگىمىزدىڭ ءبارى تۇك ەمەس ەكەن, بالانىڭ ويىنى سەكىلدى ادىرا قالدى.
مۇزتاۋ جولى ءبىز ويلاعانداي ەمەس, اسا قاۋىپتى ءارى قيىن ساپار بوپ شىقتى.
* * *
الدىمەن اۋدان ورتالىعىنان ەكى ءجۇز شاقىرىمنىڭ ۇستىندەگى قاراكولگە دەيىن (كارتادا يازەۆايا كولى دەپ بەلگىلەنگەن) “ۆەزدەحود” اۆتوكولىكتەرىمەن جەتتىك. كول جاعاسىنداعى جوتالى جازاڭ تۇبەككە كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركى تۋريستەر ءۇشىن قوناق ءۇي كەشەنىن سالىپ جاتىر ەكەن. قاراعايدان قيعان كورىكتى ۇيلەردىڭ بىرنەشەۋى بوي كوتەرىپ قالىپتى.
– زامان ىعىنا قاراي بەيىمدەلىپ جاتقان جايىمىز بار, – دەدى وسىنداعى ورمانشى دوسىمىز يگور مەسياتسەۆ. – مۇزتاۋعا اعىلعان تۋريستەردىڭ تەڭ جارىمى قازاقستان ارقىلى وتەدى. ولارعا جاقسى سەرۆيس دايىنداۋ – ەل مەن جەردى ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر پاراسى دەپ وتىرمىز.
وسى قاراكولدىڭ جاعاسىندا ءبىر تۇنەپ, ەرتەڭىندە سالت اتتارمەن ەرتەلەتىپ مۇزتاۋعا ساپار شەكتىك.
ءبىز ءۇشىن وسى ءبىر قايىرلى ساپاردىڭ كەرەك-جاراعىن قامداپ, ءجون-جوسىعىن جاساپ, ەلدەگى قاجەت شارالاردى ۇيلەستىرگەن تابيعي پاركتىڭ ديرەكتورى ەرەن جۇماعۇلوۆ بولاتىن. ەرەكەڭ جىلميعان جۇيرىك, تايپالعان جورعا ەمەس, ۇزىن جولعا شىدامدى, قيا-جارتاسقا مىعىم مىقتى اتتاردى دايىنداتىپ قويىپتى.
توعىز ات, سەگىز كىسىمىز. سەگىزدىڭ ەكەۋى – الپينيست-نۇسقاۋشى, سوسىن ءبىر اتقوسشىمىز بار. پالاتكالار, توسەك-قاپتار, الپينيستىك ابزەلدەر, باسقا دا كەرەك-جاراق ارتقان ءبىر اتتى جەتەككە الدىق. باسقامىزدا دا تەڭدەلگەن قورجىن-سومالار, ولاردىڭ ءىشى بىرنەشە كۇندىك ازىق-ت ۇلىككە, جىلى كيىمدەرگە, باتەڭكە-بايپاقتارعا تولى.
سودان توقتاۋسىز سۋىت ءجۇرىپ كەتتىك. اتام قازاق ايتپاقشى, الاسا-بيىگى بار جەرمەنەن, اشىعى-تۇيىعى بار جولمەنەن توقتاۋسىز تارتىپ كەلەمىز. تاۋلى-قيالى ۇزاق ساپاردا كەي تۇستا جولدىڭ سورابىن جوعالتىپ, شىر اينالىپ اداسىپ تا قالامىز. سوڭىنان قازاقتىڭ كەزىندەگى نەبىر كورىكتى قونىستارىن, ۇكىلى جايلاۋلارىن باسىپ وتتىك. “كەزىندەگى” دەيتىنىم– قاراكولدەن شىعا بەرە, ارادا ون شاقىرىم وتپەي جاتىپ رەسەيدىڭ تەرريتورياسىنا كىرىپ كەتكەنبىز… اتام زاماننان بەرى سىزىلىپ قويعان جولدىڭ ءجونى سولاي ەكەن.
ءبىرازدان سوڭ وڭدى-سولدى جىعىلعان اعاش, سيديعان سيدا, قاراقات پەن كوكبوياۋدىڭ ۇيىسقان بۇتاسى جولىمىزدى بوگەپ, تايگانىڭ ىشىمەن سىرعاناي ىلديلاپ, ءتۇس الەتىندە كاتۋن وزەنىنىڭ تەرەڭ شاتقالىنا تۇستىك.
– ءبىز ەلەڭشادىر وزەنىنىڭ قاتىنسۋعا قوسىلعان تۇسىنا كەلدىك. اناۋ يزبۋشكانى باياعىدا ءبىزدىڭ كاتوننىڭ مالشىلارى سالعان…
– يەن جەرگە ءۇي سالعاندارى نەسى؟
– بۇرىن يەن ەمەس بولاتىن… ءبىزدىڭ مالشىلار الا جازداي وسى ارادا مال باعاتىن, كەيدە ءتىپتى قىستاپ تا قالىساتىن.
– قازىر شە؟
– قازىر ەشكىم تۇرمايدى… قىس ايلارىندا بورانعا قالعان قورىقشىلار عانا اندا-ساندا سوعىپ تۇرادى.
كاتۋن وزەنىنىڭ ەكى جاق اڭعارىنداعى كەڭ كوسىلگەن بۇل يەسىز مەكەنگە قازىر قازاقتىڭ مالشىلارىن رەسەي جاعى اتتاپ باستىرمايدى ەكەن. ال ارعى بەتتەگى ويراتتار بولسا – اناۋ تاس قامالداي سىرەسكەن قۇز-جارتاس, ابىلاي اسپاس اسۋلاردان بەرى قاراي وتە المايدى. وسىلايشا ءور التايدى جايلاعان قاراتاي جۇرتىنىڭ ەرتەگىدەي ادەمى ءتور جايلاۋى سالدىراپ بوس قالىپتى.
ورىس حالقىنىڭ الىمساقتان بەرى ارمان ەتىپ, اڭىز قىلىپ ىزدەپ وتكەن بەلوۆودەسى وسى ءور التايدىڭ كاتونقاراعاي ءوڭىرى ەكەنى كوپ جازىلىپ ءجۇر. كەيدە ءبىز جەتپىس جىل عۇمىر كەشكەن كەڭەس وكىمەتىن كوزسىز جامانداي بەرەتىنىمىز بار. الايدا, سول كەڭەس جارىقتىق بولماعاندا بۇل ايماقتىڭ قازاعى ۇدەرە كوشىپ, سوناۋ قارقارالىدان بىراق شىعا جازداپتى… قازان توڭكەرىسىنىڭ الدىندا التايدىڭ شابانباي الابىنداعى الگى “بەلوۆودە” اتالعان قۇيقالى پۇشپاعىنىڭ ءبارى اق پاتشانىڭ جەكە يەلىگىنە ءوتىپ, كابينەتنىە زەملي ەگو يمپەراتورسكوگو ۆەليچەستۆا اتالىپ كەتىپتى.
بايقاپ وتىرساق, التاي جازعاننىڭ كورمەگەن قۇقايى قالماپتى… قال-اعاڭنىڭ (قاليحان ىسقاقوۆ) وسى ءوڭىردى جەتىمدەر مەن جەسىرلەر ەلى دەۋىندە دە ءبىر استار جاتىر. التايدى جىلىكتەپ ءبولۋ الدىڭعى عاسىردا, اتاپ ايتقاندا 1869 جىلعى شاۋەشەك كەلىسىمىندە باستالادى. بۇل كەلىسىم قالىڭ قازاقتى ورتاسىنان قاق ءبولىپ, رەسەي مەن قىتايدىڭ شەكاراسىن بەلگىلەيدى. اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا بۇل ءوڭىردىڭ قازاعى قىتاي قاشىپ, “كىران” اسىپ تاعى ويران-اسىرى شىعادى. ول قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى ودان ارمەن تيبەت ءوتىپ, ينديا كوشىپ, اۋعانستان ارقىلى تۇرىك اعايىنداردان عانا پانا تاپقاندارىن بەرتىندە بىلدىك. قازان توڭكەرىسى قازاقتى التاي اۋعاننان ساقتاپ قالدى دەپ جۇرگەندە, 1930 جىلى ءبىرتۇتاس تايپالى ەل بولىپ وتىرعان كاتونقاراعاي ايماعى ەكىگە ءبولىنىپ, قوشاعاشتاعى (قازىر جەكە اۋدان) اعايىن-جۇراعات رەسەيگە قاراپ كەتەدى. ايتسە دە, تاۋبەشىل حالىقپىز عوي, ەل بولىنسە دە ەن ءبولىنبەسىن دەپ جۇرگەندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى الاساپىرانىندا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن باياعى شابانباي وسى قاتىنسۋعا دەيىن, وعان قوسىمشا مۇزتاۋدىڭ ماڭايى, اقالاقا, ۇكوككە دەيىن رەسەيگە ءوتىپ كەتىپتى.
ەندى, مىنەكي, شابانبايداي جەر قايدا, بۇلاندىداي كول قايدا دەپ بالا كۇنىمىزدە انگە قوسقان بال قىمىزداي بايتاق ولكە جەتىم جاتىر. ەلگە قۇت بولعان ولەڭدى جەر ەدى, ەرگە قۇت بولعان تەرەڭدى جەر ەدى, جەرگە قۇت بولعان بەلەڭدى جەر ەدى, سول شابانبايدان ايرىلىپ وتىرمىز.
…بالقاراعايى سامساعان ءبىر تۇمسىقتى اينالا بەرە قارسى الدىمىزدان اشىلىپ سالعان جايقىن دالا ەرىكسىز ءىش تارتقىزدى. جايقىن دالا جاپ-جاسىل بولىپ جايقالىپ جاتىر. سازدى جەردىڭ ات باۋىرىن سىزعان بوس بالدىرى, سوياۋداي بوز قياعى ەمەس, قىردىڭ سالقىن سابات شىمداۋىت شالعىنى, ۋىزداي ۇيىعان ۇلتاندى ءشوبى: ءۇپ ەتكەن سامالمەن قوسىلىپ ۇلبىرەگەن شالىدەي تولقىعاندا كوزىڭ جاساۋرايدى. داريعا-اي دەسەڭشى, اعاش ناسىلىمەن, جەر جاسىلىمەن ءساندى دەگەن وسى دا تەگى.
– بۇل القاپتى ماكيلە داراسى دەپ اتايدى, – دەدى بۇل ءوڭىردى ءبىر ادامداي بىلەتىن ورمانشى اعادىل سۇندەتباەۆ. –قازاقتىڭ شىبىنسىز جازىن ىزدەسەڭىز – وسى جەرگە كەلىڭىز. مىناۋ جايقالعان جاسىل بەلدىڭ ءبارى — اتبۇرشاق پەن جوڭىشقا. بۇرىنعىنىڭ قازاعى بۇل ارانىڭ ءشوبىن مالعا شيپا, مالشىعا ءدارى ساناپتى.
التى الاشتىڭ ارداقتىسى, ەڭبەك ەرى, جۇرەگى سارا, كوكىرەگى داڭعىل شەجىرە قاريامىز بوشاي كىتاپباەۆتىڭ جازبالارىنان كەيىنىرەك ماكيلە جايىندا ءسوز ىزدەپ, مىناداي ءبىر دەرەك تاپقانبىز.
“ماكيلە – ساماي رۋىنان شىققان داۋلەتى تاسقان, مەرەيى اسقان اتاقتى بي بولعان كىسى. التاي ءوڭىرىن جايلاعان قازاقتاردىڭ تاريحى, تۇرمىس-سالتى تۋرالى پوتانين, رادلوۆ, سامويلوۆيچ سەكىلدى ورىس عالىمدارىنا كوپ مالىمەت بەرگەن. ءور نايماننىڭ وت اۋىز, وراق ءتىلدى تاڭىرىق اقىنى:
سامايدا كىسى قايدا ماكيلەدەي,
بولماعان قارتايسا دا اقىل كەدەي.
كىسى ەدى ەكى اسىلدىڭ قوسىندىسى,
سوقتىرعان تايتۇياقتان ساقينەدەي, — دەپ ماكيلە ءبيدى قۇرمەتپەن جىرعا قوسقان ەكەن”.
“اپىرماي, — دەپ كوز الدىمىزعا ەلەستەتكەن بولامىز, — مىناۋ كەڭ اڭعاردى ءبىر كەزدەرى مىڭعىرعان جىلقى, ماڭىراعان قوي, شاپقىلاعان ق ۇلىن–تايمەن جارىسىپ شۋلاعان بالا-شاعا كوڭىلدى دۋمانعا ءبولەپ, قان بازارداي قايناتىپ جاتتى-اۋ تەگى. سول شادىمان بەرەكە اناۋ وزەن جيەگىندەگى ءبيدىڭ اق توبەدەي وتاۋىمەن, كيىز ءۇيلى اقشاڭقان اۋىلمەن قانداي جاراسىم تاۋىپ تۇردى ەكەن!”.
جالعىز ماكيلە داراسى ەمەس, تومەندەگى قۇراعان, تۇرگەن, ساقال وزەندەرىنىڭ اڭعارى, ەلەڭشادىردىڭ ەل كوشكەندەي ەنسىز قاپتالى, جوعارىداعى قاپشالدىڭ قاپساعاي جوندارى – ءبارى-ءبارى قازاقتىڭ جوڭكىلە كوشىپ, جازىلا جايلاعان جايلاۋلارى بولىپتى. ۇلكەندەردەن ەستىگەنىمىز – بۇل ايماقتا مالشىلار مالدى الدىمەن جاز بويى بيىككە سالادى ەكەن. سودان بوزقىراۋ ءتۇسىپ, مارال باتپاقتايتىن مەزگىلدە مالدى ەتەكتەگى سونىعا جىبەرەدى. ونىڭ سەبەبى — تاۋ بەلدەۋىنە قىراۋ تۇسە جەر توڭازىپ, جىلقى تايعاناپ مەرت بولادى دەسەدى.
— بىزدەگى ارشاتى اۋىلىندا قويشىلار اياقتارىنا تاقا كيىپ قوي جايادى. قيا تاۋدا تايىپ كەتسەڭ – ماي كۇرەڭسەنىڭ ۇستىمەن قولشاناداي اعاسىڭ, – دەدى بىزبەن بىرگە كەلە جاتقان سەرىگىمىز, ارشاتىلىق قورىقشى ماناربەك وماروۆ.
قالاي بولعاندا دا وسىنشاما قۇلپىرعان كەڭ ءوڭىردىڭ ادام باسپاس يەسىز قالعانى – جەرگە وبال كورىندى دە تۇردى. ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ وتىرسا دا وڭ جاقتا قالىپ قويعان ارۋ قىزدى ەلەستەتكەندەي. مال تۇياعى تيمەگەن سونى بالاۋسا, مايعا بۇلعاعانداي جىلت-جىلت ەتكەن جاسىل شالعىن, شاشاق اتىپ شۇبارتقان مىڭ سان گۇلشوپ, اڭعاردى جيەكتەپ سارقىراپ اققان اساۋ وزەن… بارشا سۇلۋ اجارىن اشىپ, مىرزالىعىن اياماي-اق توگىپ سالعان يەسىز مەكەنگە ەلجىرەي قارايسىڭ, ەگىلە ۇزدىگەسىڭ. ءبارىبىر, كوز قۇرعىر تويسا دا, كوڭىل شىركىن تويار ەمەس. اتتان قارعىپ ءتۇسىپ, اۋناپ-اۋناپ العىڭ كەلەدى. اتتان قارعىپ ءتۇسىپ, بەلۋاردان كوك ءشوپ كەشىپ, ءبىراز جەر جاياۋ جۇردىك. كوركەمدىكتىڭ ءانىن سالعان قويۋ گۇلدەردى يىسكەپ, قىمىزدىق تەرىپ ءماز بولدىق. كوكىرەكتى ايقارا اشىپ جايلاۋدىڭ كەرمەك اۋاسىن ارمانسىز ءبىر سىمىردىك-اي دەرسىڭ!
جالپى “دارا” ءسوزى جەكە تۇرعان تاۋعا, شىڭ-جارتاستارعا قاتىستى ايتىلادى. الايدا, تالانتتى عالىم ءىنىمىز بەردىبەك بياروۆ “دارا” ءسوزىنىڭ جەكە ادام مەكەن ەتكەن قويناۋعا, تاۋ اڭعارىنا دا قاتىستى ايتىلاتىندىعىن جازادى. ءدال ءبىزدىڭ مىسالدا كەڭ اڭعاردىڭ تۇستىگى دە, تەرىستىگى دە وركەشتەنگەن نايزالى شىڭدار, ولاردىڭ قايسىبىرىن دارالاماقسىڭ. ياعني, بەردىبەكتىڭ ايتقانى ءجون, قازاق مىناۋ اڭعار ىشىندەگى دالاداي كوسىلگەن كەڭ جازىقتى “دارا” اتاپ وتىر.
ماكيلە داراسىن قورشاعان ەكى قاناتتاعى جايىلما بەتتە اعاش سيرەك. قىستا قار كوشكىنى ءجيى تۇسەتىنى بەتكەيدىڭ بەتىن اجىمدەگەن تارام-تارام ىزدەردەن بايقالادى. جەرگىلىكتى جۇرت كوشكىن ءتۇسىپ تۇراتىن مۇنداي تاز بەتتەردى “شاشىن” دەسەدى.
الدەبىر تۇستا الدىمىزداعى اعادىل جاپىرىلعان قالىڭ شوپكە قامشىسىن شوشايتىپ:
–مىنانى قاراڭدار, اپامنىڭ ءىزى! – دەدى.
–اپاسى نەسى؟
–اپاسى ايۋ دا.
ء–بىزدىڭ جاقتا قاسقىر مەن ايۋدى ءوز اتىمەن اتامايدى.
ءبارىمىز جاپىرىلعان ءشوپتى, جوعارىداعى قارا ورماننىڭ قالىڭىنا قاراي كەتكەن باداناداي ءىزدى قىزىقتاپ شۋلاسىپ قالدىق.
–ماسساعان, مۇندا تەزەگى جاتىر.
–قانە؟
–تەزەگى نەگە جاپ-جاسىل؟
–جەگەنىڭ ءشوپ بولسا – سەن دە سويتەسىڭ.
–وزىنەن بۋ شىعادى.
–بۋ شىقسا, وسى قازاقتار بوعىما وسىنشالىق نەگە قىزىقتى دەپ اناۋ اعاشتىڭ ار جاعىندا ءبىزدى باقىلاپ وتىر.
قاپشال – باستاۋىن مۇزدىقتان الىپ كاتۋنعا قوسىلىپ جاتقان كوبىك شاشقان دولى وزەن ەكەن. تەنتەك سۋلاردىڭ قوسىلعان تۇسىندا جالعىز اياق سوقپاعىمىز تاۋسىلىپ, ەندىگى جول قيا مەن جارتاسقا, اسۋ مەن جونعا باستاعان. ءبىز سياقتى ءبىر-ءبىر ات مىنگەن سەرىلەر ەمەس, مۇزتاۋعا باراتىنداردىڭ دەنى جاياۋ-جالپىلى جاندار عوي. تاسقا جابىسىپ, قورىمدى اتتاپ-بۇتتاعان مىنا تار سۇرلەۋ – جاياۋدىڭ جولى. تومەندە كوكتەمگى بۋراداي بۋىرقانعان وزەن, جوعارىدا شىنار وسكەن شىڭ جارتاس. قورقاقتىڭ قۇدايشىل كەلەتىنى راس بولدى. ءبىز دە الدىمەن اللاعا, سوسىن استىمىزداعى اتقا سيىنىپ اۋپىرىمدەپ قاپشالدان وتتىك.
قاپشالدان امان-ەسەن ءوتىپ, بىرەر شاقىرىم جەر وزدىرعان سوڭ, تاعى ءبىر ءمۇيىستى اينالا بەرگەندە الدىمىزدان جارق ەتىپ مۇزدىقتار كورىنگەن… تالاي رەت فوتوسۋرەتتەردەن تانىس, ويشا تالاي زەرتتەگەن كاتۋن مۇزدىعى, گەبلەر مۇزدىعى. مۇزتاۋدىڭ ءوزى جوق, بەل ورتادان مەلدەكتەپ قويۋ تۇمان استىندا قالىپتى.
– اپىرماي, مۇزتاۋعا دا جەتتىك پە!
– ءالى جەتكەن جوقسىڭ… بىلاي جاقىن كورىنگەنمەن, اناۋ ەتەككە دەيىن ءالى ون شاقىرىم جەر بار. – وسى جولمەن تالاي جۇرگەن نۇسقاۋشى-باستاۋشىمىز سولاي دەپ جاۋاپ بەردى.
بىلەدى ەكەن, ءبىراز جۇرە كەلە ءجۇرىسىمىز قيىنداي ءتۇستى. شالعىن ءشوپ سيرەپ, تاۋدان قۇلاعان قورىم تاستار جيىلەپ اياقتى قامادى. بايقاپ كەلەمىز, جاقىنداعان سايىن مۇزتاۋ توڭىرەگىندە ىلگەرىندى-كەيىندى قازا بولعان زەرتتەۋشى عالىمدارعا, گلياتسيولوگ ماماندارعا, الپينيستەر مەن تۋريستەرگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش-بەلگىلەر جيىلەي باستاعان.
اقىرى تاۋ ەتەگىنە دەيىن اتتاردىڭ بارا المايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. قينالساق تا قايتەمىز, الدەبىر قىزىل قۇمايت توبەشىكتىڭ جاداعايلاۋ ىعىنا توقتاپ, لاگەر قۇرۋعا كىرىستىك.
–مۇزدىقتىڭ ەتەگىنە دەيىن بەس شاقىرىم بار, –دەدى نۇسقاۋشىمىز.
–بۇگىن وسىندا تىنىعىپ, ەرتەڭ تاڭعى التىدان جولعا شىعامىز. ءبىر پالاتكا, اتتار مەن اتقوسشى وسى ارادا قالادى.
كوك شالعىنىڭ اراسى تولعان تاس ەكەن. ءجونىن كەلتىرىپ جەردى تازالاپ, ءار تۇستان شوشايتىپ پالاتكالار تىكتىك. وت جاعىپ شاي قويىپ, ەت استىق. سوسىن الاۋ باسىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كاۋكىلدەسىپ وتىردىق. جول ءجۇرىپ شارشاعاننىڭ ءبارى ۇمىت بولعان. ىرگەدەگى ۇلى تاۋدىڭ تىنىسى, كوڭىلدەگى قايداعى ءبىر قىتىقشىل قيال بويعا قۋات, جۇرەككە جىگەر بەرگەندەي. ءالسىن-ءالسىن مۇزتاۋ جاققا بۇرىلىپ, ۇمىتتەنە كوز سالىپ قويامىز. اشىلار ەمەس, ءبىزدى جاتىرقاي سازارادى, شىعىستىڭ قىزدارىنداي اقشا بەتىن تۇمانمەن جاسىرىپ كورسەتپەيدى.
ءتۇن ورتاسى اۋعان شامادا كۇن سالقىنداپ, قار ارالاس جاڭبىر باستالعان. ءبىز دە پالاتكالارعا كىرىپ, ۇيقى قامىنا كىرىستىك.
* * *
جالپى وسى ساپارعا دايىندىق كەزىندە مۇزتاۋ جونىندە كوپتەگەن كىتاپتاردان, ينتەرنەتتەن ءبىرشاما ماتەريالدار جيناستىرعان بولاتىنبىز. سولاردىڭ بارىندە كەزدەسەتىن نەگىزگى مالىمەتتەر مىناعان سايادى.
مۇزتاۋ (ورىسشا اتى–بەلۋحا) –التاي تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى (4506 م), قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان. مۇزتاۋدىڭ باسى مەن ەتەگى ماڭگى قار, الۋان ءتۇرلى مۇزدىقتار, مۇزدىقتاردىڭ جالپى كولەمى 70 شارشى كيلومەتردى قامتىپ جاتىر. مۇزتاۋدىڭ توڭىرەگىندە 162 مۇزدىق بار.
مۇزتاۋ–قوس وركەشتى. الىستان قاراساڭ – اتتىڭ ەرىنە ۇقسايدى… التايدىڭ جون ارقاسىنا اپپاق كۇمىس ەردى جارقىراتىپ ەرتتەي سالعان سەكىلدى. مۇزتاۋدىڭ جان-جاعى كوز كورىم كوكجيەككە دەيىن الا شۇبار شىڭ-جارتاستار. قارا ورماندى, قاپسال شاتقالدى تاۋلاردىڭ اجارىندا مۇزتاۋ عانا قاق كۇمىسشە جارقىراپ جاتادى.
وسى ەكى وركەشتىڭ اراسىن “سەدلوۆينا” دەپ اتايدى.
ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان اڭىزدارعا قاراعاندا – مۇزتاۋ قاسيەتتى تاۋ سانالادى. بۋدداشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە قۇدايلاردىڭ اسپانداعى گۇلجازيرالى مەكەنى – شامبالا ورىن تەپكەن. ءارى بۋددا – گاۋتامانىڭ ءوزى يندياعا وسى جەردەن بارعان. جەر شارىنىڭ ەنەرگەتيكالىق ءورىسى وسى مۇزتاۋدا توعىسقان دەگەن دە سەنىم بار. ول ەنەرگەتيكالىق ءورىس عارىشپەن بايلانىستى, سول ارقىلى بۇل ماڭايعا كەلگەن ادامدارعا مۇزتاۋ كۇش-قۋات بەرىپ, جان سارايىن تازارتادى, دەنساۋلىعىن تۇزەيدى. وسى سەبەپتى دە مۇزتاۋ – جەر-انانىڭ كىندىگى سانالادى.
مۇزتاۋ عىلىمي, مادەني جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدان دا قۇندى وبەكت. بۇل جەرگە جىلىنا جۇزدەگەن الپينيستەر, مىڭداعان تۋريستەر توعىسادى. ورىستىڭ ايگىلى سۋرەتشى-فيلوسوفى ن.ك.رەريحتىڭ ءىزباسارلارى, سونداي-اق بۋددا ءدىنىنىڭ شىققان تەگىن ىزدەۋشى شامبالاشىلار لەگى الا جازداي تولاسسىز شۇبىرىپ جاتادى.
مۇزتاۋدىڭ, اسىرەسە, تمد, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندەگى اتاق-داڭقى ايرىقشا. بۇل ەلدەردەگى تۋريزممەن شىنداپ اينالىساتىن جانداردىڭ بارشاسى التايعا, ونىڭ جۇرەگى مۇزتاۋعا ءبىر كەلىپ كەتۋدى وزدەرىنە پارىز سانايدى.
الگى, “زاماناقىر” تۋادى دەگەن لاقاپ تاراعان 1999 جىلدىڭ تامىز ايىندا مۇزتاۋعا رەسەي جاعىنان كۇنىنە 1 مىڭ ادام بارىپ-قايتىپ وتىرعان. قازىر دە قازاقستان جاعىنان ءار جاز سايىن, باسقا تۋريستەردى, دەمالۋشىلاردى ساناماعاندا, رەريحشىلەردىڭ ءوزى مىڭداپ بارىپ, كيەلى تاۋعا تابىنىپ جاتادى. ولاردىڭ ىشىندە الىس شەتەلدەن–يتاليادان, گەرمانيادان, اۆستريادان, ينديادان كەلگەن تۋريستەر دە بارشىلىق.
مۇزتاۋدىڭ قالىپتاسۋ جاسى 1,5 ملن. جىل دەپ سانالادى.
مۇزتاۋ تۋرالى العاشقى عىلىمي دەرەكتەر ءXVىىى عاسىردا پايدا بولا باستايدى. 1836 جىلى مەديتسينا دوكتورى ف.گەبلەر مۇزتاۋ مەن ونىڭ ماڭايىن زەرتتەپ, شامامەن تاۋدىڭ بيىكتىگىن انىقتايدى, كاتۋن جانە بەرەل مۇزدىقتارىن اشادى. بۇل ايماقتاعى دارىلىك-شيپالىق وسىمدىكتەردىڭ اسا مولدىعىن عىلىم الەمىنە العاش ايگىلەگەن دە وسى دارىگەر.
مۇزتاۋدىڭ باسىنا شىعۋ ارەكەتى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا باستالادى. 1907 جىلعى گەبلەردىڭ بالالارى مەن ءىزباسارلارىنىڭ, 1909 جىلعى اعىلشىن تەركەردىڭ ارەكەتتەرى ناتيجەسىز قالادى. مۇزتاۋدىڭ بيىگىنە تۇڭعىش كوتەرىلگەندەر–اعايىندى عالىم ترونوۆتار. بۇل وقيعا 1914 جىلعى 26 شىلدەدە 15 ساعات 30 مينوتتە دەپ تىركەلدى.
ودان كەيىن دە مۇزتاۋعا شىعۋ ارەكەتى توقتالماعان. بىراق ولاردىڭ ءبارى ساتسىزدىككە ۇشىراپ وتىرعان. ولاردىڭ ىشىندە الپينيزممەن اينالىسىپ جۇرگەن جاس عالىمدار – كەيىندەرى ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى اكادەميكتەر ب.ن.دەلونە, ە.ي.تامم بولعان. مۇزتاۋ ءوز باسىنا الپينيستەردى ەكىنشى رەت تەك 1933 جىلى عانا شىعارادى.
سودان مۇزتاۋعا تۋريستىك جول ۇزاق جىلدار بويى ءۇزىلىپ قالىپ, 1952 جىلدان قايتا جالعاسادى.
قازىر مۇندا قازاقستان تاراپىنان ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ينفراقۇرىلىمدار جاسالىپ, ءتۇرلى شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
– وكىنىشتىسى سول, مۇزتاۋ ادام تانىماستاي وزگەرىپ بارادى, بۇل الاڭداتاتىن جاعداي, –دەيدى ماماندار. –الپينيستەر بىلتىر شىققان جولدارىن تابا الماي جاڭىلىپ قالىپ ءجۇر. مۇزتاۋ قاتتى ەرىپ جاتىر. مۇزتاۋدى قۇرساۋلاعان مۇزدىقتار باياعىدا ەتەكتە, سايدىڭ تابانىندا جاتاتىن. قازىر كىندىككە دەيىن ورلەپ كەتتى. جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرىسىن وسى مۇزتاۋدان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
ەندى مۇزتاۋ جايىنداعى مىنا ءبىر ادەمى اڭىزدى تىڭدايىق.
قازاقتا “قىز ەمشەك” دەگەن جەر اتتارى كوپ كەزدەسەتىنى بەلگىلى. سولار سياقتى مۇزتاۋ دا قوس وركەش… شامبالاشىلار مۇزتاۋدىڭ شوشايعان وسى قوس وركەشىن جەر-انانىڭ ەمشەگى دەسەدى ەكەن. وسى جەر-انانىڭ قوس ەمشەگىنەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا اپپاق سۇتتەي ءتورت وزەن اعىپ جاتىر. ولار –كاتۋن, اقبۇلقاق, كۋچەرلا, اقكەم وزەندەرى.
قانداي بەينەلى تەڭەۋ دەسەڭىزشى! كۋچەرلا مەن اقكەمدى كورمەدىك, ولار مۇزتاۋدىڭ ارعى بەتىنەن تەرىستىككە قاراي اعارا اعىپ جاتىر دەسەدى. ال بەرگى بەتتەگى كاتۋن مەن اقبۇلقاق وزەندەرىنىڭ ءتۇسى شىنىندا دا سۇتتەي اپپاق, ونى بۇل جاقتىڭ ەل-جۇرتىنىڭ ءبارى بىلەدى.
جالپى مۇزتاۋدىڭ بيىگى جىلىنا 14 كۇن بويى عانا اشىق تۇرادى ەكەن. ونىڭ ءوزى شىلدە مەن تامىز ايلارىنا, ياعني التاي جەرىندەگى ءشوپ شابۋ قاربالاسىنا سايكەس كەلەتىن سياقتى. سوندا شابىندىق باسىندا جۇرگەن شوپشىلەر اۋا رايىن مۇزتاۋعا قاراپ بولجاپ جۇرەدى. مۇزتاۋدىڭ بيىگىنە بۇلت ىلىنسە بولدى – جاڭبىر جاۋادى. مۇزتاۋ اشىق بولسا – كوڭىل دە اشىق, شارۋا دا جايلى.
ال ەندى, ورىستار بەلايا بەرەل دەپ اتاپ, كۇللى ادەبيەت پەن كارتالارعا جازىلىپ كەتكەن اقبۇلقاق تۋرالى دا ايتا كەتپەسە بولماس…
بۇگىندە اقبۇلقاق اتاۋىن كوپ قالامگەرلەر قاتە جازىپ ءجۇر. باياعىدا عافاعاڭ (قايىربەكوۆ) ونى اقبۇرقاق دەپ ولەڭ-جىرعا قوسىپ ەدى. بىلتىرعى جىل ەسەنعالي دا (راۋشانوۆ) سولاي جازىپ جىبەرىپتى. ەندى ءبىر قالامگەرلەر اقبۇلاق دەپ جاڭىلۋدا. تۋراسىندا, ايران ءتۇستى بۇل وزەننىڭ اتاۋى اقبۇلقاق, ياعني “بۇلعاۋشى”, “لايلاۋشى” سوزىنەن شىققان. ويتكەنى, اپپاق اقبۇلقاقتىڭ ءموپ-ءمولدىر بۇقتىرماعا قوسىلىپ, ونى لايلاپ جاتقانى ايداي شىندىق.
* * *
تاڭەرتەڭ نۇسقاۋشىلار ءار ادامنىڭ ريۋكزاگىن كەرەك-جاراقپەن تولتىرىپ, تاپ-تۇيناقتاي عىپ جولعا دايىنداپ بەردى. ونىڭ ىشىندە كاريمات-توسەنىش, ۇيىقتايتىن توسەك-قاپ, تاۋ مەن تاسقا شىعاتىن ارقان-ءجىپ, الپينيستىك ابزەلدەر, اركىمنىڭ ءبىر قابات جىلى كيىمى, سوسىن بەس كۇندىك ازىق-ت ۇلىك. ونىڭ ءۇش كۇنى شىڭعا شىعۋ, ءبىر كۇن ءتۇسۋ, ءبىر كۇن – زاپاس. تەلەفون جوق, راديو جوق, يەن تاۋدا ويلاماعان وقيعا, كۇتپەگەن قيىن جاعداي تۋىپ قالسا قايتپەكپىز.
ءسويتىپ, 30 كيلوگرامنان كەم ەمەس ءبىر-ءبىر ريۋكزاكتى شىرەي ارقالاپ, قازداي ءتىزىلىپ جولعا شىقتىق. ءتۇنى بويى جاۋعان جاڭبىردىڭ ءبارى بۇتا-قاراعاننىڭ جاپىراعىندا ىركىلىپ قالعان با, مۇزتاۋدىڭ تۇبىنە جەتكەنشە ءۇستى-باسىمىز مالمانداي سۋ بولدى.
وتىز كيلوگرامم جۇك العاش كوتەرگەندە بۇيىمداي بولماپ ەدى, وتىز مەتردەن سوڭ ارقامىزدا جۇك بارىن سەزدىك. ءبىر شاقىرىمنان سوڭ اۋىرسىنا ىڭىرسىدىق, بەس شاقىرىمداعى مۇزتاۋدىڭ تۇبىنە جەتكەندە كوز الدىمىزدا قىزىلدى-سارىلى دوڭگەلەكتەر ويناپ, تالتىرەكتەپ قالدىق.
الىپ مۇزدىقتىڭ سوناۋ بيىكتەن يرەلەڭدەي اعىپ تۇسكەن ۇزىن ءتىلى جىڭىشكەرىپ بارىپ, جۇقارا كەلىپ ەتەككە جەتە جىعىلىپتى. مۇزدىق استىنداعى ۇيدەي ۇڭگىردەن فونتانشا اتقىلاپ كاتۋن شىعىپ جاتىر. تالاي ولەڭ-جىرعا, رومان-پوۆەستەرگە, كينوفيلمدەرگە جەلى بولعان ورىستىڭ ۇلى وزەنى. اناۋ تومەنگى تۇسىندا كول-كوسىر دارياعا اينالاتىن ايدىندى وزەننىڭ باستاۋ قاينارى, مىنەكي, وسى.
مۇزتاۋدان باستاۋ العان كاتۋن تاۋلى التاي جەرىن كوكتەي ءوتىپ, وبقا قۇيادى. تومەنىرەكتە –ايگىلى سروستكي اۋىلى. تاس تالاۋى سىرتىندا, بار تالانتى بويىندا, قازاق تەكتەس اڭقىلداق جىگىت ۆاسيلي شۋكشين مارقۇمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى. ونەر الەمىندەگى قايتالانباس تۋىندىنىڭ ءبىرى – “كالينا كراسنايا” وسى كاتۋننىڭ بويىندا تۇسىرىلگەن.
وسى كاتۋن وزەنىن ءبىزدىڭ قازاق قاتىنسۋ دەسەدى. بۇل قاتىنسۋدىڭ كاتونقاراعايعا, ياعني قاتىنقاراعاي مەن قوتانقاراعايعا ەش قاتىسى جوق. كاتونقاراعايدىڭ “قوتان قاراعاي”, ياعني “توپ قاراعاي” ۇعىمىنان شىققانىن زەرتتەۋشىلەر دالەلدەپ وتىر. ال كاتۋن اتاۋىنا كەلەر بولساق, بۇل گيدرونيم توركىنىن ماماندار كونە تۇركى تىلىنەن ىزدەپ تابادى. كونە تۇركى ۇعىمىندا “قادىن” – “مارتەبەلى”, “اقسۇيەك ايەل” دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. بەلگىلى ورىس ساياحاتشىسى پ.چيحاچەۆ “پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنىي التاي” اتتى كىتابىندا كاتۋن اتاۋى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: “ۋ نەكوتورىح تيۋركسكيح نارودوۆ ەتوت تەرمين يمەل بولەە شيروكوە زناچەنيە, تاك كاك ون ۋپوترەبليالسيا ۆ سمىسلە “ۆلادىچيتسا”. پوەتومۋ رەكە ي دانو نازۆانيە “كاتۋن” – “تساريتسا رەكا”.
…جان شاقىرىپ, ايگىلى كاتۋننىڭ باستاۋىندا ءبىز دە توڭىرەكتى قىزىقتاپ جارىم ساعاتتاي دەمالدىق.
اتقىلاپ كاتۋن شىعىپ جاتقان مۇزدىقتىڭ ءۇستى قيا بولسا دا جاداعايلاۋ كورىنگەن. وسىمەن ورلەيتىن شىعارمىز دەپ يەگىمىزدى كوتەرىپ ەدىك, نۇسقاۋشىلار باستارىن شايقاستى: تەرىستىك جاقتاعى ءيىن تىرەسكەن قورىم تاستى, شاپشىما تىكتى كورسەتكەن.
“تفۋ, سايتان العىر, مىنا شاعىلدان نەعىلماقپىز!”
–مۇزدىقتىڭ ءۇستى اسا قاۋىپتى. مۇمكىندىك باردا مۇزدان قاشىپ, جەرمەن ءجۇرىپ قالعان جاقسى. ءبىز بۇگىنشە مۇزدىقتاردىڭ جيەگىن جاعالاپ, ءبىراز بيىككە شىعامىز. –باستاۋشى جىگىت ابىرجىعان كوڭىلىمىزگە وزىنشە باسۋ ايتىپ جاتىر.
ء…بۇيتىپ “جەرمەن جۇرگەنى” بار بولسىن, الگى قورىم تاستى تىكتىڭ جەلكەسىنە جەتكەنشە مونشاعا تۇسكەندەي كۇي كەشتىك. بيىك تاۋلارعا شىعار الدىنداعى وسىنداي توبەلەردى التاي قازاعى “بورتەك” دەسەدى. سول بورتەگىڭنىڭ جەلكەسىنە شىعىپ ەدىك – ارعى جاعىنداعى شۇرىقتىڭ تابانىندا جالتىراپ, جۇزىكتەي كوكپەڭبەك كول شىعا كەلدى. مۇنداي دا كوكپەڭبەك كول بولادى ەكەن-اۋ. جاقىنداي بەرە بايقادىق, ءوزى ءتۇپسىز تۇڭعيىق سياقتى. كىشكەنتاي كولدىڭ وسىنشالىق تەرەڭ بولعانى قالاي؟
– قىستا قار كوشكىنى, جازدا اناۋ بيىكتەگى ءداۋ تاستار دومالاپ, وسى كولدىڭ تۇبىنە ۇرادى. ۇرعان سايىن كولدى تەرەڭدەتىپ تاس تا, كوشكىن دە اتقىپ ارى اسىپ كەتەدى.
مىنەكي, تەرەڭدىكتىڭ قاراپايىم دالەلى…
كول جاعاسىندا دامىلداپ, كيىم اۋىستىرعان سوڭ باستاۋشىمىز:
– الدا قيىن ۋچاستوك, اباي بولىڭىزدار! – دەپ ەسكەرتۋ جاسادى.
قيىن ۋچاستوگى – ءبىر جاعىنان تاۋدان قۇلاعان قار كوشكىنى ۇيگەن, كەلەسى جاعىنان جۇزدەگەن جىلدار بويى مۇزدىقتار ىعىستىرا سىيىرىپ تاستاۋدىڭ سالدارىنان پايدا بولعان جال توپىراق ەكەن. جال توپىراق بولعاندا تاۋداي بيىك, ارىق اتتىڭ شوقتىعىنداي تار, ءوزى جىلانداي سوزىلىپ كوز جەتپەيتىن جوعارىعا كەتكەن. جالدىڭ ەكى جاعى دا جارقاباق, ونىڭ ۇستىنە جۇرەر جولىڭ تىكە شاپشىما ورگە باستايدى. تۇستىك جاعى قورىم تاستى بولسا دا ايتەۋىر شۇبارتقان ءشوپ بايقالادى, قۇلاساڭ دا شىم-توپىراق كوڭىلگە مەدەت. ال تەرىستىك جانى جاڭبىر سۋىمەن ءمۇجىلىپ وزىنەن-ءوزى قۇلاپ جاتىر. اياعىڭ ءمۇلت كەتسە بولدى – سىرعاناپ اناۋ ءۇش ءجۇز مەتر ەتەكتەگى مۇزدىقتى بارىپ سۇزەسىڭ. سوسىن ءىلىنىپ ازەر تۇرعان قالىڭ تاس ورىستەن قايتقان قويداي سوڭىڭنان ساۋ ەتە قالادى.
ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ەلەستەتپەيىن دەسەڭ كەلە جاتقان پىشاقتىڭ قىرىنداي جالعىز اياق سوقپاعىڭنىڭ جارىمى جارىلىپ الگى شاعىلعا قۇلاپ جاتىر. قىرسىققاندا, قىزىل اسىق قىلتىلداپ, شارشاعان اياق سىرقىراپ, دەگەنىڭە كونبەي الەكتەيدى. ارقاڭداعى باسىڭنان اسا شوشايعان ريۋكزاك اتتاپ باسقان سايىن ساتقىندىقپەن بۇلعاق قاعادى. تىرسەگىڭ دىرىلدەپ, اياعىڭدى قايشىلاپ سۇيرەتىلىپ كەلە جاتقاندا ەندى بىردە جەلپ ەتكىزىپ قىردىڭ قاسقا جەلى وسىپ وتەدى.
ونىڭ ۇستىنە ءبىز سەكىلدى ەتجەڭدىلەۋ پاقىردى جۇك ارقالاپ ورگە شىققان كەزدە جەلكە ماي شالقايتپاي, بۇعاق ماي ەڭكەيتپەي كەكجيتىپ قينايدى ەكەن.
“اي, وسىدان…” – دەگەن العاشقى وكىنىش بيىككە باستاعان ءدال وسى جالدىڭ ۇستىندە ءبىر قىلاڭ بەرگەن.
“اي, وسىدان امان قايتسام, كورمەگەنىم تاۋ بولسىن!”
سەزەمىن, ءبارىنىڭ ويىندا سول. ىشتەرىنەن مەنى سىباپ كەلە جاتقاندارى بارىن دا بولجاپ كەلەمىن.
ءجۇز مارتە دەمالىپ, بىرنەشە ساعات بويى قيا سوقپاقپەن ورگە تىرمىسىپ, شۋ اياق, قىزىل ماي بولعان كەزدە الدەبىر ۇستىرتكە شىقتىق-اۋ قۇرعىر.
ءۇستىرت دەگەنىڭ ۇلكەن جازىق ەكەن, ءۇستى تولى قورىم تاس, ۇيدەي ۇلكەنى, تاقتايداي تەگىسى, نايزاداي ۇشكىرى – ءبارى بار. قىزىلى, جاسىلى, كوگى مەن سارىسى تاعى بار. تەرىسكەيدە تۇنەرگەن قاردان ادا قارا باۋىر تاۋدىڭ جارىمى وسى ۇستىرتتە جاتقان سياقتى.
ءبىراز جۇرە بايقادىق, ءۇستىرتتىڭ استى الىپ مۇزدىق بوپ شىقتى. مۇز جارىعى ءار تۇستان ءبىر كورىنىپ قالادى: ءۇستى ءبىر قابات قارا تاس, ودان ءارى كوگەرگەن مۇز, قاپ-قارا تەرەڭ شىڭىراۋ. جاقىنداعان جاندى جۇتىپ قويارداي ۇرەيلى.
قازاقتىڭ ايتۋلى ءجۋرناليسى جانبولات اۋپباەۆ دوسىمنىڭ بىردە وسى مۇزدىقتار تۋرالى اڭگىمەسىن قىزىعا تىڭداعانىم بار. سوندا جانبولات حان-ءتاڭىرى جاقتا مۇزدىڭ جارىعىن قازاقتار ء“اۋىت” دەيتىنىن ايتىپ ەدى. وسى ءسوزدى مەن ءور التايدىڭ قازاقتارىنان سۇراستىرىپ ەدىم, بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. مەيلى ءاۋىت بولسىن, جارىق بولسىن, قۇردىم بولسىن – ونىڭ زاتى بىرەۋ: وراسان سايدا ۇزىننان سۇلاپ جاتقان الىپ مۇز كولدەنەڭىنەن قاق بولىنەدى. مۇزدىقتىڭ ءون بويىندا مۇنداي ءاۋىت-جارىقتار جۇزدەپ, مىڭداپ كەزدەسەدى. ونىڭ قايسىبىرى بولسىن ادام ءۇشىن اسا قاۋىپتى.
ءبىر قىزىعى, جوعارىدان يتەرگەن قىسىمنىڭ اسەرىنەن مۇزدىڭ كەيبىر جارىقتارى قايتادان بىتەلىپ تە قالادى ەكەن.
الپينيستەر وسىدان بىرەر جىل بۇرىنعى ءبىر قازالى وقيعانى ايتقان. وقىستا اۋىتكە ءتۇسىپ كەتكەن ءبىر جىگىتكە كومەك بەرەمىز دەگەنشە مۇز جىلجىپ كەتىپ, قايران ازاماتتى تىرىدەي كومىپ تاستاپتى.
مۇزدىڭ جارىعىنا ءتۇسىپ نەمەسە مۇز قۇلاماسىنان دومالاپ, ارىسى مەرت بولىپ, بەرىسى اياق-قولىن سىندىرىپ مۇگەدەك بولىپ قايتاتىندار – كوبىنەسە نۇسقاۋشىسى جوق, ءوز بەتىمەن ەكى-ءۇش ادام بوپ كەلەتىندەر سياقتى.
شۇكىرشىلىك, قاسىمىزدا تاجىريبەلى نۇسقاۋشىلارىمىز بار, تەوريا جاعىن ويداعىداي وتتىك, سوندىقتان الگىندەي “جابايى تۋريستەرگە” قاراعاندا جاعدايىمىز جاقسى دەپ كۇپتى كوڭىلىمىزدى جۇباتقان بولامىز.
ەتەكتەن تاڭعى سەگىزدە جولعا شىققان ءبىز تاستى ۇستىرتكە ىلىككەندە ءتۇس اۋىپ كەتكەن. ءبىز تۇرعان ءۇستىرت تاۋدان قۇلاپ اققان تۇتاس ءبىر مۇزدىق بولىپ شىقتى. ارىرەكتە سىرەۋ-سىرەۋ مۇز قۇلامالارى بايقالادى, ودان جوعارى سۇرعىلت تۇمان. سىبىرلەپ جاڭبىر جاۋىپ تۇر, ۇزاققا سوزىلاتىن, ادامدى ىعىر قىلار اق جاۋىننىڭ ناعىز ءوزى. نۇسقاۋشىلارىمىز تۇمان اشىلماي مۇزعا شىعۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتتى. تۇماننىڭ اشىلۋىن, جاڭبىردىڭ باسىلۋىن كۇتىپ, تۇسكى تاماق ازىرلەدىك. ارنايى الىپ شىققان پريمۋستاردىڭ بىرىنە شاي قايناتىپ, ەكىنشىسىنە تاماق پىسىردىك.
شاي ءىشىپ جايلانىپ, كوجە ءىشىپ كوڭىلدەنگەن سوڭ تاعى دا جولعا شىققىمىز كەلدى. نە بەل كەتەر, نە بەلبەۋ كەتەر دەگەندەي, جۇرەكتەرگە قايىرا جىگەر بىتكەن.
تۋراسىندا ءبىز جال جاعالاپ, تاۋ ساعالاپ بۇعان دەيىن قارا جەرمەن, اتتاپ-بۇتتاپ قوتىر تاستىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ كەلگەن ەدىك. مۇزعا ءالى تابانىمىز تيە قويعان جوق بولاتىن. سوندىقتان الپينيستىك اساي-مۇسەيدى اسىنىپ, ارقان-ءجىبىمىزدى تارتىنىپ, “كوشكا” دەپ اتالاتىن ىرسيعان بولات تىستەرى مۇز تۇگىلى, قارش ەتىپ تاسقا كىرەتىن تاقامىزدى اياققا بايلاپ, اناۋ جالتىر مۇزدىڭ ۇستىمەن جۇرۋگە اسىقتىق. ءبىز قانشا اسىققانمەن توڭىرەكتى تۇمشالاعان قورعاسىن بۇلت سەيىلمەدى, سىبىرلەگەن ۇساق جاڭبىر باسىلمادى. سىبىرلەگەن جاڭبىر ءۇستى-باسىمىزدى تاعى دا مالمانداي سۋ ەتكەن. وت جاعىپ جىلىنار بۇل ماڭايدا ءتىس شۇقىر اعاش جوق, پانا قىلار قالقا جوق, قارايىپ-قارايىپ قارا تاستاردىڭ اراسىندا ەرسىلى-قارسىلى جۇردىك تە قويدىق.
بۇل توڭىرەكتە ءبىز عانا ما دەسەك, تومەنىرەكتەن قاراڭ-قۇراڭ ءبىر توپ ادام كورىندى. ارالارىنان ءبولىنىپ ەكەۋى بىزگە كەلىپ, ءجون سۇراسىپ تانىستى. ينە جۇتقانداي ارىق جىگىتتەر ەكەن, كاسىبي الپينيستەر. التى كىسى بارناۋىلدان شىعىپتى, رەسەي جاعىمەن كەلىپ, بەرەل مۇزدىعى ارقىلى ارعى بەتتەگى اقكەمگە ءوتىپ كەتپەك سياقتى. مىناۋ كاتۋن مۇزدىعىنىڭ جولىن بىلمەي, ءبىزدىڭ جىگىتتەردەن ءجون-جاپسار سۇراپ جاتتى.
– مىنا كورىنگەن مۇز قۇلاماسىنىڭ ورتاسىن الا كوتەرىلىڭدەر. ۇستىنە شىققاسىن سول جاق جيەگىمەن جۇرىڭدەر. كەلەسى مۇز قۇلاماسى اسا تىك ءارى بىت-شىت جارىلىپ جاتىر, سوندىقتان سول جاقتاعى جارتاسپەن ورلەڭدەر. ونىڭ ارعى جاعىندا قار كوشكىنى قاۋپى بار جالاما بەتكەيدى كەسىپ وتەسىڭدەر. اباي بولىڭدار. سودان “جولبارىستىڭ تىرناعى” دەپ اتالاتىن مۇز قۇلاماسىنىڭ استىنان ءوتىپ, بەرەل مۇزدىعىنا اسار اسۋدىڭ استىنا جەتەسىڭدەر. ال ول جەردىڭ جولىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. كۇنىگە مۇز قۇلاپ, تاۋ ايرىلىپ جاتادى. “الباستىنىڭ ويناعى” دەيمىز ول جەردى. اسا قاۋىپتى ۋچاستوك, بايقارسىزدار…
كەلگەن جىگىتتەر كارتاسىن اشىپ جىبەرىپ, الگى ايتقاننىڭ بارىنە كوزدەرى جەتكەن سوڭ, ريزا بولىپ, راحمەت ايتىسىپ قايتىپ كەتتى.
– انە قاراڭدار, اناۋ مۇزدىڭ باسىندا ءبىر كىسى ءجۇر, – دەدى قايىردى.
– قانە… بۇل تۇستان كىسى كورىنبەسە كەرەك ەدى…
– قيمىلدايدى… كىسى ءجۇر دەيمىن.
– ميراج عوي… ول جەردە كىسى جۇرسە – ۇلكەندىگى پىلدەي بولعانى.
– شىنىمەن سونشالىقتى الىس پا؟
– الىس… اق قار, كوك مۇزدا جەردىڭ ارالىعىن ايىرىپ-ءبىلۋ قيىن.
كەشكى التى بولعان كەزدە تۇمان اشىلار دەگەن ءۇمىت ءۇزىلدى. وسى ارادا پالاتكالار قۇرىپ, تاڭدى كۇتۋگە ۇيعاردىق. قىپ-قىزىل تاستىڭ ۇستىنە پالاتكا تىگۋ دە قيىن شارۋا ەكەن, جاتار ورىندى ۇشكىر تاستاردان تازالاپ, قاتارلاپ جالپاق تاستار توسەگەن بولدىق. قانشا تەگىستەگەن بولساق تا ءتۇنى بويى جامباسقا باتىپ شىقتى.
…كەشكى الاگەۋىم شاقتا ءبىزدى تاڭعالدىرعان ءبىر كورىنىستىڭ كۋاسى بولعامىز. اناۋ ارىرەكتەگى مۇز قۇلاماسىن بەل ورتادان تۇنشىقتىرعان تۇماننىڭ باسى ءبىر ءسات سەيىلىپ, تۋرا توبەمىزدەن الدەبىر جاقپار تاستى قارلى شىڭنىڭ بيىگى جىلت ەتتى دە جوق بولدى. ءبىز “بۇل قاي شىڭ” دەگەندەي نۇسقاۋشىلارعا قارادىق.
– مۇزتاۋ عوي! – دەستى ولار.
ارينە, مۇزتاۋ ەكەنىن ىشتەي ءبىز دە سەزدىك, بىراق نەگە تۋرا توبەمىزدەن كورىندى. ءبىزدىڭ كۇتكەنىمىز – اناۋ مۇز قۇلاماسىنان ارمەن جايداق باستالىپ, قابىرعالاي ورلەپ, قيعاشتاي جەتەتىن الىستاعى جاداعاي شىڭ سياقتى ەدى عوي!؟ مىناۋ… قاراساڭ باسىڭداعى بوركىڭ تۇسەتىن شاپشىمانىڭ كوكەسى بولىپ شىققانى ما؟!
كۇيمەدەگى قىز-جىبەكتەي ءبىر ساتكە جالت ەتىپ, عايىپ بولعان مۇزتاۋدىڭ زاڭعار ايبارى جۇرەگىمىزدى كادىمگىدەي شايلىقتىرىپ تاستادى. استانادان الىپ-ۇشقان كوڭىل پاسەيدى, مۇزتاۋ بورىكپەن قاعىپ الار وڭاي ولجا ەمەس ەكەنى وسى ارادا عانا سانامىزعا جەتىپ, تىكسىنىپ قالدىق.
جامباسقا تاس باتا بەرگەن سوڭ ءتۇن ورتاسىندا سەرپىلىپ دالاعا شىققان ەدىم. اي سۇتتەي جارىق ەكەن. ءبىزدى قورشاعان دينوزاۆردىڭ جونىنا ۇقساس قۇز-جارتاستار كوگىلجىم ساعىم استىندا ۇيقىلى-وياۋ ماناۋراپ جاتىر. تاسىرلاتىپ قۇز-جارتاستاردان ءجيى-ءجيى تاس قۇلايدى. ەندى مىنا جاقتاعى كەرەمەتكە قاراڭىز – مۇزتاۋ شايداي اشىلىپ, ناق توبەمىزدە سۇتتەي ساۋلەلەنىپ تۇر.
ءبىز ۇلى تاۋدىڭ كىندىگىندە جاتىر ەكەنبىز.
– جىگىتتەر… مۇزتاۋ!
جىگىتتەر ۇيقىلى-وياۋ ءبىر-بىرلەپ پالاتكالاردان باستارىن شىعارىپ, اسپانعا قاراپ اڭتارىلىسىپ قالدى.
– ماسساعان…
–جەتىقاراقشىنى قاراڭدار, تۋرا جەلكەسىندە تۇر…
– دايار تۇرعان كارتينا دەرسىڭ.
– ياپىرىم-اي, بيىك-اق ەكەن ءوزى…
– مۇزتاۋىڭ وسى بولسا, مەن سەسكەنەيىن دەدىم.
شەكەسىنە اي ساۋلەسى ءتۇسىپ, جۇلدىزدى اسپان استارىندا سۇتتەي مۇنارتقان مۇزتاۋ كوزدى اربايدى. مۇزتاۋ باياۋ قوزعالاتىن سياقتى, اپپاق كەمەدەي قالىقتاپ كوك اسپاندا ءجۇزىپ بارا جاتقانداي سەزىمىڭدى قىتىقتايدى.
وسى كورىنىس تاعى ءبىر كوركەم دۇنيەنى كوز الدىعا اكەلگەندەي بولدى. اگراداعى اتاقتى تادج-ماحال ماۆزولەيى ايلى اسپان اجارىندا وسىلايشا ۇلبىرەي قالىقتاپ تۇراتىن. قانشالىقتى شەبەر سۋرەتشى بولعانىمەن, ۆاسيلي ۆەرەششاگين عاجايىپ كۇمبەزدىڭ اسپان مەن جەردىڭ اراسىندا جۇزگەن نازىك بەينەسىن جەتكىزە المادى. بىراق ءبىز وراعاڭنىڭ (ورالحان بوكەي) سوڭعى رەت ءجۇرىپ وتكەن جولىمەن ساپارلاپ, سول عاجايىپتى كورىپ قايتقانىمىز بار. سول ساپاردا بىلايعى جۇرت كوپ ايتاتىن وسى ءبىر اڭىز-اڭگىمەنىڭ شىندىعىنا كوزىمىزدى جەتكىزگەنبىز. ەندى, مىنەكي, وراعاڭنىڭ مۇزتاۋى دا ايلى اسپان اجارىندا تادج-ماحالداي قالىقتاپ كەرەناۋ ءجۇزىپ بارادى.
مۇزتاۋدىڭ ماڭايىندا ومىرگە كەلىپ, تادج-ماحالدىڭ قاسىندا دۇنيەدەن وزعان قايران وراعاڭ-اي دەسەڭشى! كوڭىلدى مۇنارلى مۇڭ, جۇرەكتى سازدى ساعىنىش سىزداتقانداي بولدى.
“ارمىسىڭ, اۋليە تاۋ, قاسيەتىڭە باس يدىك سەنىڭ!”
* * *
بارناۋىلدىڭ الپينيستەرى تاڭعى بەستە تەمىر ىلگەكتەرىن شىلدىرلاتىپ, لەدورۋب-تاياقتارىن تىقىلداتىپ ءبىزدىڭ قاسىمىزدان ءوتتى. قىزىقتاپ پالاتكادان سىعالاپ ەدىك, قىزىلدى-سارىلى كيىنگەن التى كىسى جىپتەي ءتىزىلىپ جوعارىداعى مۇزدىققا بەتتەپ بارادى ەكەن.
ءبىز ءبىر شەتىندە جاتقان كاتۋن مۇزدىعىنىڭ يرەلەڭدەگەن باسى كوز كورىم جەرگە دەيىن اشىلىپ قالىپتى. تۇماننىڭ ەتەگى ءتۇرىلىپ, مۇزتاۋدىڭ القىمىنا كوتەرىلىپتى. تۇندەگى مۇزتاۋدىڭ قوس شىڭى بۇلت استىندا تاعى جوعالعان.
تاڭەرتەڭگىلىك تاماقتان سوڭ پالاتكالاردى جىعىپ, ريۋكزاكتارىمىزدى ارقالاپ, اساي-مۇسەي ابزەلدىڭ ءبارىن بايلانىپ, اياققا بولات تاقانى مىقتاپ تاعىپ ءبىز دە جولعا شىقتىق.
كەشەدەن بەرى كورەر كوزگە ناسىباي اتىسقانداي-اق ارالىقتاعى العاشقى مۇز قۇلاماسى جەتكىزبەي سارساڭعا سالعان. ارمانشىل كوزگە ارقان بويى جەردىڭ تۇساۋ بويى جاقىندىعى بولادى دەگەن وسى. قۇلاماعا دەيىن دە مۇزعا ورمەلەپ ەكى سارقىرامادان وتتىك. وسى مۇز سارقىرامالارىنىڭ جەلكەسىنەن باستالاتىن جازىقتار الىستان قاراعاندا جىپ-جىلماعاي سياقتى, جاقىنداپ بارساڭ – بەتى بۇجىر-بۇجىر, سوسىن ۇلكەندى-كىشىلى مۇز جارىقتارعا تولى. كىشىگىرىمىنەن ايتەۋىر ءبىر-ءبىرىڭدى ارقانمەن دەمەپ قارعىپ – شورشىپ وتەسىڭ, ال ۇلكەن جارىقتاردى اينالىپ, تاۋدىڭ كەمەرىنەن ورالۋعا ءماجبۇرسىڭ. ءبىر جولى ءۇش جاعىمىز
